จำนวนตรรกยะ
จำนวนตรรกยะคือจำนวนทุกจำนวนที่เขียนเป็นผลหารของจำนวนเต็มสองจำนวนได้ นั่นคือเขียนในรูปเศษส่วนได้
บทนิยาม
ดังนั้นจำนวนตรรกยะคือจำนวนทุกจำนวนที่เขียนได้ในรูป
เงื่อนไขที่ว่าทั้งสองจำนวนต้องเป็นจำนวนเต็มมีความหมายชัดเจน ถ้าเลือกจำนวนที่ไม่เป็นจำนวนตรรกยะ เช่น π แล้วสร้างเศษส่วนดังนี้
จะได้ π กลับคืนมา ซึ่งไม่เป็นจำนวนตรรกยะ ดังนั้นทั้งตัวส่วนและตัวเศษต้องเป็นจำนวนเต็ม และเนื่องจากหารด้วยศูนย์ไม่ได้ ตัวส่วนจึงต้องไม่เท่ากับศูนย์
อาจกล่าวได้อีกแบบว่า จำนวนตรรกยะคือจำนวนที่เขียนเป็นทศนิยมได้จำกัดตำแหน่ง และจำนวนที่เขียนเป็นทศนิยมไม่รู้จบซึ่งมีบางส่วนซ้ำกันเป็นคาบ ตัวอย่างของจำนวนตรรกยะในรูปเศษส่วน เช่น
และในรูปทศนิยม เช่น 0.1 −5 14.5 −12.93 และ 0.33333…=
ทศนิยมซ้ำ
ในตัวอย่างที่แล้วมีจำนวน 0.3333… ซึ่งเป็นการเขียนเศษส่วน 1/3 ในรูปทศนิยม และเป็นทศนิยมไม่รู้จบ แต่ก็ยังเป็นจำนวนตรรกยะ เพราะทศนิยมนี้ซ้ำกันเป็นคาบ ทศนิยมซ้ำหมายความว่า ตั้งแต่ตำแหน่งหนึ่งเป็นต้นไป เลขโดดชุดเดิมจะซ้ำกันไปเรื่อย ๆ ไม่สิ้นสุด ในตัวอย่างนี้เลข 3 ซ้ำไปเรื่อย ๆ ไม่สิ้นสุด แต่เลขโดดที่ซ้ำอาจเป็นชุด 12345 ก็ได้ จำนวนนั้นก็ยังเป็นทศนิยมซ้ำและเป็นจำนวนตรรกยะ
ดังนั้นจำนวนที่เขียนเป็นทศนิยมได้จำกัดตำแหน่งทุกจำนวนเป็นจำนวนตรรกยะ จำนวนที่เขียนเป็นทศนิยมไม่รู้จบซึ่งมีบางส่วนซ้ำกันเป็นคาบทุกจำนวนก็เป็นจำนวนตรรกยะเช่นกัน ส่วนจำนวนที่เขียนเป็นทศนิยมไม่รู้จบโดยไม่มีส่วนใดซ้ำกันเป็นคาบเป็นจำนวนอตรรกยะ
ส่วนที่ซ้ำเขียนแทนได้ด้วยจุดสามจุด หรือที่ใช้บ่อยกว่าคือเขียนขีดเส้นไว้เหนือเลขโดดที่ซ้ำ (หนังสือเรียนของไทยนิยมเขียนจุดไว้เหนือเลขโดดที่ซ้ำ) ส่วนที่ซ้ำอาจมีเลขโดดตัวเดียวหรือหลายตัวก็ได้ และอาจเริ่มตั้งแต่ตำแหน่งแรกหลังจุดทศนิยมหรือเริ่มที่ตำแหน่งหลังจากนั้นก็ได้ จำนวนต่อไปนี้ล้วนเป็นทศนิยมซ้ำ:
สัญลักษณ์และความหมาย
เซตของจำนวนตรรกยะเขียนแทนด้วยตัวอักษร Q ที่มีส่วนโค้งเป็นเส้นคู่ ดังนี้ ℚ ซึ่งมาจากคำภาษาอังกฤษ “quotient” แปลว่า “ผลหาร”
จำนวนตรรกยะใช้บอกส่วนหนึ่งของทั้งหมด เช่น “ครึ่งหนึ่ง” หรือ “หนึ่งส่วนสิบ” ซึ่งเป็นส่วนของทั้งหมดที่เขียนในรูปจำนวนตรรกยะได้เป็นผลหาร 1/2 และ 1/10 ในกรณีนี้ตัวส่วนแทนทั้งหมด และตัวเศษแทนส่วนหนึ่งของทั้งหมด ถ้าตัวเศษเท่ากับตัวส่วน แสดงว่ามีครบทั้งหมด ปริมาณเช่นนี้มักนำไปแปลงเป็นร้อยละ
สมบัติ
- จำนวนตรรกยะเป็นเซตนับได้ที่เป็นเซตอนันต์
- จำนวนตรรกยะมีสมบัติปิดภายใต้การบวก การลบ การคูณ และการหาร หมายความว่าเมื่อนำจำนวนตรรกยะสองจำนวนมาหารกัน จะได้จำนวนตรรกยะเสมอ ข้อนี้ต่างจากจำนวนเต็ม ซึ่งไม่มีสมบัติปิดภายใต้การหาร
- จำนวนตรรกยะรวมจำนวนเต็มทุกจำนวนไว้ด้วย ถ้าจำนวนตรรกยะทุกจำนวนเขียนในรูปเศษส่วน a/b ได้ ก็เพียงให้ b = 1 เมื่อหาร a/1 = a จะได้ค่าของตัวเศษกลับคืนมาเสมอ
- ถ้าให้ a และ b เป็นจำนวนตรรกยะสองจำนวนที่ a < b จะหาจำนวนตรรกยะ q อีกจำนวนหนึ่งที่ a < q < b ได้เสมอ กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ ระหว่างจำนวนตรรกยะสองจำนวนใด ๆ จะหาจำนวนตรรกยะอีกจำนวนหนึ่งได้เสมอ ข้อความที่หนักแน่นกว่านี้ก็เป็นจริง คือ ระหว่างจำนวนตรรกยะสองจำนวนใด ๆ มีจำนวนตรรกยะอื่นอยู่มากมายไม่จำกัด
- ผลที่ตามมาจากข้อความข้างต้นคือ ไม่มีจำนวนตรรกยะบวกที่น้อยที่สุด (หรือจำนวนตรรกยะลบที่มากที่สุด) แสดงได้ด้วยการพิสูจน์โดยข้อขัดแย้ง ให้ m เป็นจำนวนตรรกยะบวกที่น้อยที่สุด จะต้องหาจำนวนตรรกยะบวกที่น้อยกว่านี้ไม่ได้ แต่ 0 < m ตามข้อความข้างต้นจึงมีจำนวนตรรกยะ s ที่ 0 < s < m เราพบจำนวน s ที่มากกว่าศูนย์ (เป็นจำนวนบวก) และน้อยกว่า m ซึ่งขัดแย้งกับที่ว่า m เป็นจำนวนตรรกยะบวกที่น้อยที่สุด
การดำเนินการของจำนวนตรรกยะ
การดำเนินการพื้นฐานทั้งหมดอธิบายไว้ในบทความเรื่องเศษส่วน
การเขียนทศนิยมซ้ำในรูปเศษส่วน
เนื่องจากทศนิยมซ้ำเป็นจำนวนตรรกยะ จึงต้องเขียนในรูปเศษส่วนได้ ต่อไปนี้เป็นวิธีทำ เริ่มจากทศนิยมซ้ำ a = 0.333… เขียนได้เป็น
ต่อไปใช้การแปลงสมการที่สมมูลกันตามปกติ โดยคูณทั้งสมการด้วย 10:
ทางขวามือ เลข 3 เลื่อนไปอยู่ในหลักหน่วย และหลังจุดทศนิยมยังคงมีเลข 3 อยู่มากมายไม่จำกัด ต่อไปนำ a ไปลบออกจากสมการ นั่นคือลบด้วย 0.333… ซึ่งทำให้ส่วนที่เป็นทศนิยมไม่รู้จบหายไป
ขั้นตอนนี้อาจซับซ้อนเล็กน้อย จึงขอเขียนให้ละเอียด สิ่งที่ทำคือ:
จากนั้นนำ 9 ไปหารสมการ 9a = 3 ข้างต้น จะได้ผลลัพธ์:
ลองดูอีกตัวอย่างหนึ่ง:
วิธีทำจะต่างไปเล็กน้อย ในตัวอย่างที่แล้วส่วนที่ซ้ำยาวหนึ่งหลัก ที่จริงจะถือว่าส่วนที่ซ้ำยาวเท่าใดก็ได้ เพราะเลขเดิมซ้ำไปเรื่อย ๆ แต่ยาวหนึ่งหลักสะดวกที่สุด ในตัวอย่างนี้ส่วนที่ซ้ำยาวสองหลัก จะถือว่ายาวหกหลักก็ได้ แต่ไม่สะดวก เพื่อให้ลบส่วนที่ซ้ำออกได้ทั้งหมด ครั้งนี้ต้องคูณด้วย 100:
ลบด้วย a หนึ่งเท่า:
แล้วหารด้วย 99:
ถ้าลองหารสองจำนวนนี้ด้วยเครื่องคิดเลข จะได้ 1.454545… แต่เครื่องคิดเลขส่วนใหญ่ปัดเศษ จึงอาจแสดงผลต่างไปเล็กน้อย
เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับ 0.9999…
สุดท้ายลองเขียนทศนิยมซ้ำต่อไปนี้ในรูปเศษส่วนดู
คูณด้วย 10:
ลบด้วย a:
หารด้วย 9:
จะเห็นว่าได้ 1 ดังนั้น 0.999… เท่ากับ 1