✖

ทำไม 0.999… จึงเท่ากับ 1

จำนวน 0.999… ซึ่งหลังจุดทศนิยมมีเลข 9 ต่อกันไปมากมายไม่จำกัด เท่ากับหนึ่ง ไม่ใช่ประมาณหนึ่ง ไม่ใช่ “เกือบ” หนึ่ง แต่เท่ากับหนึ่งจริง ๆ คนส่วนใหญ่ไม่เชื่อเมื่อได้ยินครั้งแรก และการโต้เถียงเรื่องจำนวนนี้จำนวนเดียวก็เป็นหนึ่งในการโต้เถียงเรื่องคณิตศาสตร์ที่พบบ่อยที่สุดบนอินเทอร์เน็ต ต่อไปนี้เป็นการพิสูจน์หลายวิธี และสุดท้ายจะดูว่าทำไมสัญชาตญาณจึงยังบอกเราในทางตรงข้ามอยู่เสมอ

เช่นเดียวกับทศนิยมซ้ำทุกจำนวน จำนวนนี้เขียนได้โดยขีดเส้นไว้เหนือเลขโดดที่ซ้ำ:

0.9―=1

พิสูจน์ด้วยหนึ่งส่วนสาม

เริ่มจากเศษส่วนที่ไม่มีใครกังวล เมื่อนำ 3 ไปหาร 1 จะได้ทศนิยมซ้ำ:

13=0.333…

ต่อไปคูณทั้งสองข้างของสมการด้วย 3 ข้างซ้ายจะได้

3×13=33=1

ข้างขวาคูณเลข 3 แต่ละตัวแยกกัน เนื่องจาก 3 × 3 = 9 และไม่มีการทดไปยังหลักถัดไป จะได้

3×0.333…=0.999…

ข้างซ้ายเท่ากัน ข้างขวาจึงต้องเท่ากันด้วย: 1 = 0.999… ใครที่ยอมรับว่า 0.333… เท่ากับหนึ่งส่วนสาม ก็ปฏิเสธข้อนี้ไม่ได้เช่นกัน

พิสูจน์ด้วยการคูณด้วย 10

วิธีนี้เคยพบแล้วในบทความเรื่องจำนวนตรรกยะ ซึ่งใช้วิธีเดียวกันนี้เขียนทศนิยมซ้ำในรูปเศษส่วน ให้ a แทนจำนวนนี้:

a=0.9―

คูณด้วย 10 จุดทศนิยมจะเลื่อนไปทางขวาหนึ่งตำแหน่ง และหลังจุดทศนิยมยังคงมีเลข 9 มากมายไม่จำกัด:

10a=9.9―

ลบด้วย a เลข 9 ทั้งหมดหลังจุดทศนิยมจะหักล้างกันไป:

9a=9

เหลือเพียงหารด้วย 9:

a=1

ผลต่างเป็นเท่าใด

ถ้า 0.999… กับ 1 ไม่เท่ากัน ผลต่างของทั้งสองจำนวนต้องเป็นจำนวนบวกจำนวนหนึ่ง ลองหาผลต่างนี้ดู เริ่มจากเลข 9 จำนวนจำกัดก่อน:

1−0.9=0.11−0.99=0.011−0.999=0.001

เลข 9 แต่ละตัวที่เพิ่มขึ้นทำให้ผลต่างลดลงสิบเท่า ด้านบนของรูปเป็นเส้นจำนวนตั้งแต่ศูนย์ถึงหนึ่ง มีจุดสีน้ำเงินที่ 0.9 และช่วงสีแดงที่ยังขาดไปจาก 1 เส้นจำนวนถัดไปแต่ละเส้นขยายช่วงนี้ใหญ่ขึ้นสิบเท่า จุดสีน้ำเงินจึงอยู่ที่ 0.9 0.99 และ 0.999 ตามลำดับ:

ส่วนที่ยังขาดไปจาก 1 ของจำนวนที่มีเลข 9 หนึ่งตัว สองตัว และสามตัว แต่ละครั้งขยายใหญ่ขึ้นสิบเท่า

เลือกจำนวนบวกที่เล็กเท่าใดก็ได้ เช่น หนึ่งส่วนพันล้าน ถ้ามีเลข 9 มากพอ ผลต่างจะเล็กกว่านั้นอีก แต่ใน 0.999… มีเลข 9 ครบทุกตัวพร้อมกัน มากมายไม่จำกัด ผลต่างจึงต้องเล็กกว่าจำนวนบวกทุกจำนวน แต่ไม่มีจำนวนบวกใดที่เล็กกว่าจำนวนบวกทุกจำนวน เพราะจำนวนนั้นจะต้องเล็กกว่าครึ่งหนึ่งของตัวเองด้วย ดังนั้นผลต่างจึงเป็นได้เพียงศูนย์เท่านั้น

ข้อโต้แย้งที่พบบ่อยคือ ผลต่างเท่ากับ 0.000…01 นั่นคือมีศูนย์มากมายไม่จำกัดและมีเลข 1 อยู่ท้ายสุด แต่ศูนย์ที่เรียงต่อกันไม่สิ้นสุดไม่มีตัวสุดท้าย จึงไม่มีที่ให้เขียนเลข 1 นั้น

ไม่มีจำนวนใดอยู่ระหว่างสองจำนวนนี้

ระหว่างจำนวนจริงสองจำนวนที่ต่างกันใด ๆ จะหาจำนวนอื่นได้เสมอ เช่น ค่าเฉลี่ยของสองจำนวนนั้น ระหว่าง 0.5 กับ 0.6 มี 0.55 และระหว่าง 0.5 กับ 0.55 มี 0.525 ข้อนี้เป็นจริงสำหรับจำนวนสองจำนวนที่ต่างกันทุกคู่ ไม่ว่าจะอยู่ใกล้กันเพียงใด ค่าเฉลี่ยของทั้งสองจำนวนจะอยู่ระหว่างสองจำนวนนั้นเสมอ

จำนวนใดจะอยู่ระหว่าง 0.999… กับ 1 จำนวนนั้นต้องมากกว่า 0.999… และน้อยกว่าหนึ่ง จึงต้องขึ้นต้นด้วยศูนย์และจุดทศนิยม แล้วเลขโดดหลังจุดทศนิยมอย่างน้อยหนึ่งตัวต้องมากกว่า 9 ซึ่งไม่มีเลขโดดเช่นนั้น ไม่มีจำนวนใดอยู่ระหว่างสองจำนวนนี้ได้ ทั้งสองจำนวนจึงเท่ากัน

ในรูปผลบวกอนันต์

ที่จริงแล้วการเขียนทศนิยมคือผลบวก 0.999… หมายถึงเก้าส่วนสิบ บวกเก้าส่วนร้อย บวกเก้าส่วนพัน ไปเรื่อย ๆ:

0.999…=910+9100+91000+…

แต่ละพจน์เป็นหนึ่งส่วนสิบของพจน์ก่อนหน้า จึงเป็นการบวกพจน์ของลำดับเรขาคณิตที่มีพจน์แรก a1=910 และอัตราส่วนร่วม q=110 ค่าสัมบูรณ์ของอัตราส่วนร่วมน้อยกว่าหนึ่ง ผลบวกอนันต์จึงมีค่าจำกัด ซึ่งคำนวณได้จากสูตร

S=a11−q

แทนค่า:

S=9101−110=910910=1

กล่าวให้ถูกต้องคือ ผลบวกของอนุกรมอนันต์คือลิมิตของผลบวกของพจน์แรก ๆ นั่นคือลิมิตของลำดับ 0.9 0.99 0.999 … ลำดับนี้เข้าใกล้หนึ่ง และสัญลักษณ์ 0.999… หมายถึงลิมิตนี้เอง การพิสูจน์ก่อนหน้านี้ก็อาศัยข้อนี้เช่นกัน

เหตุใดจึงไม่อยากเชื่อ

สัญชาตญาณสับสนระหว่าง “เลข 9 จำนวนมาก” กับ “เลข 9 มากมายไม่จำกัด” จำนวน 0.999 ที่มีเลข 9 สามตัวน้อยกว่าหนึ่งจริง เช่นเดียวกับจำนวนที่มีเลข 9 หนึ่งล้านตัว ถ้าพิมพ์ออกมาจะยาวหลายร้อยหน้า แต่ก็ยังขาดอีกนิดหนึ่งจึงจะถึงหนึ่ง แต่ 0.9― ไม่ใช่เลข 9 จำนวนมากที่สิ้นสุดลงที่ใดที่หนึ่ง เลข 9 ในจำนวนนี้ไม่สิ้นสุดเลย จึงไม่ขาดอะไร

นอกจากนี้ เรามักนึกถึง 0.999… เป็นกระบวนการ คือมีการเขียนเลข 9 เพิ่มไปเรื่อย ๆ และจำนวนค่อย ๆ คืบเข้าใกล้หนึ่ง แต่จำนวนไม่ได้เคลื่อนที่ไปไหน เลข 9 ทุกตัวอยู่ในจำนวนนี้ตั้งแต่แรก และค่าของจำนวนนี้ไม่เปลี่ยน

อุปสรรคข้อที่สองคือ จำนวนหนึ่งจำนวนจะมีวิธีเขียนสองแบบได้อย่างไร แต่เรื่องนี้รู้จักกันดีจากเศษส่วน:

12=24=50100=0.5

และเช่นเดียวกับที่ครึ่งหนึ่งเขียนเป็นเศษส่วนได้หลายแบบ 0.5 ก็มีวิธีเขียนเป็นทศนิยมได้อีกแบบหนึ่ง:

0.5=0.4999…

จำนวนทุกจำนวนที่เขียนเป็นทศนิยมได้จำกัดตำแหน่ง ยกเว้นศูนย์ มีวิธีเขียนสองแบบ เช่น 0.25 = 0.24999… หรือ 7 = 6.999… นี่ไม่ใช่สองจำนวน แต่เป็นจำนวนเดียวที่แต่งตัวสองแบบ

ดูเพิ่มเติม