สมการเชิงเส้น
สมการเชิงเส้นคือสมการที่แปลงให้อยู่ในรูป ax + b = 0 ได้ เมื่อ a ≠ 0 ตัวอย่างเช่น 2x + 4 = 0 คำตอบของสมการนี้คือจำนวน −2 ซึ่งคิดออกได้ไม่ยากนัก แต่ถ้าจำนวนมีค่ามากขึ้น การคิดแบบนี้จะไม่ง่ายอีกต่อไป จึงต้องมีขั้นตอนที่ชัดเจนกว่านี้
รูปทั่วไปของสมการเชิงเส้น
กล่าวให้ชัดเจนขึ้น สมการเชิงเส้นคือสมการตัวแปรเดียว x ที่แปลงให้อยู่ในรูป ax + b = 0 ได้ด้วยการแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน เมื่อ a ≠ 0 ตัวไม่ทราบค่าในสมการไม่ได้ยกกำลัง ถอดราก หรืออื่น ๆ สมการที่มีตัวไม่ทราบค่าอยู่ที่ตัวส่วนของเศษส่วนจะแปลงให้อยู่ในรูปนี้ได้ก็ต่อเมื่อตัวส่วนไม่เป็นศูนย์ จึงแยกแก้ต่างหาก ดูสมการเชิงเส้นที่มีตัวไม่ทราบค่าอยู่ที่ตัวส่วน พิจารณาตัวอย่างสมการเชิงเส้นแบบต่าง ๆ ต่อไปนี้:
จะเห็นว่าสมการเชิงเส้นมีลักษณะได้หลากหลาย เพื่อให้แก้ได้สะดวก ต้องแปลงให้อยู่ในรูปเดียวกันก่อน เรียกว่ารูปทั่วไป:
เมื่อ x เป็นตัวไม่ทราบค่า และ a กับ b เป็นจำนวนจริงใด ๆ เรียกว่าสัมประสิทธิ์ของสมการ โดยจำนวน a ต้องไม่เป็นศูนย์ นั่นคือ a ≠ 0 นิพจน์ ax เรียกว่าพจน์ดีกรีหนึ่ง และนิพจน์ b เรียกว่าพจน์ค่าคงตัว
การแก้สมการเชิงเส้นต้องใช้การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน คือการแปลงที่ไม่เปลี่ยนคำตอบของสมการ ถ้าไม่มีการแปลงเหล่านี้ก็แก้สมการที่ซับซ้อนไม่ได้ เราแปลงสมการให้อยู่ในรูปทั่วไปได้ทั้งโดยจัดรูปนิพจน์ในสมการเอง หรือโดยใช้การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน
กลับไปที่ตัวอย่างข้างต้น สมการแรก 2x + 7 = 0 อยู่ในรูปทั่วไปแล้ว จึงเห็นสัมประสิทธิ์ a = 2 และ b = 7 ได้ทันที สมการที่สอง x − 2 = 74 ไม่ง่ายเช่นนั้น เราใช้การแปลงโดยนำจำนวน −74 มาบวกทั้งสองข้าง (หรือนำ 74 มาลบทั้งสองข้าง) จะได้ x − 76 = 0 ซึ่งอยู่ในรูปทั่วไปแล้ว โดยมีสัมประสิทธิ์ a = 1 และ b = −76
สมการที่สามยังห่างจากรูปทั่วไปมาก แต่ก็จัดการได้ ก่อนอื่น “สร้าง” ศูนย์ที่ข้างขวา โดยนำนิพจน์ 12x มาบวกทั้งสองข้าง ข้างขวาจะเป็นศูนย์ เพราะ (−12x) + 12x = 0 สมการทั้งหมดจะเป็นดังนี้:
ที่เหลือคือถอดวงเล็บและรวมพจน์ที่มี x
สมการเชิงเส้นนี้อยู่ในรูปทั่วไปแล้ว และมีสัมประสิทธิ์ a = −8 และ b = 3
ในสมการสุดท้าย ต้องกำจัดเศษส่วนก่อน จึงคูณทั้งสมการด้วย 72 ซึ่งหารด้วยตัวส่วนทุกตัวลงตัว:
จากนั้นตัดทอนเศษส่วน:
ข้างซ้ายนำมาบวกกัน ข้างขวานำมาคูณกัน:
ขั้นสุดท้าย นำ 405x และ 72 มาลบทั้งสองข้าง สมการก็จะอยู่ในรูปทั่วไป:
ได้สัมประสิทธิ์ a = −366 และ b = −72
วิธีแก้สมการเชิงเส้น
เมื่อสมการเชิงเส้นอยู่ในรูปทั่วไปแล้วก็แก้ได้ง่าย พิจารณาตัวอย่าง 3x − 18 = 0 ต้องนำ 18 ไปลบจากจำนวนใดจึงจะได้ศูนย์ คำตอบคือ 18 นั่นเอง ดังนั้นนิพจน์ 3x − 18 จะเท่ากับศูนย์ได้ นิพจน์ 3x ต้องเท่ากับ 18 แล้วจะได้ 18 − 18 = 0 นิพจน์ 3x จะเท่ากับ 18 เมื่อใด เมื่อ x = 6 เท่านั้น เพราะ 3 × 6 = 18
จากตัวอย่างนี้จะได้ขั้นตอนทั่วไปอย่างไร ขั้นแรกต้องหาว่าพจน์ดีกรีหนึ่ง ax ต้องเท่ากับเท่าใด ทำได้โดยย้ายพจน์ค่าคงตัวไปข้างขวาของสมการ นั่นคือนำ −b มาบวกทั้งสองข้าง จะได้สมการในรูป ax + b − b = −b ซึ่งก็คือ ax = −b ในตัวอย่างข้างต้นจะได้ 3x − 18 + 18 = 18 นั่นคือ 3x = 18 อย่าลืมว่าจำนวน b เท่ากับ b = −18 ดังนั้นการบวกด้วย −b คือการบวกด้วย −(−18) ซึ่งเท่ากับ +18
ตอนนี้สมการอยู่ในรูป ax = −b แล้วจะหา x ได้อย่างไร ในตัวอย่าง เราหา x ที่เมื่อคูณด้วยสามแล้วได้ 18 สิ่งที่ทำจริง ๆ คือการหาร 18/3 = 6 นั่นคือนำนิพจน์ข้างขวา (−b) มาหารด้วยค่า a ซึ่งในตัวอย่างคือสาม ดังนั้นจาก ax = −b จะได้
ขั้นตอนทั้งหมดเมื่อใช้กับตัวอย่างแรกเป็นดังนี้:
ความหมายเชิงเรขาคณิต
ถ้าแปลงสมการเชิงเส้นให้อยู่ในรูปทั่วไป ข้างซ้ายจะเป็นฟังก์ชันเชิงเส้น ซึ่งมีกราฟเป็นเส้นตรง เนื่องจากรูปทั่วไปของสมการเชิงเส้นคือ ax + b = 0 คำตอบของสมการนี้คือทุกจุดที่เส้นตรง (กราฟของฟังก์ชันเชิงเส้น) ตัดแกน X (ซึ่งเป็นกราฟของฟังก์ชัน f(x) = 0 คือข้างขวาด้วย)
ตัวอย่างเช่น เราได้ว่าคำตอบของสมการ 3x − 18 = 0 คือ x = 6 หมายความว่าอย่างไร หมายความว่ากราฟของฟังก์ชัน 3x − 18 ตัดแกน X ที่จุด x = 6
ลองแก้สมการ 5x + 2 = 2x − 7 ด้วยกราฟ ทำอย่างไรได้บ้าง วิธีหนึ่งคือแปลงสมการให้อยู่ในรูปทั่วไป นั่นคือนำ −2x มาบวก จะได้ 3x + 2 = −7 แล้วนำ 7 มาบวก: 3x + 9 = 0 จากนั้นเขียนกราฟของฟังก์ชันเชิงเส้น y = 3x + 9 แล้วหาว่ากราฟตัดแกน X ที่ใด
อีกวิธีหนึ่งคือไม่แปลงสมการเลย แต่เขียนกราฟของฟังก์ชันทั้งสองข้างของสมการ นั่นคือเขียนกราฟของฟังก์ชัน f(x) = 5x + 2 และ g(x) = 2x − 7
เส้นตรงทั้งสองตัดกันที่จุดเดียว แทนด้วย A จุด A นี้มีพิกัด x เท่าใด คำตอบคือ x = −3 อีกครั้ง ดังนั้นคำตอบเชิงกราฟของสมการ 5x + 2 = 2x − 7 คือพิกัด x ของจุดตัดของกราฟของฟังก์ชันข้างซ้ายและข้างขวา
ตัวอย่างพร้อมวิธีทำ
ตัวอย่างที่ 1: ลองแก้สมการ 7x − 14 = 0 กรณีนี้ง่าย สมการอยู่ในรูปทั่วไปแล้ว จึงเพียงใช้ขั้นตอนข้างต้น:
ตัวอย่างที่ 2: จงแก้สมการ 2x + 10 = 0 สมการอยู่ในรูปทั่วไปอีกเช่นกัน เพียงต้องระวังว่า b เป็นบวก ดังนั้นหลังจากแปลงแล้วข้างขวาจะเป็นจำนวนลบ:
ตัวอย่างที่ 3: จงแก้สมการ 15 − 3x = 0 สมการเกือบอยู่ในรูปทั่วไปแล้ว เพียงย้ายตัวไม่ทราบค่า x มาไว้ข้างหน้า จะได้สมการในรูป −3x + 15 = 0 ระวังอีกครั้งว่าครั้งนี้มีเครื่องหมายลบหน้าพจน์ดีกรีหนึ่ง ซึ่งยังไม่เคยพบมาก่อน แต่การแปลงก็เหมือนเดิมทุกประการ:
แก้ตัวอย่างนี้ด้วยวิธีอื่นที่ยาวกว่าเล็กน้อยก็ได้ แทนที่จะหารสมการด้วยจำนวน −3 ทันที เราคูณสมการด้วยจำนวน −1 ก่อน เพื่อกำจัดเครื่องหมายลบทั้งสองตัว จากนั้นจึงหารสมการด้วยสาม:
ตัวอย่างที่ 4: จงแก้สมการเชิงเส้น
สมการนี้ซับซ้อนขึ้นเล็กน้อยเพราะมีเศษส่วน ขั้นแรกต้องกำจัดเศษส่วนเหล่านี้ วิธีที่ดีที่สุดคือคูณทั้งสมการด้วยตัวคูณร่วมน้อยของตัวส่วนทุกตัว ตัวส่วนมีสองตัวคือ 4 และ 2 ตัวคูณร่วมน้อยคือ 4 ถ้าไม่อยากคำนวณ จะคูณทั้งสมการด้วยผลคูณของตัวส่วนทุกตัว คือ 4 × 2 = 8 ก็ได้ แต่ไม่แนะนำ เพราะจะทำให้ขั้นต่อไปยุ่งยากขึ้น ถ้าคูณสมการด้วยสี่ เศษส่วนจะหายไปเมื่อตัดทอนทีละตัว:
ต่อไปแปลงสมการให้อยู่ในรูปทั่วไป: x − 12 = 0 และจากสมการนี้จะเห็นว่า x = 12
ตัวอย่างที่ 5 / โจทย์ปัญหา: พี่น้องสองคนชื่อวิชัยและสมชาย สมชายเริ่มทำงานทันทีหลังจบ ม.6 ส่วนวิชัยเรียนต่อมหาวิทยาลัยอีกรวมห้าปี สมชายได้รับเงินเดือนเดือนละ 15,000 บาท แม้วิชัยจะเรียนจบสาขาวิชานันทนาการ แขนงการนอนบนเก้าอี้ผ้าใบ แต่ก็ได้งานเป็นข้าราชการที่ได้รับเงินเดือนเดือนละ 20,000 บาท อีกนานเท่าใดวิชัยจึงจะมีรายได้รวมเท่ากับสมชาย เพื่อให้ชัดเจน: ในห้าปีสมชายมีรายได้ 5 × 12 × 15,000 บาท ส่วนวิชัยยังไม่มีรายได้เลยหลังจากห้าปี อีกกี่เดือนรายได้รวมของทั้งสองจะเท่ากัน
จากโจทย์ สร้างสมการเชิงเส้นได้ดังนี้ ให้ตัวแปร x แทนจำนวนเดือนที่ต้องการหา โดย x = 0 หมายถึงศูนย์เดือนนับจากวันที่วิชัยเรียนจบ
ขั้นแรกสร้างฟังก์ชันที่บอกรายได้ของวิชัยตามจำนวนเดือน ถ้าต้องการทราบรายได้ของวิชัยหลังจากหกเดือน ก็คำนวณได้ง่าย ๆ ว่า 20,000 × 6 = 120,000 บาท โดยทั่วไปเขียนได้ว่า หลังจาก x เดือน วิชัยมีรายได้รวม 20,000 · x บาท
สำหรับสมชายก็คล้ายกัน คือ 15,000 · x แต่ต้องบวกเงินที่สมชายได้รับในช่วงที่วิชัยเรียนด้วย วิชัยเรียนห้าปี ดังนั้นในช่วงนั้นสมชายมีรายได้ 5 × 12 × 15,000 บาท ฟังก์ชันของสมชายจึงเป็น 5 × 12 × 15,000 + 15,000 · x
นำฟังก์ชันทั้งสองมาเขียนเป็นสมการ เพราะต้องการทราบว่ารายได้ทั้งสองเท่ากันเมื่อ x เป็นเท่าใด:
แปลงสมการอย่างง่าย ๆ โดยย้ายพจน์ที่มี x ทั้งหมดไปไว้ข้างเดียวกันของสมการ:
สุดท้ายนำ 5,000 มาหาร:
หลังจาก 180 เดือน ทั้งสองจะมีรายได้รวมเท่ากัน ในช่วงที่วิชัยเรียน สมชายมีรายได้ถึง 5 × 12 × 15,000 = 900,000 บาท และในอีก 180 เดือนต่อมามีรายได้ 15,000 × 180 = 2,700,000 รวมทั้งหมด 900,000 + 2,700,000 = 3,600,000 บาท ส่วนวิชัยทำงานเพียง 180 เดือนนี้ และมีรายได้ในช่วงนั้น 20,000 × 180 = 3,600,000 บาท จะเห็นว่าหลังจากเรียนห้าปีและทำงานอีก 180 เดือน ทั้งสองมีรายได้เท่ากันจริง
ตัวอย่างเพิ่มเติม
จงแก้สมการเชิงเส้นต่อไปนี้:
ขั้นแรกกระจายวงเล็บ:
จากนั้นเก็บนิพจน์ที่มีตัวไม่ทราบค่าไว้ข้างซ้าย และย้ายที่เหลือทั้งหมดไปข้างขวา:
… และสุดท้ายนำสองมาหาร
จงแก้สมการ
ขั้นแรกกระจายวงเล็บอีกเช่นกัน:
รวมพจน์ที่รวมกันได้ แล้วย้ายตัวแปรไปข้างซ้ายและที่เหลือไปข้างขวา:
สุดท้ายนำสองมาหารทั้งสมการ:
สารบัญ: สมการเชิงเส้น, สมการเชิงเส้นที่มีตัวไม่ทราบค่าอยู่ที่ตัวส่วน, สมการเชิงเส้นที่มีค่าสัมบูรณ์, สมการเชิงเส้นที่มีพารามิเตอร์