อนันต์
อนันต์เป็นแนวคิดเชิงนามธรรมที่แทบจะนึกภาพไม่ได้เลย อนันต์ไม่มีจุดสิ้นสุด ซึ่งเป็นที่มาของชื่อ แต่อนันต์โดยทั่วไปก็ไม่มีจุดเริ่มต้นด้วย (อย่างไรก็ตาม เราอาจกำหนดเพิ่มเติมได้ เช่น รังสีก็ยาวไม่สิ้นสุด แต่มีจุดเริ่มต้น) อนันต์มักเขียนด้วยสัญลักษณ์ที่เรียกว่า “เลขแปดนอน” ∞
การคำนวณกับอนันต์
อนันต์มีส่วนคล้ายกับศูนย์ ซึ่งก็พิเศษในหลายด้านและมีกฎเฉพาะของตัวเองเช่นกัน เช่น เราหารด้วยศูนย์ไม่ได้ ซึ่งเด็กเล็ก ๆ ก็คงรู้ (เคยได้ยินมุกนี้ไหม ข้ออ้างที่ดีที่สุดเมื่อไม่ได้ทำการบ้านคณิตศาสตร์คืออะไร “คุณครูครับ ผมเผลอหารด้วยศูนย์ สมุดเลยไหม้หมดเลยครับ…” ;o))
เช่นเดียวกับที่จำนวนใดคูณด้วยศูนย์ก็ได้ศูนย์ จำนวนใดคูณหรือบวกกับอนันต์ก็ได้อนันต์ ถ้านำจำนวนที่มากเท่าใดก็ตามไปลบออกจากอนันต์ ก็ยังเหลืออนันต์เสมอ เช่นเดียวกับเมื่อพยายามหารอนันต์ อนันต์ใหญ่มากจนแม้จะลบออกทีละล้านทุกวินาที ก็ยังคงเหลืออนันต์เสมอ บางครั้งเรื่องนี้เข้าใจยากเล็กน้อย เช่น ให้สมการ ∞ + 1 = ∞ สมการนี้เป็นจริงหรือไม่
ตรรกะบอกเราว่าข้างซ้ายของสมการมากกว่า เพราะถ้าบวกอนันต์ด้วยหนึ่ง นิพจน์ทั้งหมดก็ต้องมากกว่าอนันต์เพียงอย่างเดียว แต่ไม่จำเป็น :-) ดังที่กล่าวแล้วว่าอนันต์บวกอะไรก็ได้อนันต์ ดังนั้นอนันต์บวกหนึ่งเท่ากับอนันต์ และอนันต์เท่ากับอนันต์ สมการนี้จึงเป็นจริง
ยังมีอีกวิธีหนึ่งคือใช้ลิมิต ให้เศษส่วน 1/x และหาลิมิตขวาเมื่อ x→0⁺ โดยสมมติว่าสมุดไม่ได้ไหม้ ลิมิตนี้จะเท่ากับอนันต์ ถ้าบวกนิพจน์นี้ด้วยหนึ่ง จะได้นิพจน์ (1+x)/x และลิมิตเมื่อ x→0⁺ ก็ยังเป็นอนันต์อีก
เรื่องสนุกเริ่มขึ้นเมื่อนำอนันต์มารวมกันมากขึ้น เช่น อนันต์ลบอนันต์เท่ากับเท่าใด ตรรกะบอกว่าเรานำจำนวนสองจำนวนที่มากเท่ากันมาลบกัน ผลลัพธ์จึงควรเป็นศูนย์ แต่ก่อนหน้านี้เรากล่าวว่าถ้านำจำนวนใดไปลบออกจากอนันต์ ผลลัพธ์ก็ยังเป็นอนันต์ ในทางกลับกัน ถ้านำอนันต์ไปลบออกจากจำนวนใด จะได้ลบอนันต์ แล้วจะหาทางออกอย่างไร ในทางทฤษฎีผลลัพธ์ทุกแบบเป็นไปได้ คณิตศาสตร์บอกว่านิพจน์ ∞ −∞ ไม่เท่ากับค่าใดที่แน่นอน เป็นนิพจน์ที่ไม่นิยามหรือเป็นรูปแบบยังไม่กำหนด ซึ่งคล้ายกับการพยายามหารด้วยศูนย์ คือไม่มีความหมาย ถ้าพบรูปแบบยังไม่กำหนดเช่นนี้ ต้องจัดรูปนิพจน์ด้วยวิธีใดวิธีหนึ่ง (รูปแบบยังไม่กำหนดบางชนิดใช้กฎของโลปีตาลได้)
นิพจน์ที่ไม่นิยามหรือรูปแบบยังไม่กำหนดอื่น ๆ:
- ∞ − ∞
- ∞/∞
- 0/0
- 0 · ∞
- 00
- ∞0
- 1∞
อย่างไรก็ตาม กฎพื้นฐานของเครื่องหมายยังคงใช้ได้ เช่น −1 · ∞ เท่ากับลบอนันต์
อยากปวดหัวไหม
ถ้าอยาก ลองศึกษาทฤษฎีเซตแล้วหาว่าเซตใดใหญ่กว่า เช่น เซตของจำนวนคู่ใหญ่กว่าหรือเซตของจำนวนคี่ใหญ่กว่า จำนวนคู่หรือจำนวนนับ จำนวนนับหรือจำนวนเต็ม จำนวนคู่หรือจำนวนเต็ม จำนวนนับหรือจำนวนตรรกยะ คำตอบคือทุกเซตมีขนาดเท่ากัน แม้อาจดูแปลก (จำนวนเต็มน่าจะมีมากกว่าจำนวนคี่) แต่เซตเหล่านี้มีขนาดเท่ากัน ส่วนเซตของจำนวนจริงใหญ่กว่าเซตที่กล่าวมาทั้งหมด ใครจะไปเข้าใจได้ ;-)