✖

ที่มาของจำนวน e

จำนวน e (จำนวนออยเลอร์) เป็นค่าคงตัวทางคณิตศาสตร์ที่รู้จักกันดีที่สุดตัวหนึ่ง เช่นเดียวกับ π ต่อไปนี้จะเล่าว่าเราได้จำนวนนี้มาอย่างไร และจำนวนนี้มีความหมายอย่างไร

ในศตวรรษที่สิบเจ็ด ยาค็อบ แบร์นูลลี (Jacob Bernoulli) นักคณิตศาสตร์ชาวสวิส สนใจเรื่องดอกเบี้ยทบต้น สมมติว่ามีเงิน 1 บาท นำไปฝากธนาคารที่ให้ดอกเบี้ย 100% ต่อปี ธนาคารที่ให้ดอกเบี้ยแบบนี้คงบ้าไปแล้ว แต่เพื่อคณิตศาสตร์ ธนาคารยอมได้ทุกอย่าง เมื่อครบหนึ่งปีจะมีเงินในบัญชีเท่าใด ก็จะมีเงิน 2 บาท

ถ้าธนาคารให้ดอกเบี้ย 50% แต่คิดดอกเบี้ยทุกครึ่งปี สถานการณ์จะเปลี่ยนไปอย่างไร จะได้เงินมากขึ้นหรือน้อยลง

หลังครึ่งปีแรกจะมีเงินเพิ่มขึ้นครึ่งหนึ่ง “เพิ่มขึ้นครึ่งหนึ่ง” เขียนทางคณิตศาสตร์ได้เป็น x⋅(1+12) แทน x ด้วยเงินฝาก คือ 1 บาท แล้วคำนวณ

1×(1+12)=1.5

หลังครึ่งปีจะมีเงินในบัญชี 1.5 บาท หลังครึ่งปีที่สองจะมีเงินเพิ่มขึ้นอีกครึ่งหนึ่ง ใช้สูตรเดิม แต่แทน x ด้วยยอดเงินคงเหลือใหม่ คือ 1.5:

1.5×(1+12)=2.25

หลังหนึ่งปีจึงมีเงินในบัญชี 2.25 บาท ดังนั้นการคิดดอกเบี้ยบ่อยขึ้นด้วยอัตราที่ต่ำลงให้ประโยชน์มากกว่า

คิดดอกเบี้ยทุกเดือน

ถ้าธนาคารคิดดอกเบี้ยทุกเดือน แต่อัตราดอกเบี้ยลดลงเหลือหนึ่งส่วนสิบสองของอัตราเดิมล่ะ ถึงตอนนี้ต้องคำนวณมากขึ้นแล้ว หลังเดือนแรกจะมียอดเงินคงเหลือเท่าใด จะมีเงิน “เพิ่มขึ้นหนึ่งส่วนสิบสอง” ซึ่งเขียนได้เป็น x⋅(1+112) หลังเดือนแรกจึงมีเงิน

1×(1+112)=1.0833333…

หลังเดือนที่สองจะมีเงิน

1.0833333×(1+112)=1.17361111…

แต่สังเกตว่า แทนที่จะใช้จำนวน 1.0833333 จะเขียนเป็น 1×(1+112) ก็ได้ เพราะรู้ว่าสองจำนวนนี้เท่ากัน:

1×(1+112)×(1+112)=1.17361111…

หลังเดือนที่สามจะมีเงินในบัญชี

1×(1+112)×(1+112)×(1+112)=1.27141203

จะเห็นว่าการคำนวณนี้มีรูปแบบบางอย่าง นิพจน์ในวงเล็บซ้ำกันเท่ากับจำนวนเดือนที่กำลังคำนวณ นิพจน์ข้างต้นจึงเขียนให้ง่ายขึ้นได้ โดยแทนที่วงเล็บที่เหมือนกันสามวงเล็บด้วยวงเล็บเดียวแล้วยกกำลังสาม:

1×(1+112)3=1.27141203

การคูณด้วยหนึ่งข้างหน้าก็ไม่จำเป็น จึงตัดออก:

(1+112)3=1.27141203

ถ้าต้องการคำนวณยอดเงินคงเหลือหลังสิบสองเดือน ก็เพียงเปลี่ยนเลขชี้กำลังจาก 3 เป็น 12:

(1+112)12=2.6130352

หลังสิบสองเดือนจะมีเงินในบัญชีประมาณ 2.6130352 บาท ไม่เลวเลย และดีกว่าตอนที่ได้ดอกเบี้ย 100% ต่อปีมาก

ดอกเบี้ยแบบต่อเนื่อง

ไม่จำเป็นต้องหยุดที่รายเดือน ถ้าคิดดอกเบี้ยทุกสัปดาห์ด้วยอัตรา 152 ของอัตราเดิม จะมีเงินเท่าใด เนื่องจากรู้สูตรแล้ว ก็เพียงแทนค่า:

(1+152)52=2.6925969

ดอกเบี้ยรายวันล่ะ

(1+1365)365=2.7145674

ดอกเบี้ยรายชั่วโมงล่ะ (หนึ่งปีมี 8,760 ชั่วโมง)

(1+18760)8760=2.718126

จะเห็นว่าทุกครั้งที่ใช้อัตราดอกเบี้ยที่ต่ำลงและคิดดอกเบี้ยบ่อยขึ้น ตอนสิ้นปีจะมีเงินในบัญชีมากขึ้นอีกเล็กน้อย แต่ส่วนที่เพิ่มขึ้นไม่มากเหมือนก่อน เราทำเช่นนี้ต่อไปได้ไม่สิ้นสุด ที่จริงนี่ก็ไม่ใช่ความคิดที่แย่ เราอาจคิดดอกเบี้ยทุกนาที ทุกวินาที ทุกมิลลิวินาที ทุกนาโนวินาที… จนถึงสภาวะที่คิดดอกเบี้ยตลอดเวลา จะได้ดอกเบี้ยเล็ก ๆ แบบต่อเนื่องที่คิดกับยอดเงินคงเหลือในทุกขณะ ในกรณีนี้ หลังหนึ่งปีจะมีเงินในบัญชีเท่าใด

กลับมาที่จำนวน e

นี่คือคำถามที่ยาค็อบ แบร์นูลลีพยายามคำนวณ แต่น่าเสียดายที่เขาทำไม่สำเร็จ ผู้ที่ทำได้คือเลออนฮาร์ด ออยเลอร์ (Leonhard Euler) นักคณิตศาสตร์ผู้มีชื่อเสียงในศตวรรษที่ 18 ออยเลอร์คำนวณได้ว่าหลังหนึ่งปีจะมีเงินในบัญชี

2.71828182845904523536028747135…

บาท จะเห็นว่ามากกว่าตอนที่คิดดอกเบี้ยทุกชั่วโมงเพียงเล็กน้อย และเนื่องจากยอดเงินนี้ หรือจำนวนนี้ ปรากฏว่ามีความสำคัญมากในคณิตศาสตร์หลายสาขา จนถึงทุกวันนี้จึงเรียกว่าจำนวน e (จำนวนออยเลอร์) และเขียนแทนด้วยตัวอักษร e จำนวน e เป็นจำนวนอตรรกยะ คือจำนวนที่เป็นทศนิยมไม่รู้จบแบบไม่ซ้ำ เช่นเดียวกับ π จึงไม่มีทางเห็นจำนวนนี้ได้ครบทุกตำแหน่ง แต่ก็ยังนิยามจำนวน e ได้อย่างแม่นยำด้วยลิมิตของฟังก์ชัน:

e=limn→∞(1+1n)n

แหล่งข้อมูล