การแปลงเลขฐาน
วิธีแปลงจำนวนจากระบบเลขฐานสิบเป็นระบบเลขฐานอื่น และแปลงจำนวนจากระบบเลขฐานอื่นกลับเป็นระบบเลขฐานสิบ
ระบบเลขคืออะไร
โดยทั่วไปเราใช้ระบบเลขฐานสิบ ระบบนี้มีเลขโดดสิบตัว ได้แก่ 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 และ 9 ลักษณะเด่นของระบบเลขฐานสิบคือ เมื่อนำจำนวนใดจำนวนหนึ่ง เช่น 57 มาคูณด้วย 10 จะเลื่อนขึ้นไปหนึ่งหลัก คือต้องใช้เลขโดดเพิ่มขึ้นหนึ่งตัวในการเขียนจำนวนนี้ ได้เป็น 570
ระบบเลขอื่นก็มีได้เช่นกัน ระบบเลขฐานแปดจะมีเพียงเลขโดด 0, …, 7 ดังนั้นนิพจน์ 7 + 1 จะเท่ากับ 10 เพราะในระบบเลขฐานแปดไม่มีเลขโดด 8 ระบบเลขฐานสิบหกจะมีเลขโดด 0, 1, … 14, 15 บางครั้งใช้ตัวอักษรแทนเลขโดดที่มากกว่า 9 ดังนั้นระบบเลขฐานสิบหกจะมีเลขโดด 0, …9, A, B, C, D, E, F
น่าแปลกที่ในชีวิตประจำวันเราก็พบระบบเลขฐานอื่นเช่นกัน เช่น เวลา เรานับวินาทีและนาทีในระบบเลขฐานหกสิบ ทุกช่วงเวลาของวันเขียนเป็นจำนวนในระบบเลขฐานหกสิบที่มีเลขโดดสามตัวได้ เลขโดดตัวแรกบอกชั่วโมง ตัวที่สองบอกนาที และตัวที่สามบอกวินาที ถ้าใช้ทวิภาคเป็นตัวคั่นเลขโดด จะได้จำนวน เช่น 14:05:59 สังเกตว่าเมื่อบวกเวลานี้อีกหนึ่งวินาที จะไม่ได้เวลา 14:05:60 แต่ได้ 14:06:00 เพราะ 60 ไม่ใช่เลขโดดที่ใช้ได้ในระบบเลขฐานหกสิบ
การแปลงเลขฐานสิบเป็นเลขฐานสอง
ให้จำนวน 70 ต้องการแปลงจำนวนนี้เป็นระบบเลขฐานสอง (binary) หลักการค่อนข้างง่าย คือนำจำนวนที่ต้องการแปลงมาหารด้วย 2 ซ้ำไปเรื่อย ๆ จนได้ผลหารเป็นศูนย์ และจดเศษจากการหารแต่ละครั้งไว้ ถ้าต้องการแปลงเป็นระบบเลขฐานอื่น เช่น ฐานสิบหก ก็หารด้วย 16 ถ้าเป็นฐานหกก็หารด้วย 6 ในทางปฏิบัติจะได้ดังนี้:
เศษจากการหารคือเลขโดดของจำนวนในระบบเลขฐานสอง แต่ต้องอ่านเศษจากล่างขึ้นบน ไม่ใช่จากบนลงล่าง ดังนั้น 70 ในระบบเลขฐานสองคือ 1000110
การแปลงเลขฐานสองเป็นเลขฐานสิบ
การแปลงในทิศทางตรงข้ามทำได้ดังนี้ ให้จำนวน 1100010 ต้องการแปลงเป็นระบบเลขฐานสิบ ทิศทางนี้ง่ายกว่า เพียงคำนวณผลบวกต่อไปนี้:
แต่ละพจน์ของผลบวกอยู่ในรูป x · 2i เมื่อ x เป็นเลขโดดของจำนวนฐานสองเดิม และ i เพิ่มขึ้นทีละหนึ่งจากขวาไปซ้าย เนื่องจากเราแปลงจำนวน 1100010 ผลบวกจึงเป็นดังนี้:
จำนวน 1100010 มีเลขโดดเจ็ดตัว ดังนั้นเลขชี้กำลังของ 2 จะเป็น 6, 5, …, 1, 0 ตามลำดับ เมื่อยกกำลังและคูณแล้วจะได้นิพจน์:
เหตุที่วิธีนี้ใช้ได้
แสดงได้ด้วยระบบเลขฐานสิบ เลขโดดในจำนวน เช่น 7,384 มีความหมายอย่างไร เลขโดด 4 บอกจำนวนหน่วย เลขโดด 8 บอกจำนวนสิบ เลขโดด 3 บอกจำนวนร้อย และเลขโดด 7 บอกจำนวนพัน จึงเขียนได้ว่า
นิพจน์นี้ปรับต่อได้ เพื่อไม่ให้ใช้จำนวน 100, 10 และ 1 แต่ใช้เลขยกกำลังของ 10 แทนทุกพจน์ เนื่องจาก 100 = 1 และ 101 = 10 เป็นต้น จึงเขียนได้ว่า
จำนวนทุกจำนวนในระบบเลขฐานสิบเขียนด้วยวิธีเดียวกันนี้ได้ โดยแต่ละพจน์อยู่ในรูป x · 10i เมื่อ x เป็นเลขโดดตั้งแต่ 0 ถึง 9 ซึ่งมีสิบตัว ส่วน i เป็นจำนวนเต็มที่ไม่เป็นลบซึ่งบอกหลัก ถ้า i = 0 พจน์นั้นบอกจำนวนหน่วย ถ้า i = 2 พจน์นั้นบอกจำนวนร้อย (เพราะ 102 = 100)
ต่อไปลองแปลงจำนวน 7,348 จากระบบเลขฐานสิบเป็น… ระบบเลขฐานสิบ ซึ่งจะเห็นว่ามีประโยชน์ นำ 7,348 มาหารด้วย 10:
เมื่ออ่านเศษจากล่างขึ้นบนจะได้ 7,348 ซึ่งก็คือจำนวนเดิมที่เราพยายามแปลงเป็น… ระบบเดิม
ระบบเลขฐานสองก็อธิบายได้ด้วยวิธีเดียวกันทุกประการ ทุกพจน์จะอยู่ในรูป x · 2i เมื่อ x เป็นเลขโดด 0 หรือ 1 และ i บอกหลักเช่นเดิม การหารด้วย 10 ซ้ำ ๆ ให้เลขโดดในแต่ละหลักของจำนวนในระบบเลขฐานสิบฉันใด การหารด้วย 2 ซ้ำ ๆ ก็ให้เลขโดดในแต่ละหลักของจำนวนในระบบเลขฐานสองฉันนั้น
สังเกตด้วยว่าเมื่อหารจำนวนด้วย 10 เศษจะอยู่ในช่วง [0, 9] เสมอ ถ้าหารด้วย 2 เศษจะเป็น 0 หรือ 1
การแปลงเป็นเลขฐานอื่น
วิธีแปลงเลขฐานสิบเป็นเลขฐานสองข้างต้นใช้ได้ทั่วไปจนนำไปใช้กับระบบเลขฐานอื่นได้ด้วย ถ้าต้องการแปลง 185 เป็นระบบเลขฐานสิบหก ก็เพียงหารด้วย 16:
ในระบบเลขฐานสิบหก 185 จะอยู่ในรูป (11, 9) โดยทั่วไปใช้ตัวอักษรแทน “เลขโดด” ที่มากกว่า 9 คือ 10 = A, 11 = B, 12 = C, … จึงเขียนได้ว่า 185 ในระบบเลขฐานสิบหกคือ B9
ในทำนองเดียวกัน แปลง B9 จากระบบเลขฐานสิบหกเป็นระบบเลขฐานสิบได้ดังนี้