ช่วง
ช่วงใช้กันมากในคณิตศาสตร์และปรากฏอยู่ในบทนิยามจำนวนมาก ช่วงคือเซตของจุดที่มีขอบเขตด้วยจุดปลายสองจุด และยังแบ่งได้เป็นช่วงเปิดและช่วงปิด
ความหมายของช่วง
เราใช้ช่วงในภาษาพูดด้วย เช่น “ถ้าสีตาไม่ถูกต้อง สหภาพยุโรปอาจปรับเงินตั้งแต่หนึ่งหมื่นถึงสองหมื่นบาท” ในตัวอย่างนี้ใช้คำว่า “ตั้งแต่…ถึง…” แต่ในทางคณิตศาสตร์คือช่วง ตอนนี้เกิดคำถามชวนสับสน ค่าปรับเป็นหนึ่งหมื่นบาทพอดีได้หรือไม่ หรือไม่นับค่าที่ปลายช่วง เลือกค่าปรับได้ละเอียดเพียงใด ปรับ 18,541.97 บาทได้หรือไม่ หรือเลือกได้ทีละร้อยบาทเท่านั้น นั่นคือ 18,500 หรือ 18,600
การเขียนทางคณิตศาสตร์ตอบคำถามเหล่านี้ได้ทั้งหมด ในการเขียนต้องบอกสองเรื่องสำคัญ คือเราพิจารณาในเซตใด (ในตัวอย่างนี้คือ หลักร้อย หลักพัน หรือหลักหน่วยของบาท) และจุดปลายอยู่ในช่วงด้วยหรือไม่ (ค่าปรับเป็นหนึ่งหมื่นหรือสองหมื่นบาทพอดีได้หรือไม่)
ข่าวดีคือในคณิตศาสตร์เกือบทุกกรณีเราต้องการให้ช่วงอยู่ในเซตของจำนวนจริง ดังนั้นถ้าพบช่วงที่ไม่ได้ระบุเซต ให้ถือว่าเป็นจำนวนจริงแน่นอน
เรามีเซตตั้งต้นแล้ว ต่อไปจะแสดงอย่างไรว่าต้องการนับจุดปลายด้วยหรือไม่ ช่วงเขียนด้วยวงเล็บ วงเล็บเล็กแสดงว่าจุดปลายนั้นไม่อยู่ในช่วง ส่วนวงเล็บเหลี่ยมแสดงว่าจุดปลายนั้นอยู่ในช่วง ลักษณะนี้เรียกว่าความเป็นช่วงเปิดและช่วงปิด ถ้าจุดปลายอยู่ในช่วง ช่วงนั้นเป็นช่วงปิด ถ้าไม่อยู่ ช่วงนั้นเป็นช่วงเปิด
ตัวอย่าง
ต่อไปนี้เป็นตัวอย่าง (ทั้งหมดอยู่ในเซตของจำนวนจริง ถ้าไม่ได้ระบุไว้เป็นอย่างอื่น):
- [1, 2] ช่วงปิดตั้งแต่ 1 ถึง 2 ช่วงนี้มีจำนวนจริงทุกจำนวนระหว่าง 1 กับ 2 รวมทั้ง 1 และ 2
- (1, 2) ช่วงเปิดตั้งแต่ 1 ถึง 2 ช่วงนี้มีจำนวนจริงทุกจำนวนระหว่าง 1 กับ 2 แต่ไม่มี 1 และ 2
- [0, 1) ช่วงครึ่งเปิดที่ปิดทางซ้ายและเปิดทางขวา ช่วงนี้มีทุกจำนวนระหว่าง 0 กับ 1 รวมทั้ง 0 แต่ไม่มี 1
- (p, q] ช่วงครึ่งเปิดที่เปิดทางซ้ายและปิดทางขวา ช่วงนี้มีทุกจำนวนระหว่าง p กับ q รวมทั้ง q แต่ไม่มี p
- [0, ∞) ช่วงที่ปิดทางซ้ายและเปิดทางขวา ถ้าช่วงมีอนันต์ ให้ใช้วงเล็บเปิดทางด้านนั้น เพราะอนันต์ไม่มีจุดปลายที่เป็นจำนวนจริง การใช้วงเล็บปิดทางด้านนั้นจึงไม่มีความหมาย
- [1, 5] ⊂ ℕ ตัวอย่างนี้ต่างออกไป เราไม่ได้พิจารณาในเซตของจำนวนจริง แต่ในเซตของจำนวนนับ ช่วงนี้ปิดทั้งสองด้าน จึงมีจำนวนทั้งหมดห้าจำนวน คือ 1, 2, 3, 4 และ 5
- (1, 5] ⊂ ℕ เหมือนตัวอย่างที่แล้ว เพียงแต่ช่วงนี้เปิดทางซ้าย 1 จึงไม่อยู่ในช่วง และสมาชิกทั้งหมดของช่วงคือ 2, 3, 4 และ 5
ช่วงในฐานะเซต
จะเห็นว่าช่วงก็คือสับเซตของเซตที่ใช้นิยามช่วงนั้น จึงใช้ช่วงเหมือนเซตได้ และดำเนินการบนเซตกับช่วงได้ เช่น ยูเนียนอาจเป็นดังนี้:
ข้อควรระวังคือช่วงเปิด ในกรณีนี้การเท่ากันจะไม่เป็นจริง เพราะ 5 ไม่อยู่ในช่วงที่ได้:
ที่ถูกต้องอาจเขียนได้ เช่น:
เมื่อใดใช้ช่วงเปิด
จำเป็นต้องเข้าใจความแตกต่างระหว่างช่วงเปิดกับช่วงปิด ตัวอย่างที่ใช้ช่วงเปิดบ่อยคือโดเมนของลอการิทึม ลอการิทึมใช้ได้กับจำนวนจริงบวกทุกจำนวน หมายความว่าแทนด้วยจำนวนลบไม่ได้ และแทนด้วยศูนย์ก็ไม่ได้ เขียนได้อย่างไร
ข้อความนี้บอกว่าลอการิทึมแทนด้วยจำนวนบวกที่น้อยเท่าใดก็ได้ แต่แทนด้วยศูนย์ไม่ได้ เช่น 1 อยู่ในช่วงนี้ 0.001 ก็อยู่ เช่นเดียวกับ 0.0000000001 หรือ 10−666 แต่ศูนย์ไม่อยู่ในช่วง ในทำนองเดียวกันอาจเขียนโดเมนของฟังก์ชันที่มีเศษส่วน เช่น ฟังก์ชันง่าย ๆ อย่าง f(x) = 1/x ได้ดังนี้:
ข้อความนี้แทนเซตของจำนวนจริงที่ไม่มีศูนย์ ศูนย์ไม่ได้อยู่ที่ปลายปิดของช่วงใดเลย ดังนั้นยูเนียนที่ได้จึงไม่มีศูนย์ แต่ใช้จำนวนบวกที่น้อยเท่าใดก็ได้ หรือจำนวนลบที่มากเท่าใดก็ได้ (สำหรับจำนวนลบ −0.001 มากกว่า −0.1 จึงกล่าวว่ามากเท่าใดก็ได้ ไม่ใช่น้อยเท่าใดก็ได้)
การแสดงช่วงบนเส้นจำนวน
โดยทั่วไปแสดงช่วงบนเส้นจำนวนเป็นส่วนของเส้นตรง โดยเลือกจุดปลายตามที่ช่วงเป็นช่วงปิดหรือช่วงเปิด ถ้าเป็นช่วงปิด วงกลมที่แสดงจุดจะเป็นวงทึบ ถ้าเป็นช่วงเปิด วงกลมจะไม่ทึบ มีเพียงเส้นรอบ คือเป็นเพียงวงกลม
ภาพต่อไปนี้แสดงช่วงสามช่วงตั้งแต่ 2 ถึง 6 ซึ่งต่างกันที่ความเป็นช่วงปิดของแต่ละด้าน ตามลำดับคือช่วง [2, 6], (2, 6], (2, 6)