ระบบสมการเชิงเส้นเอกพันธ์
ระบบสมการเรียกว่าระบบเอกพันธ์ (homogeneous system) ถ้าข้างขวาของทุกสมการเป็นศูนย์
นิยามของระบบเอกพันธ์
ระบบสมการเอกพันธ์ในรูปทั่วไปเป็นดังนี้:
ระบบนี้มี m สมการ ตัวไม่ทราบค่า n ตัว และข้างขวาของทุกสมการเท่ากับศูนย์ ถ้าไม่เท่ากับศูนย์ก็จะไม่เป็นระบบสมการเอกพันธ์ ระบบสมการข้างต้นเขียนเป็นเมทริกซ์ได้ โดยนำสัมประสิทธิ์ทั้งหมด คือ aij ทุกตัว มาเขียนในเมทริกซ์ในตำแหน่งเดียวกับที่อยู่ในระบบ ไม่ต้องเขียนหลักศูนย์ทางขวาลงในเมทริกซ์ เพราะไม่จำเป็น ดังนี้:
เมทริกซ์นี้แทนระบบ m สมการที่มีตัวไม่ทราบค่า n ตัวข้างต้น แต่ละแถวของเมทริกซ์ตรงกับหนึ่งสมการ เขียนทั้งระบบได้เป็น
สมบัติพื้นฐานของระบบ
จากบทความเรื่องระบบสมการเชิงเส้นและจากทฤษฎีบทรูเช–กาเปลลี ได้ข้อความที่น่าสนใจหลายข้อเกี่ยวกับระบบสมการเอกพันธ์
- ระบบเอกพันธ์ทุกระบบมีผลเฉลย
- เซตของผลเฉลยทั้งหมดของระบบเอกพันธ์มีผลเฉลยชัด (trivial solution) เสมอ ซึ่งคือผลเฉลยที่ตัวแปรทุกตัวเป็นศูนย์ ถ้าแทนตัวแปรทุกตัวด้วยศูนย์ จะได้สมการ 0 = 0 จำนวน m สมการ
- จากทฤษฎีบทรูเช–กาเปลลี เรารู้ว่าการเขียนผลเฉลยทั่วไปของระบบสมการต้องใช้พารามิเตอร์ n − k ตัว เมื่อ n เป็นจำนวนตัวแปร และ k เป็นลำดับชั้นของเมทริกซ์แต่งเติม ในกรณีนี้ k = rank(A) ถ้า n = k ไม่ต้องใช้พารามิเตอร์ และระบบมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว คือผลเฉลยชัด โดย n = k ก็ต่อเมื่อเมทริกซ์ A ไม่มีหลักที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้นเลย (สำหรับเมทริกซ์จัตุรัส หมายความว่าเป็นเมทริกซ์ไม่เอกฐาน)
- จากข้อที่แล้วจะได้ว่า ระบบมีผลเฉลยไม่ชัด (nontrivial solution) ก็ต่อเมื่อเมทริกซ์ A มีหลักที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น
- ถ้าระบบมีตัวไม่ทราบค่ามากกว่าจำนวนสมการ ระบบจะมีผลเฉลยไม่ชัด ถ้ามีตัวไม่ทราบค่ามากกว่าจำนวนสมการ หมายความว่า k = rank(A) มีค่าได้ไม่เกินจำนวนสมการ คือ m และถ้า k < n แล้ว n − k > 0 จึงมีผลเฉลยอื่นอีก ซึ่งเขียนได้ด้วยพารามิเตอร์ n − k ตัว
สมบัติของเซตผลเฉลย
- ผลบวกของผลเฉลยใด ๆ ของระบบ Ax = 0 ก็เป็นผลเฉลยของระบบด้วย ถ้า x1 และ x2 เป็นผลเฉลยของระบบ จะได้ Ax1 = 0 และ Ax2 = 0 และตามข้อความนี้จะได้ A(x1 + x2) = 0 ด้วย
การพิสูจน์ง่าย สมมติว่า Ax1 = 0 และ Ax2 = 0 แล้วพิสูจน์ว่า A(x1 + x2) = 0 การบวกและการคูณเมทริกซ์มีสมบัติการแจกแจง จึงเขียนได้ว่า
แต่ตามสมมติฐาน Ax1 = 0 และ Ax2 = 0 จึงเขียนนิพจน์ Ax1 + Ax2 ใหม่เป็น 0+0 ได้สมการ 0 = 0 ข้อความนี้จึงเป็นจริง
ตัวอย่าง ถ้าระบบมีผลเฉลยสองชุด x1 = (0, 5, 6) และ x2 = (7, 3, 5) แล้ว x3 = x1 + x2 = (0 + 7, 5 + 3, 6 + 5) = (7, 8, 11) ก็เป็นผลเฉลยของระบบด้วย
- สำหรับค่าคงตัว c ∈ ℝ ทุกค่า ผลเฉลยของระบบคูณด้วย c ก็เป็นผลเฉลยด้วย ถ้า x1 เป็นผลเฉลยของระบบ Ax = 0 แล้ว c · x1 ก็เป็นผลเฉลยของระบบด้วย
การพิสูจน์ก็ง่ายเช่นกัน สมมติว่า x1 เป็นผลเฉลยของระบบ Ax = 0 และ c ∈ ℝ จะพิสูจน์ว่า
เนื่องจาก c เป็นค่าคงตัวที่เป็นจำนวน จึงดึงตัวร่วมออกมาไว้หน้านิพจน์ได้:
ตามสมมติฐาน Ax1 = 0 จาก c · Ax1 จึงได้ c · 0 = 0
- ผลที่ตามมาจากสองข้อข้างต้นคือ ผลรวมเชิงเส้นใด ๆ ของผลเฉลยของระบบก็เป็นผลเฉลยของระบบนั้นด้วย
ถึงตอนนี้มีคำถามว่า ถ้าผลเฉลยบางชุดเป็นเพียงผลรวมเชิงเส้นของผลเฉลยชุดอื่น จะมีเซตของผลเฉลยที่ใช้สร้างผลเฉลยอื่นทั้งหมดได้หรือไม่
ลองเขียนผลเฉลยของระบบลงในเมทริกซ์ นั่นคือ ถ้า x1 = (x11, x12, …, x1n) เป็นผลเฉลย และ x2 = (x21, x22, …, x2n) เป็นผลเฉลย และต่อไปเรื่อย ๆ สำหรับ xi ให้สร้างเมทริกซ์ F ที่มีผลเฉลยเหล่านี้เป็นหลัก:
เนื่องจากสร้างผลรวมเชิงเส้นที่ต่างกันได้มากมายไม่จำกัด จึงได้ผลเฉลยมากมายไม่จำกัดด้วย เมทริกซ์ F จึงมีขนาดอนันต์ ต่อไปจะสนใจว่าลดขนาดเมทริกซ์ F ให้มีจำนวนหลักจำกัดได้หรือไม่ โดยยังใช้สร้างผลเฉลยอื่นทั้งหมดได้
จะเหลือกี่หลัก เมทริกซ์ F มี n แถว เพราะระบบเดิมมีตัวแปร n ตัว และแต่ละหลักแทนผลเฉลยหนึ่งชุด ลำดับชั้นสูงสุดที่เป็นไปได้ของเมทริกซ์ F จึงเท่ากับ n ถ้าเมทริกซ์ F มีมากกว่า n หลัก ย่อมมีอย่างน้อยหนึ่งหลักที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น ดังนั้นจึงเขียนเซตของผลเฉลยทั้งหมดลงในเมทริกซ์ที่มีขนาดไม่เกิน n × n ได้ และหาผลเฉลยอื่นได้ด้วยผลรวมเชิงเส้น หลักอื่นที่เพิ่มเข้าไปย่อมไม่จำเป็น คำถามที่เหลือคือลดขนาดเมทริกซ์ F ลงได้อีกหรือไม่
เซตผลเฉลยพื้นฐาน
จากทฤษฎีบทรูเช–กาเปลลี เรารู้ว่าผลเฉลยทั่วไปของระบบ Ax = 0 เขียนได้ด้วยพารามิเตอร์ n − k ตัว เมื่อ n เป็นจำนวนตัวแปรและ k = rank(A) ให้พารามิเตอร์เป็น t1, t2, …, tn − k จะใช้พารามิเตอร์เหล่านี้สร้างผลเฉลยสองชุดที่อิสระเชิงเส้นได้อย่างไร
กรณีแรก แทนพารามิเตอร์ t1 ด้วยหนึ่ง และแทนตัวอื่นด้วยศูนย์ นั่นคือ t1 = 1 และ t2 = t3 = … = tn − k = 0 กรณีที่สองทำแบบเดียวกัน แต่ย้ายหนึ่งไปไว้ที่พารามิเตอร์ตัวที่สอง t2 = 1 และ t1 = t3 = t4 = … = tn − k = 0 ถ้าแทนพารามิเตอร์เหล่านี้ในผลเฉลยทั่วไป จะได้ผลเฉลยสองชุดที่ต่างกันและอิสระเชิงเส้น
ตัวอย่าง ให้
เป็นผลเฉลยทั่วไปของระบบสมการเอกพันธ์ระบบหนึ่งที่มีพารามิเตอร์สามตัว เมื่อเลือก t1 = 1, t2 = t3 = 0 จะได้ผลเฉลยเฉพาะ x1 = (1, 0, 0, 2, 0) เมื่อ t1 = t3 = 0, t2 = 1 จะได้ x2 = (0, 1, 0, 0, 0) และเมื่อ t1 = t2 = 0, t3 = 1 จะได้ x3 = (0, 0, 1, 0, 4) เขียนผลเฉลยเฉพาะลงในเมทริกซ์ F:
ดูจากสามแถวแรกก็เห็นชัดว่าหลักทั้งสามอิสระเชิงเส้น จึงได้ผลเฉลยเฉพาะสามชุดที่ต่างกันและอิสระเชิงเส้นต่อกัน นอกจากนี้ผลเฉลยอื่นใดก็ขึ้นต่อกันเชิงเส้นกับผลเฉลยเหล่านี้ ถ้าเลือกพารามิเตอร์ t1 = 1, t2 = 2, t3 = 0 แล้วหาผลเฉลย จะได้ x4 = (1, 2, 0, 2, 0)
แต่ผลเฉลยนี้เขียนได้เป็น x1 + 2x2 = (1, 0, 0, 2, 0) + 2(0, 1, 0, 0, 0) = (1, 2, 0, 2, 0) ผลเฉลยอื่นก็ทำนองเดียวกัน จึงได้เมทริกซ์ที่มีสามหลักซึ่งกำหนดผลเฉลยทั้งหมดของระบบสมการ
ขั้นตอนนี้ขยายเป็นกรณีทั่วไปได้ ถ้ามีระบบ Ax = 0 และผลเฉลยทั่วไปที่ใช้พารามิเตอร์ n − k ตัว ผลเฉลยของระบบเขียนได้ด้วยผลเฉลยเฉพาะ n − k ชุดของระบบที่อิสระเชิงเส้น เซตของผลเฉลยแบบนี้เรียกว่าเซตผลเฉลยพื้นฐาน (fundamental system of solutions)
ผลเฉลยเหล่านี้หาได้ เช่น โดยแทนพารามิเตอร์ t1, t2, …, tn − k ทีละตัวด้วยหนึ่ง และให้พารามิเตอร์ที่เหลือเป็นศูนย์ จะได้ผลเฉลยของระบบ n − k ชุดที่อิสระเชิงเส้น
แต่นี่ไม่ใช่วิธีเดียวในการสร้างผลเฉลยเฉพาะ n − k ชุดที่อิสระเชิงเส้น จะแทนพารามิเตอร์ ti ด้วยจำนวนใดที่ไม่เป็นศูนย์แทนหนึ่งก็ได้ และยังได้ผลเฉลยที่อิสระเชิงเส้นเช่นกัน
ทวนนิยามของเซตผลเฉลยพื้นฐานของระบบ Ax = 0 อีกครั้ง คือเซตของผลเฉลยเฉพาะ {x1, x2, …, xn − k} ที่
- x1, x2, …, xn − k อิสระเชิงเส้น
- ผลเฉลยใด ๆ ของระบบ Ax = 0 เขียนเป็นผลรวมเชิงเส้นของผลเฉลยเฉพาะ x1, x2, …, xn − k ได้
ตัวอย่าง
จงแก้ระบบสมการเอกพันธ์และหาเซตผลเฉลยพื้นฐาน:
เมทริกซ์สัมประสิทธิ์ A อยู่ในรูป
ลองหาดีเทอร์มิแนนต์ของเมทริกซ์นี้ ซึ่งเท่ากับศูนย์ เมทริกซ์สัมประสิทธิ์จึงเป็นเมทริกซ์เอกฐาน และระบบมีผลเฉลยไม่ชัด หาผลเฉลยทั่วไปของระบบด้วยวิธีการกำจัดแบบเกาส์ แถวสุดท้าย (แถวที่สี่) เท่ากับผลบวกของสามแถวแรก จึงทำให้แถวที่สี่เป็นแถวศูนย์ทั้งแถว จากนั้นคูณแถวที่หนึ่งด้วยสาม คูณแถวที่สองด้วยลบหนึ่ง และแถวที่สามจะเท่ากับผลบวกของสองแถวแรก:
การดำเนินการต่อไม่มีประโยชน์แล้ว จะเห็นว่าเมทริกซ์มีลำดับชั้นเป็นสอง rank(A) = 2 การเขียนผลเฉลยทั่วไปของระบบต้องใช้พารามิเตอร์สองตัว ให้ชื่อว่า s และ t และการเขียนเซตผลเฉลยพื้นฐานต้องใช้ผลเฉลยเฉพาะสองชุด
ตอนนี้ได้ระบบสมการนี้:
จากสมการที่สอง เขียน x3 ในรูปของตัวแปรอื่น
แทน x1 และ x2 ด้วยพารามิเตอร์ คือ s = x1 และ t = x2 จะเขียนได้ว่า x3 = −4s − 3t ที่เหลือคือหา x4 ซึ่งได้จากสมการแรก:
ผลเฉลยทั่วไปจึงเท่ากับ (s, t, −4s − 3t, 26(s + t)) เพื่อให้ได้เซตผลเฉลยพื้นฐาน ต้องหาผลเฉลยเฉพาะสองชุด (คือผลเฉลยที่เป็นจำนวนสองชุด) ที่อิสระเชิงเส้น หาได้โดยแทนพารามิเตอร์ด้วย s = 1, t = 0 ก่อน แล้วจึง s = 0, t = 1 สำหรับพารามิเตอร์คู่แรกได้ผลเฉลยเฉพาะ
และสำหรับคู่ที่สอง
ผลเฉลยทั้งสองนี้อิสระเชิงเส้น เนื่องจากผลเฉลยทั่วไปใช้พารามิเตอร์สองตัว ผลเฉลยเฉพาะสองชุดจึงเพียงพอสำหรับสร้างเซตผลเฉลยพื้นฐาน เซตผลเฉลยพื้นฐานจึงเป็นดังนี้
ตรวจสอบได้ด้วยว่าผลเฉลยทั้งสองถูกต้อง โดยแทนในสมการเดิม สำหรับ X1 จะได้สมการต่อไปนี้:
เมื่อจัดรูปจะได้:
จะเห็นว่าทุกสมการได้ 0 = 0 ดูเหมือนว่าคำนวณถูกต้อง
สารบัญ: ระบบสมการเชิงเส้น, กฎของคราเมอร์, ระบบสมการเชิงเส้นเอกพันธ์