✖

จำนวนเชิงพีชคณิต

จำนวนที่เป็นรากของพหุนามที่มีสัมประสิทธิ์เป็นจำนวนเต็มสักพหุนามหนึ่ง เรียกว่าจำนวนเชิงพีชคณิต (algebraic number) ในทางปฏิบัติหมายความว่าอย่างไร ลองนำจำนวนใดก็ได้มาเล่นเกมคณิตศาสตร์เกมหนึ่ง เป้าหมายของเกมคือนำจำนวน x มาทำให้เหลือศูนย์ โดยใช้ได้เพียงการบวก การลบ การคูณ และการยกกำลัง และใช้ได้เฉพาะจำนวนเต็มในการคำนวณ ตัวอย่างต่อไปนี้จะช่วยให้เข้าใจชัดขึ้น

เริ่มจากจำนวน 42 จะทำอย่างไรให้ได้ศูนย์ นำจำนวนเต็ม 42 ไปลบออกก็จะได้ศูนย์ (ห้ามคูณด้วยศูนย์):

42−42=0

เนื่องจากทำให้ 42 เหลือศูนย์ได้ 42 จึงเป็นจำนวนเชิงพีชคณิต ตัวอย่างนี้ง่ายมาก แล้วเศษส่วนล่ะ เช่น 73 เนื่องจากใช้ได้เฉพาะจำนวนเต็ม จึงนำ 73 ไปลบออกจากเศษส่วนนี้เพื่อให้ได้ศูนย์ไม่ได้ ต้องหาวิธีอื่น ขั้นแรกคูณเศษส่วนด้วย 3:

3×73=3×73=7

ได้จำนวนเต็มแล้ว ซึ่งทำให้เป็นศูนย์ได้โดยลบด้วย 7 จึงเขียนได้ว่า

3×73−7=0

และกล่าวได้ว่าเศษส่วนเจ็ดส่วนสามก็เป็นจำนวนเชิงพีชคณิต ลองจำนวนที่ยากขึ้นอีก คือรากที่สองของสอง 2 การคูณหรือการบวกไม่ช่วยอะไร ต้องกำจัดเครื่องหมายรากก่อน โดยยกกำลังสองนิพจน์นี้:

(2)2=2

ได้จำนวนเต็มที่ทำให้เป็นศูนย์ได้ โดยลบด้วยสอง:

(2)2−2=0

แม้แต่รากที่สองของสองซึ่งเป็นจำนวนอตรรกยะก็เป็นจำนวนเชิงพีชคณิต ถึงตอนนี้ดูเหมือนว่าทุกจำนวนที่ลองจะเป็นจำนวนเชิงพีชคณิต แล้วจำนวน e ล่ะ จำนวน e ก็เป็นจำนวนอตรรกยะ จึงเป็นทศนิยมไม่รู้จบแบบไม่ซ้ำเช่นเดียวกับรากที่สองของสอง ค่าโดยประมาณคือ 2.71 แต่ต่างจากรากที่สองของสองตรงที่ไม่มีวิธีใดเลยที่จะใช้การดำเนินการที่อนุญาตไว้ทำให้จำนวนนี้เหลือศูนย์ ไม่ว่าจะนำจำนวน e ไปบวกหรือคูณกับจำนวนใด หรือนำไปยกกำลัง ก็จะได้จำนวนอตรรกยะอีกจำนวนหนึ่งเสมอ ดังนั้นจำนวน e ไม่เป็นจำนวนเชิงพีชคณิต เย้!

ในทำนองเดียวกัน π (3.14) ก็ไม่เป็นจำนวนเชิงพีชคณิต

จำนวนที่ไม่เป็นจำนวนเชิงพีชคณิตเช่นนี้เรียกว่าจำนวนอดิศัย (transcendental number)

บทนิยามที่รัดกุมขึ้น

ดังนั้นสำหรับจำนวนเชิงพีชคณิตแต่ละจำนวน ต้องมีพหุนามที่มีสัมประสิทธิ์เป็นจำนวนเต็ม ซึ่งมีจำนวนเชิงพีชคณิตนั้นเป็นราก รากของพหุนามคือจำนวนที่ทำให้พหุนามมีค่าเท่ากับศูนย์ ย้อนกลับไปที่ตัวอย่างข้างต้น สำหรับจำนวน 42 จะได้สมการ

x−42=0

และเนื่องจากรากของพหุนาม x − 42 คือ x = 42 จึงหมายความว่า 42 เป็นจำนวนเชิงพีชคณิต สำหรับจำนวนตรรกยะ 73 จะได้สมการ

3x−7=0

เพราะรากของพหุนาม 3x − 7 คือ x=73 และสุดท้าย สำหรับรากที่สองของสองจะได้

x2−2=0

เพราะรากของพหุนาม x2 − 2 คือรากที่สองของสอง สำหรับจำนวน e หรือ π เราสร้างสมการหรือพหุนามเช่นนี้ไม่ได้ เพราะเป็นจำนวนอดิศัย ไม่ใช่จำนวนเชิงพีชคณิต

ตัวอย่างของจำนวนเชิงพีชคณิต

  • จำนวนเต็มทุกจำนวนเป็นจำนวนเชิงพีชคณิต
  • จำนวนตรรกยะ (เศษส่วน) ทุกจำนวนเป็นจำนวนเชิงพีชคณิต
  • จำนวนอตรรกยะซับซ้อนกว่านั้น ดังที่เห็นแล้วว่าจำนวนอตรรกยะบางจำนวนเป็นจำนวนเชิงพีชคณิต เช่น รากที่สองของสอง แต่บางจำนวนไม่เป็น เช่น จำนวน e
  • รากที่ n ของจำนวนเต็มทุกจำนวนเป็นจำนวนเชิงพีชคณิต
  • อัตราส่วนทองคำเป็นจำนวนเชิงพีชคณิต

แหล่งข้อมูล