✖

สมมติฐานของรีมันน์

จำนวนเฉพาะดูเหมือนถูกโปรยไว้แบบสุ่ม ถัดจาก 2 และ 3 ก็เป็น 5, 7, 11, 13 แล้วเว้นไปช่วงหนึ่ง จากนั้นจึงเป็น 17… ยังไม่มีใครรู้สูตรที่บอกได้ว่าจำนวนเฉพาะตัวถัดไปอยู่ที่ใด แต่เมื่อมองในภาพใหญ่ จำนวนเฉพาะกลับเป็นไปตามกฎที่แม่นยำอย่างน่าประหลาดใจ สมมติฐานของรีมันน์ กล่าวว่าจำนวนเฉพาะไม่มีวันเบี่ยงเบนไปจากกฎนั้นมากนัก สมมติฐานนี้น่าจะเป็นปัญหาทางคณิตศาสตร์ที่ยังไม่มีใครแก้ได้ที่มีชื่อเสียงที่สุด และมีรางวัลหนึ่งล้านดอลลาร์สำหรับผู้ที่แก้ได้

ก่อนอื่นมีปริศนาเล็ก ๆ ข้อหนึ่ง ลองทายดูว่าจำนวนเฉพาะที่น้อยกว่าหนึ่งล้านมีกี่ตัว หนึ่งแสนตัว หรือหนึ่งหมื่นตัว คำตอบอยู่ถัดลงไปอีกหน่อย

จำนวนเฉพาะมีกี่ตัว

เริ่มจากนับด้วยมือ รูปต่อไปนี้แสดงจำนวน 1 ถึง 100 โดยจำนวนเฉพาะเป็นสีแดง

จำนวน 1 ถึง 100 จำนวนเฉพาะเป็นสีแดง

ถึง 10 มีจำนวนเฉพาะสี่ตัว คือ 2, 3, 5 และ 7 ถึง 100 นับได้ 25 ตัว ถ้านับต่อไปจะพบว่าถึง 1,000 มีจำนวนเฉพาะ 168 ตัว จำนวนเฉพาะจึงเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ แต่เพิ่มช้าลงเรื่อย ๆ ในสิบจำนวนแรกมีจำนวนเฉพาะสี่ตัว หรือ 40% ในหนึ่งร้อยจำนวนแรกมี 25% และในหนึ่งพันจำนวนแรกเหลือเพียง 17%

จำนวนของจำนวนเฉพาะที่ไม่มากกว่า x เขียนแทนด้วย π(x) อย่าสับสน π ในที่นี้ไม่ใช่จำนวน 3.14 แต่เป็นเพียงชื่อฟังก์ชัน ซึ่งมาจากคำภาษาอังกฤษ prime ที่แปลว่าจำนวนเฉพาะ ดังนั้น π(10) = 4 π(100) = 25 และ π(1000) = 168 ถ้าเขียนกราฟของ π(x) จะได้ขั้นบันได ทุกครั้งที่พบจำนวนเฉพาะ ฟังก์ชันจะกระโดดขึ้นหนึ่ง

ขั้นบันได π(x) ถึง 100 (สีแดง) ค่าประมาณ x/\ln x (สีน้ำเงิน) และ \mathrm{li}(x) (สีเขียว)

ขั้นบันไดดูไม่สม่ำเสมอ บางขั้นกว้าง บางขั้นแคบ แต่เมื่อมองจากระยะไกล ขั้นบันไดจะเกาะอยู่กับเส้นโค้งเรียบเส้นหนึ่ง เส้นโค้งนั้นคือเส้นใด

คนแรกที่มองออกคือคาร์ล ฟรีดริช เกาส์ ตอนอายุสิบห้าปี ขณะที่ไล่ดูตารางจำนวนเฉพาะ เขาสังเกตว่าบริเวณจำนวน x จะมีจำนวนเฉพาะประมาณหนึ่งตัวในทุก ๆ ln x จำนวน เมื่อ ln คือลอการิทึมธรรมชาติ ลองตรวจสอบด้วยตัวอย่าง ln 1,000,000 มีค่าประมาณ 13.8 ดังนั้นบริเวณหนึ่งล้านควรมีจำนวนเฉพาะประมาณหนึ่งตัวในทุก ๆ สิบสี่จำนวน ระหว่างหนึ่งล้านกับจำนวนที่มากกว่าหนึ่งล้านอยู่หนึ่งพัน (1,001,000) จึงควรมีจำนวนเฉพาะประมาณ:

100013.8≈72

แต่ที่จริงมีอยู่ 75 ตัว สำหรับจำนวนเฉพาะที่ “ไร้ระเบียบ” ขนาดนี้ ถือว่าใกล้เคียงกันพอสมควร

ถ้าบริเวณจำนวน x มีจำนวนเฉพาะหนึ่งตัวในทุก ๆ ln x จำนวน จำนวนเฉพาะที่ไม่เกิน x ก็ควรมีประมาณ:

π(x)≈xln⁡x

ในกราฟคือเส้นโค้งสีน้ำเงิน ข้อความที่ว่าค่าประมาณนี้แม่นยำขึ้นเรื่อย ๆ เรียกว่า ทฤษฎีบทจำนวนเฉพาะ (prime number theorem) ทฤษฎีบทนี้เพิ่งพิสูจน์ได้ในปี 1896 โดยฌัก อาดามาร์ และชาร์ล เดอ ลา วาเล ปูแซ็ง ซึ่งต่างคนต่างพิสูจน์ และทั้งสองคนต้องใช้ฟังก์ชันซีตาซึ่งจะกล่าวถึงในอีกไม่ช้า

อย่างไรก็ตาม จากกราฟจะเห็นว่าเส้นโค้งสีน้ำเงินอยู่ใต้ขั้นบันไดเกือบตลอด เราทำให้ดีกว่านี้ได้ ข้อสังเกตของเกาส์อาจอ่านได้อีกแบบหนึ่งว่า จำนวน t เป็นจำนวนเฉพาะด้วย “ความน่าจะเป็น” ประมาณ 1ln⁡t ถ้านำความน่าจะเป็นเหล่านี้ของทุกจำนวนตั้งแต่ 2 ถึง x มาบวกกัน จะได้ค่าประมาณของจำนวนของจำนวนเฉพาะ:

1ln⁡2+1ln⁡3+⋯+1ln⁡x

นักคณิตศาสตร์ใช้ปริพันธ์แทนผลบวกนี้ นั่นคือใช้พื้นที่ใต้กราฟของฟังก์ชัน 1ln⁡t และเรียกผลที่ได้ว่า ปริพันธ์ลอการิทึม (logarithmic integral) li(x) ค่านี้ต่างจากผลบวกข้างต้นไม่ถึงหนึ่ง จึงนึกภาพว่าเป็นผลบวกนั้นก็ได้ ในกราฟเป็นสีเขียว และเมื่อ x = 100 จะได้ประมาณ 30 ซึ่งยังแย่กว่า 22 ของเส้นสีน้ำเงินเสียอีก แต่เมื่อ x มีค่ามาก สถานการณ์จะกลับกัน ดังที่จะเห็นในตารางถัดไป

ค่าประมาณคลาดเคลื่อนมากเพียงใด

ตารางแสดงจำนวนของจำนวนเฉพาะจริง π(x) และค่าประมาณทั้งสองแบบคลาดเคลื่อนไปจากค่านี้เท่าใด คอลัมน์สุดท้ายเป็นรากที่สองของ x ไว้เปรียบเทียบ

x π(x) ความคลาดเคลื่อนของ xln⁡x ความคลาดเคลื่อนของ li(x) x
103 168 23 10 32
104 1229 143 17 100
105 9592 906 38 316
106 78,498 6116 130 1000
107 664,579 44,158 339 3162
108 5,761,455 332,774 754 10,000
109 50,847,534 2,592,592 1701 31,623
1010 455,052,511 20,758,029 3104 100,000
1011 4,118,054,813 169,923,159 11,588 316,228
1012 37,607,912,018 1,416,705,193 38,263 1,000,000

นี่คือคำตอบของปริศนา จำนวนเฉพาะที่น้อยกว่าหนึ่งล้านมี 78,498 ตัว ที่ทายไว้ใกล้เคียงอย่างน้อยในระดับหลักหรือไม่

ค่าประมาณ xln⁡x ดีขึ้นเมื่อคิดเป็นร้อยละ แต่ถ้าดูเป็นตัวเลข ความคลาดเคลื่อนกลับมากขึ้นเรื่อย ๆ ที่หนึ่งล้านล้านคลาดเคลื่อนเกือบ 1.5 พันล้าน ปริพันธ์ลอการิทึมทำได้ดีกว่ามาก ที่หนึ่งล้านล้านคลาดเคลื่อนไม่ถึงสี่หมื่น ซึ่งคิดเป็นความคลาดเคลื่อนประมาณหนึ่งในหมื่นของหนึ่งเปอร์เซ็นต์ และที่สำคัญที่สุด ความคลาดเคลื่อนของปริพันธ์ลอการิทึม น้อยกว่า x เสมอ

นี่คือแก่นของสมมติฐานของรีมันน์ เมื่อพูดเป็นภาษาง่าย ๆ:

ความคลาดเคลื่อนของค่าประมาณ li(x) มีค่าไม่เกินประมาณ x

กล่าวให้แม่นยำขึ้น สมมติฐานของรีมันน์เป็นจริงก็ต่อเมื่อสำหรับทุก x ตั้งแต่ 2657 ขึ้นไปจะได้ว่า:

|π(x)−li(x)|<x⋅ln⁡x8⋅π

ตรงนี้ π ในเศษส่วนกลับมาหมายถึงจำนวน 3.14 ตามปกติ รูปแบบที่มีตัวเลขแน่นอนนี้ได้มาโดยโลเวลล์ เชินเฟลด์ ในปี 1976 ส่วนลอการิทึมโตช้ากว่า x มาก จึงถือเป็นส่วนเผื่อเล็กน้อยได้ รูปต่อไปนี้แสดงความคลาดเคลื่อนจริง π(x) − li(x) ถึงหนึ่งล้านเป็นสีแดง และ “กรวย” จากสูตรของเชินเฟลด์เป็นสีน้ำเงิน สมมติฐานของรีมันน์กล่าวว่าเส้นสีแดงจะไม่มีวันหลุดออกจากกรวยสีน้ำเงิน ไม่ว่าจะไปไกลเพียงใด

ความคลาดเคลื่อน π(x)-\mathrm{li}(x) สำหรับ x ถึงหนึ่งล้าน (สีแดง) และขอบเขตจากสูตรของเชินเฟลด์ (สีน้ำเงิน)

ถึงหนึ่งล้านเห็นได้ด้วยตาเอง และคอมพิวเตอร์ตรวจสอบไปได้ไกลกว่านั้นมาก แต่จำนวนมีมากมายไม่สิ้นสุด และไม่มีอะไรรับประกันว่าที่ใดที่หนึ่งซึ่งไกลออกไปมากจะไม่มีบางอย่างผิดไป ในคณิตศาสตร์เคยเกิดเรื่องแบบนี้มาแล้ว สำหรับทุก x ในตาราง li(x) มากกว่า π(x) แสดงว่าปริพันธ์ลอการิทึมประมาณจำนวนเฉพาะไว้สูงเกินไปเล็กน้อยเสมอ (เส้นสีแดงในรูปข้างบนอยู่ใต้ศูนย์ทั้งเส้น) แต่ในปี 1914 จอห์น ลิตเทิลวูด พิสูจน์ได้ว่าวันหนึ่งสถานการณ์จะกลับกัน และกลับกันมากมายไม่สิ้นสุดครั้งด้วย จนถึงตอนนี้ยังไม่มีใครพบ x แบบนั้นแม้แต่ตัวเดียว รู้เพียงว่าจำนวนนั้นมากกว่า 1019

ทำไมต้องเป็นรากที่สอง การทดลองง่าย ๆ ช่วยได้ ลองโยนเหรียญดู หลังจากโยน n ครั้ง คาดว่าจะออกหัวประมาณ n2 ครั้ง แต่น้อยครั้งที่จะได้เท่านั้นพอดี ส่วนเบี่ยงเบนจากครึ่งหนึ่งเพิ่มขึ้น แต่ไม่ได้เพิ่มเป็นสัดส่วนกับจำนวนครั้งที่โยน เพียงแต่โตตาม n โดยประมาณเท่านั้น หลังจากโยนหนึ่งหมื่นครั้ง ส่วนเบี่ยงเบนจากครึ่งหนึ่งมักอยู่ที่ไม่กี่สิบ และน้อยครั้งที่จะเกินหนึ่งร้อย รูปต่อไปนี้แสดงการโยนสามชุด ชุดละหนึ่งหมื่นครั้ง และกรวย ±n เป็นสีน้ำเงิน

ส่วนเบี่ยงเบนของจำนวนครั้งที่ออกหัวจากครึ่งหนึ่งในการโยนเหรียญสามชุด (สีแดง สีส้ม และสีเขียว) และขอบเขต \pm\sqrt{n} (สีน้ำเงิน)

ความคล้ายกันของสองรูปนี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แน่นอนว่าจำนวนเฉพาะไม่ได้สุ่ม จำนวนแต่ละจำนวนเป็นจำนวนเฉพาะหรือไม่เป็นก็ได้อย่างใดอย่างหนึ่ง แต่โดยสาระแล้ว สมมติฐานของรีมันน์บอกว่าจำนวนเฉพาะมีพฤติกรรม ราวกับว่า สุ่ม คือแกว่งไปมารอบค่าประมาณที่เรียบ แต่ไม่แกว่งมากไปกว่าการโยนเหรียญ ไม่มีแบบรูปแอบแฝงใดที่ทำให้จำนวนเฉพาะไปกระจุกตัวหรือหายไปจนเกลี้ยง ณ ที่ใดที่หนึ่งซึ่งไกลออกไป

ฟังก์ชันซีตา

แล้วรีมันน์เข้ามาเกี่ยวข้องได้อย่างไร ในปี 1859 แบร์นฮาร์ด รีมันน์ เขียนบทความสั้น ๆ ว่าด้วยจำนวนของจำนวนเฉพาะที่น้อยกว่าจำนวนที่กำหนด นี่เป็นบทความด้านทฤษฎีจำนวนเพียงชิ้นเดียวของเขา และจากบทความนี้ได้เกิดคณิตศาสตร์ขึ้นทั้งสาขา บทบาทหลักในบทความเป็นของผลบวกที่เลออนฮาร์ด ออยเลอร์ เคยศึกษามาก่อน:

ζ(s)=1+12s+13s+…

อักษรกรีก ζ อ่านว่า “ซีตา” และนิพจน์ทั้งหมดนี้เรียกว่า ฟังก์ชันซีตา เรากำลังบวกเศษส่วนจำนวนมากมายไม่สิ้นสุด คือส่วนกลับของจำนวนนับทุกจำนวนที่ยกกำลัง s

เริ่มจาก s = 1:

ζ(1)=1+12+13+14+15+…

พจน์ต่าง ๆ เล็กลงเรื่อย ๆ จึงอาจดูเหมือนว่าผลบวกจะนิ่งอยู่ที่ค่าใดค่าหนึ่ง แต่ไม่เป็นเช่นนั้น อนุกรมนี้ซึ่งเรียกว่าอนุกรมฮาร์มอนิก (harmonic series) โตขึ้นอย่างไม่มีขอบเขต เพียงแต่โตช้ามาก กว่าผลบวกจะเกินสิบ ต้องบวกถึง 12,367 พจน์ ในรูปต่อไปนี้ ผลบวกของ n พจน์แรกเป็นสีแดง

ผลบวกของ n พจน์แรกเมื่อ s=1 (สีแดง) และเมื่อ s=2 (สีน้ำเงิน) เส้นประคือค่า π^2/6

เมื่อ s = 2 จะบวกส่วนกลับของกำลังสอง:

ζ(2)=1+14+19+116+125+…

ครั้งนี้ผลบวกนิ่งอยู่ที่ค่าหนึ่ง ในกราฟเป็นสีน้ำเงิน ค่านั้นเป็นเท่าใด นักคณิตศาสตร์ขบคิดกันอยู่กว่าแปดสิบปี เรียกกันว่าปัญหาบาเซิล (Basel problem) ออยเลอร์แก้ได้ในปี 1734 และผลที่ได้ไม่มีใครคาดคิด:

ζ(2)=π26≈1.6449

π ของวงกลมเข้ามาอยู่ในผลลัพธ์นี้ได้อย่างไร เป็นเรื่องที่เขียนได้อีกบทความหนึ่ง สำหรับเรา สิ่งที่สำคัญกว่าคือการค้นพบอีกอย่างหนึ่งของออยเลอร์ที่เชื่อมฟังก์ชันซีตาเข้ากับจำนวนเฉพาะ

ผลคูณออยเลอร์

นำส่วนกลับของเลขยกกำลังของ 2 เท่านั้นมาบวกกัน:

1+12s+14s+18s+…

นี่คืออนุกรมเรขาคณิตอนันต์ที่มีอัตราส่วนร่วม 12s และผลบวกคือ:

11−12s

ทำแบบเดียวกันกับเลขยกกำลังของ 3 แล้วนำผลบวกทั้งสองมาคูณกัน กระจายวงเล็บโดยคูณทุกพจน์กับทุกพจน์:

(1+12s+14s+…)⋅⋅(1+13s+19s+…)==1+12s+13s+14s+16s++18s+19s+112s+…

ตัวอย่างเช่น 112s เกิดจาก 14s⋅13s เพราะ 12 = 4 · 3 ผลที่ได้คือส่วนกลับของทุกจำนวนที่ประกอบขึ้นจาก 2 และ 3 เท่านั้น และแต่ละจำนวนปรากฏเพียงครั้งเดียว ส่วน 5, 7 และ 10 ยังไม่มี

ถ้าคูณด้วยวงเล็บของเลขยกกำลังของ 5 เพิ่มเข้าไป ก็จะได้จำนวนที่ประกอบขึ้นจาก 2, 3 และ 5 เพิ่มขึ้นมา และถ้าคูณวงเล็บของจำนวนเฉพาะ ทุกตัว จะได้จำนวนนับทุกจำนวน เพราะจำนวนนับทุกจำนวนแยกตัวประกอบเป็นผลคูณของจำนวนเฉพาะได้ และได้เพียงแบบเดียว ซึ่งเป็นสิ่งที่ทฤษฎีบทหลักมูลของเลขคณิตกล่าวไว้ ดังนั้น 1ns ทุกตัวจะปรากฏเพียงครั้งเดียว และได้ฟังก์ชันซีตาพอดี:

ζ(s)=11−12s⋅11−13s⋅11−15s⋯

ทางซ้ายเป็นผลบวกของจำนวนนับทุกจำนวน ทางขวาเป็นผลคูณของจำนวนเฉพาะทุกตัว สูตรนี้เป็นสะพานเชื่อมระหว่างฟังก์ชันซีตากับจำนวนเฉพาะ และเรื่องต่อจากนี้ทั้งหมดอาศัยสูตรนี้

นอกจากนี้ยังได้ทันทีว่าจำนวนเฉพาะมีมากมายไม่สิ้นสุด ถ้าจำนวนเฉพาะมีจำนวนจำกัด เมื่อ s = 1 ทางขวาจะเป็นผลคูณของจำนวนธรรมดาจำนวนจำกัด ซึ่งก็เป็นเพียงจำนวนที่แน่นอนค่าหนึ่ง แต่ทางซ้ายเป็นอนุกรมฮาร์มอนิกซึ่งโตขึ้นอย่างไม่มีขอบเขต สองอย่างนี้เป็นจริงพร้อมกันไม่ได้ (การพิสูจน์อีกแบบหนึ่งซึ่งเก่ากว่าอยู่ในบทความเรื่องการพิสูจน์โดยข้อขัดแย้ง)

ค่าศูนย์และเส้นวิกฤต

ออยเลอร์แทน s ด้วยจำนวนจริงธรรมดาเท่านั้น รีมันน์ก้าวไปอย่างกล้าหาญ คือแทน s ด้วยจำนวนเชิงซ้อน ซึ่งเป็นจำนวนในรูป a + bi เมื่อ i คือหน่วยจินตภาพที่ i2 = −1 จำนวนเชิงซ้อนนึกภาพได้เป็นจุดบนระนาบ ส่วนจริง a บอกว่าจุดอยู่ไปทางขวาไกลเท่าใด และส่วนจินตภาพ b บอกว่าจุดอยู่สูงเท่าใด ระนาบนี้เรียกว่าระนาบเชิงซ้อน

แต่มีปัญหาอยู่อย่างหนึ่ง ผลบวก 1+12s+13s+… มีความหมายเฉพาะเมื่อส่วนจริงของ s มากกว่าหนึ่ง ในกรณีอื่นผลบวกจะไม่นิ่งอยู่ที่ค่าใด เช่น เมื่อ s = 1 ผลบวกจะโตขึ้นอย่างไม่มีขอบเขตเหมือนอนุกรมฮาร์มอนิก แต่รีมันน์แสดงให้เห็นว่าฟังก์ชันซีตา “ต่อขยาย” ไปยังส่วนที่เหลือของระนาบได้อย่างสมเหตุสมผล ลองนึกภาพคล้ายกับผลบวกต่อไปนี้:

1+x+x2+x3+⋯=11−x

ทางซ้ายมีความหมายเฉพาะเมื่อ x อยู่ระหว่าง −1 กับ 1 แต่ทางขวาไม่มีข้อจำกัดแบบนั้น แทน x = 2 ได้ และจะได้ −1 ทางขวาจึง “ต่อขยาย” ทางซ้าย สำหรับฟังก์ชันซีตาเรื่องนี้ซับซ้อนกว่า แต่แนวคิดเหมือนกัน นักคณิตศาสตร์เรียกว่าการต่อเนื่องเชิงวิเคราะห์ (analytic continuation)

สิ่งที่สนใจคือฟังก์ชันซีตามีค่าเป็นศูนย์ที่ใด ตำแหน่งเหล่านั้นเรียกว่า ค่าศูนย์ บางตัวหาง่าย ฟังก์ชันซีตามีค่าเป็นศูนย์ที่ −2 −4 −6 −8 และต่อไปที่จำนวนคู่ลบทุกจำนวน เรียกว่าค่าศูนย์ชัด (trivial zero) ในรูปเป็นสีเขียว ค่าศูนย์ที่เหลือเรียกว่าค่าศูนย์ไม่ชัด (nontrivial zero) และเรารู้ว่าค่าศูนย์เหล่านี้ทั้งหมดอยู่ในแถบแคบที่ส่วนจริงอยู่ระหว่างศูนย์กับหนึ่ง แถบนี้เรียกว่า แถบวิกฤต (critical strip) ในรูปเป็นสีน้ำเงิน

ระนาบเชิงซ้อน แถบวิกฤต (สีน้ำเงิน) เส้นวิกฤตที่มีส่วนจริง 1/2 (เส้นประ) ค่าศูนย์ไม่ชัดสิบคู่แรก (สีส้ม) และค่าศูนย์ชัด (สีเขียว)

ตรงกลางแถบพอดีมีเส้นตรงที่จำนวนทุกจำนวนบนเส้นมีส่วนจริงเท่ากับ 12 เส้นนี้เรียกว่า เส้นวิกฤต (critical line) และสมมติฐานของรีมันน์กล่าวว่า:

ค่าศูนย์ไม่ชัดทุกตัวของฟังก์ชันซีตามีส่วนจริงเท่ากับ 12

กล่าวอีกอย่างคือจุดสีส้มทุกจุดอยู่บนเส้นประ ค่าศูนย์มาเป็นคู่ สมมาตรกันเทียบกับแกนจริง ถ้า 12+14.1347i เป็นค่าศูนย์ แล้ว 12−14.1347i ก็เป็นค่าศูนย์ด้วย จึงพิจารณาเฉพาะครึ่งบนก็พอ ค่าศูนย์ชุดแรก ๆ คือ:

12+14.1347i,12+21.0220i,…

บนเส้นวิกฤตจะเห็นได้ว่าฟังก์ชันซีตาไปถึงศูนย์จริง ๆ อย่างไร ในกราฟต่อไปนี้ สีแดงคือขนาด (ค่าสัมบูรณ์) ของจำนวน ζ(12+ti) สำหรับ t ตั้งแต่ศูนย์ถึงห้าสิบ ทุกครั้งที่เส้นโค้งแตะแกนนอน ก็จะได้ค่าศูนย์หนึ่งตัว

ค่าสัมบูรณ์ของ \zeta(1/2+t\,i) สำหรับ t ตั้งแต่ 0 ถึง 50 (สีแดง) ค่าศูนย์เป็นสีส้ม

รีมันน์คำนวณค่าศูนย์สองสามตัวแรกด้วยมือ และเขียนไว้ในบทความว่า “เป็นไปได้อย่างยิ่ง” ที่ค่าศูนย์ทั้งหมดจะอยู่บนเส้นนี้ แต่เขาเลื่อนการพิสูจน์ออกไป เพราะไม่จำเป็นต่อจุดประสงค์ของเขา นับแต่นั้นมาทุกคนก็รอการพิสูจน์นี้ ในปี 1914 ก็อดฟรีย์ ฮาร์ดี พิสูจน์ได้ว่าบนเส้นวิกฤตมีค่าศูนย์อยู่มากมายไม่สิ้นสุด แต่ยังไม่มีใครพิสูจน์ได้ว่าค่าศูนย์ ทุกตัว อยู่บนเส้นนั้น ในทางกลับกัน คอมพิวเตอร์ได้ตรวจสอบตัวอย่างไปแล้วจำนวนมหาศาล ในปี 2004 ซาวีเย กูร์ดง ยืนยันว่าค่าศูนย์สิบล้านล้าน (1013) ตัวแรกอยู่บนเส้นนี้ ไม่มีสักตัวที่หลุดออกไป

ดนตรีของจำนวนเฉพาะ

ค่าศูนย์เกี่ยวข้องกับการนับจำนวนเฉพาะอย่างไร ตรงนี้คือส่วนที่งดงามที่สุดในบทความของรีมันน์ รีมันน์พบสูตรที่ประกอบขั้นบันไดของจำนวนเฉพาะขึ้นมาได้ อย่างแม่นยำ จากเส้นโค้งเรียบเส้นหนึ่งกับคลื่นจำนวนมาก โดยคลื่นแต่ละคลื่นเป็นของค่าศูนย์หนึ่งตัว

สูตรนี้มีรูปที่สะอาดที่สุดสำหรับขั้นบันไดที่ดัดแปลงเล็กน้อย แทนที่จะกระโดดขึ้นหนึ่งที่จำนวนเฉพาะ p แต่ละตัว จะกระโดดขึ้น ln p และเพิ่มขั้นเล็ก ๆ ที่เลขยกกำลังของจำนวนเฉพาะด้วย ที่ 4 (22) จึงกระโดดขึ้น ln 2 ที่ 9 (32) กระโดดขึ้น ln 3 และต่อไปเรื่อย ๆ ขั้นบันไดนี้เรียกว่าฟังก์ชันเชบีเชฟ (Chebyshev function) เขียนแทนด้วย ψ(x) อ่านว่า “ไซ” ทำไมต้องเป็นแบบนี้ ตามข้อสังเกตของเกาส์ บริเวณจำนวน x มีจำนวนเฉพาะหนึ่งตัวในทุก ๆ ln x จำนวน ถ้าที่จำนวนเฉพาะแต่ละตัวกระโดดขึ้นประมาณ ln x ขั้นบันไดจะสูงขึ้นโดยเฉลี่ยจำนวนละหนึ่ง ค่าประมาณที่เรียบจึงเป็นเพียงเส้นตรงธรรมดา y = x รีมันน์เขียนสูตรไว้สำหรับขั้นบันไดอีกแบบหนึ่ง ส่วนสูตรในรูปนี้ ฮันส์ ฟอน มังโกลท์ พิสูจน์ได้ในปี 1895:

ψ(x)=x−∑ρxρρ−ln⁡(2π)−12⋅ln⁡(1−1x2)

ดูน่ากลัว แต่ที่จริงสูตรนี้ก็คือประโยคที่ต้นหัวข้อนี้นั่นเอง ตอนต้นเป็นเส้นตรง x ตอนท้ายเป็นพจน์แก้ไขเล็ก ๆ สองพจน์ซึ่งแทบไม่มีผล ตรงกลางเป็นผลบวกของค่าศูนย์ไม่ชัดทุกตัว อักษร ρ (อ่านว่า “โร”) คือค่าศูนย์ เช่น ρ=12+14.1347i

ค่าศูนย์แต่ละคู่ 12±γi ให้คลื่นหนึ่งคลื่นในผลบวก รูปต่อไปนี้แสดงคลื่นของคู่แรกเป็นสีแดง โดย γ = 14.1347

คลื่นของค่าศูนย์คู่แรก (สีแดง) และเส้นห่อหุ้มที่โตขึ้นแบบ \sqrt{x} (เส้นประสีน้ำเงิน)

คลื่นแกว่งขึ้นลงและสูงขึ้นเรื่อย ๆ ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น ลองแยกเลขยกกำลัง xρ:

x12+γi=x12⋅xγi=x⋅xγi

ตัวประกอบที่สอง xγ i เป็นจำนวนเชิงซ้อนที่มีค่าสัมบูรณ์เท่ากับหนึ่ง ซึ่งเพียงแต่หมุนไปรอบ ๆ เมื่อ x เพิ่มขึ้น การหมุนนี้กลายเป็นการแกว่ง แต่ขนาดของคลื่นถูกกำหนดโดยตัวประกอบแรก x ความสูงของคลื่นจึงโตขึ้นแบบ x พอดี ค่าที่แน่นอนคือ 2x|ρ| เลข 2 มาจากที่ค่าศูนย์แต่ละตัวมีคู่ที่เป็นภาพสะท้อนและสร้างคลื่นร่วมกัน ส่วนการหารด้วยจำนวนคงตัว |ρ| หมายความว่าคลื่นของค่าศูนย์ที่อยู่ไกลออกไปจะต่ำกว่า นี่คือเส้นห่อหุ้มที่เป็นเส้นประสีน้ำเงิน

คราวนี้นำทุกอย่างมารวมกัน ภาพเคลื่อนไหวต่อไปนี้แสดงฟังก์ชัน ψ(x) จริงเป็นสีเทา และสูตรของรีมันน์เป็นสีแดง เริ่มจากยังไม่บวกคลื่นใดเลย ต่อมาบวกคลื่นของค่าศูนย์ N = 5 คู่แรก จากนั้น 25 คู่ และสุดท้าย 200 คู่

ขั้นบันได \psi(x) (สีเทา) และสูตรของรีมันน์ที่ใช้ค่าศูนย์ N คู่ (สีแดง) แบบภาพเคลื่อนไหว

ถ้าไม่มีคลื่นจะได้แค่เส้นตรง คลื่นแต่ละคลื่นที่เพิ่มเข้าไปทำให้มีการแกว่งเพิ่มขึ้นเล็กน้อย และคลื่นรวมกันในลักษณะที่ค่อย ๆ เกิดเป็นขั้นกระโดดที่ตำแหน่งของจำนวนเฉพาะ ส่วนระหว่างขั้นการแกว่งจะหักล้างกันไป เมื่อใช้สองร้อยคู่ เส้นสีแดงแทบแยกไม่ออกจากขั้นบันไดสีเทา ถ้าภาพเคลื่อนไหวไม่เล่น สถานะทั้งสี่แสดงเรียงกันไว้ดังนี้:

สูตรของรีมันน์ที่ใช้ค่าศูนย์ 0, 5, 25 และ 200 คู่ (สีแดง) และขั้นบันได \psi(x) (สีเทา)

จากตรงนี้จะเห็นแล้วว่าทำไมตำแหน่งของค่าศูนย์จึงสำคัญนัก ส่วนเบี่ยงเบนของขั้นบันไดจากเส้นตรงที่เรียบคือผลบวกของคลื่นทั้งหมด ถ้าค่าศูนย์ทุกตัวอยู่บนเส้นวิกฤต คลื่นแต่ละคลื่นจะโตแบบ x12=x และผลบวกของคลื่นก็หนีไปไกลกว่านั้นมากไม่ได้ รากที่สองในกรวยของเชินเฟลด์มาจากตรงนี้

แต่ถ้ามีค่าศูนย์บางตัวอยู่นอกเส้น เช่น มีส่วนจริงเท่ากับ 0.8 คลื่นของค่าศูนย์นั้นจะโตแบบ x0.8 ซึ่งเมื่อ x มีค่ามากจะมากกว่า x อย่างมาก เมื่อ x = 1020 จะได้ x=1010 แต่ x0.8 = 1016 คลื่นเพียงคลื่นเดียวนั้นจะใหญ่กว่าคลื่นอื่นทั้งหมดในที่สุด และจำนวนเฉพาะจะเบี่ยงเบนจากค่าประมาณที่เรียบมากกว่าที่สอดคล้องกับการโยนเหรียญมาก สมมติฐานของรีมันน์จึงกล่าวว่า ในวงดุริยางค์ของคลื่นนี้ ไม่มีเครื่องดนตรีชิ้นใดกลบเสียงชิ้นอื่น เรื่องทั้งหมดนี้จึงมักเรียกกันว่าดนตรีของจำนวนเฉพาะ

ทฤษฎีบทจำนวนเฉพาะจากหัวข้อแรกก็อาศัยค่าศูนย์เช่นกัน ในปี 1896 อาดามาร์และเดอ ลา วาเล ปูแซ็ง พิสูจน์ “เพียง” ว่าไม่มีค่าศูนย์ใดอยู่บนขอบของแถบวิกฤต นั่นคือส่วนจริงน้อยกว่าหนึ่งเสมอ เท่านี้ก็พอให้คลื่นโตช้ากว่า x และค่าประมาณเมื่อคิดเป็นร้อยละก็แม่นยำขึ้นเรื่อย ๆ สมมติฐานของรีมันน์ต้องการมากกว่านั้นมาก คือส่วนจริงต้องเท่ากับ 12 พอดี

ทำไมสมมติฐานนี้จึงสำคัญ

สมมติฐานของรีมันน์เป็นปัญหาเก่าแก่และมีชื่อเสียง ในปี 1900 เดวิด ฮิลเบิร์ต จัดให้อยู่ในปัญหา 23 ข้อที่เขาเห็นว่าจะเป็นงานของคณิตศาสตร์ในศตวรรษใหม่ โดยเป็นปัญหาข้อที่แปด ในปี 2000 สถาบันคณิตศาสตร์เคลย์จัดให้อยู่ในปัญหารางวัลแห่งสหัสวรรษเจ็ดข้อ ผู้แก้ได้แต่ละข้อจะได้รับรางวัลหนึ่งล้านดอลลาร์ เช่นเดียวกับปัญหา P กับ NP แต่รางวัลไม่ได้จ่ายทันที คำตอบต้องตีพิมพ์ในวารสารวิชาการที่ได้รับการยอมรับ แล้วต้องผ่านไปอีกสองปีโดยยังไม่มีข้อบกพร่อง ผู้เชี่ยวชาญจึงจะยอมรับ

ทำไมนักคณิตศาสตร์จึงสนใจสมมติฐานนี้มาก ส่วนใหญ่เป็นเพราะมีทฤษฎีบทอื่นอีกหลายร้อยทฤษฎีบทที่อาศัยสมมติฐานนี้ ในบทความวิชาการมักเขียนว่า “ถ้าสมมติฐานของรีมันน์เป็นจริง แล้ว…” ตัวอย่างเช่น

  • ช่องว่างระหว่างจำนวนเฉพาะที่อยู่ติดกันบริเวณจำนวน x ไม่เกินประมาณ x⋅ln⁡x
  • การทดสอบของมิลเลอร์ (Miller test) ซึ่งง่ายและเร็วจะบอกได้แน่นอนว่าจำนวนหนึ่งเป็นจำนวนเฉพาะหรือไม่ แต่การทดสอบนี้อาศัยสมมติฐานของรีมันน์แบบทั่วไป (generalized Riemann hypothesis) ซึ่งเป็นรูปแบบสำหรับฟังก์ชันในตระกูลเดียวกันที่คล้ายฟังก์ชันซีตา
  • การประมาณอย่างแม่นยำว่าจำนวนเฉพาะกระจายอย่างสม่ำเสมอเพียงใดในกลุ่มจำนวนที่ลงท้ายด้วย 1, 3, 7 และ 9 ตรงนี้ก็ต้องใช้สมมติฐานแบบทั่วไปเช่นกัน

ถ้ามีคนพิสูจน์สมมติฐานนี้ได้ (สำหรับสองตัวอย่างหลังต้องพิสูจน์แบบทั่วไปด้วย) ทฤษฎีบทเหล่านี้ทั้งหมดจะเป็นจริงทันที ถ้าหักล้างได้ ทฤษฎีบทบางส่วนจะตกไป

บางครั้งมีคนพูดว่าการพิสูจน์สมมติฐานของรีมันน์จะทำลายการเข้ารหัส และทำลายธนาคารออนไลน์ไปด้วย ซึ่งไม่เป็นความจริง รหัส RSA ที่ใช้กันแพร่หลายอาศัยข้อเท็จจริงที่ว่ายังไม่มีวิธีแยกจำนวนขนาดใหญ่เป็นผลคูณของจำนวนเฉพาะสองตัวได้อย่างรวดเร็ว สมมติฐานของรีมันน์ไม่ได้บอกอะไรเกี่ยวกับการแยกตัวประกอบ บอกเพียงว่าจำนวนเฉพาะกระจายอยู่ในหมู่จำนวนอื่น ๆ อย่างไร นอกจากนี้ นักคณิตศาสตร์ส่วนใหญ่เชื่อว่าสมมติฐานนี้เป็นจริง และนำสมมติฐานนี้มาใช้เป็นข้อสมมติกันมานานแล้ว การพิสูจน์จะเพียงยืนยันสิ่งที่สันนิษฐานไว้แล้ว สิ่งที่อาจเป็นอันตรายต่อรหัสได้มีเพียงแนวคิดใหม่บางอย่างที่อาจเกิดขึ้นระหว่างการพิสูจน์ แต่ยังไม่มีใครมองเห็นแนวคิดแบบนั้น

ทำไมจึงมีการพูดถึงสมมติฐานนี้ในตอนนี้

เลเวนต์ อัลเปอเก (Levent Alpöge) นักคณิตศาสตร์จากบริษัท Anthropic เผยแพร่บันทึกความยาวสี่หน้าบนเว็บไซต์ของเขาเมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน 2026 ในบันทึกเขาเขียนว่าเขาพบการพิสูจน์สมมติฐานของรีมันน์ร่วมกับโมเดล AI ชื่อ Claude และพิสูจน์สมมติฐานของรีมันน์แบบทั่วไปได้ด้วย

จนถึงตอนนี้เขานำเสนอเพียงการพิสูจน์ฉบับที่เขียนด้วยภาษา Lean ซึ่งเป็นภาษาโปรแกรมที่ใช้เขียนการพิสูจน์ทางคณิตศาสตร์ในแบบที่คอมพิวเตอร์ตรวจสอบได้อย่างเป็นกลไกทีละขั้น ส่วนเอกสารแบบปกติที่นักคณิตศาสตร์อ่านได้ยังไม่มี อัลเปอเกเองยอมรับว่าเขายังไม่เข้าใจคณิตศาสตร์ทั้งหมดของการพิสูจน์นี้ และตั้งใจจะเขียนเรียบเรียงในภายหลัง

ยังไม่มีการตรวจสอบโดยอิสระหรือการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิ การตรวจสอบด้วยคอมพิวเตอร์ใน Lean เป็นเครื่องมือที่ทรงพลัง แต่ก็ยังไม่เพียงพอ ผู้เชี่ยวชาญต้องตรวจสอบหลายเรื่อง รวมถึงว่าโจทย์เองเขียนไว้ใน Lean อย่างถูกต้องหรือไม่ นั่นคือคอมพิวเตอร์ตรวจสอบสมมติฐานของรีมันน์จริง ๆ ไม่ใช่ข้อความอื่นที่ดูคล้ายกัน ไบรอัน คอนเรย์ (Brian Conrey) หนึ่งในผู้เชี่ยวชาญชั้นนำด้านสมมติฐานของรีมันน์ เรียกการประกาศนี้ว่า “ช่วงเวลาครั้งยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติ” แต่เขายังไม่เคยเห็นต้นฉบับ การประกาศนี้มีขึ้นหนึ่งวันหลังจาก Anthropic เข้าจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์

ที่ผ่านมามีความพยายามพิสูจน์สมมติฐานของรีมันน์มากมาย รวมทั้งของนักคณิตศาสตร์ที่มีชื่อเสียง และจนถึงตอนนี้ล้มเหลวทั้งหมด ครั้งนี้ต่างออกไปตรงที่มาในรูปการพิสูจน์ใน Lean ซึ่งคอมพิวเตอร์ตรวจสอบได้ การพิสูจน์นี้จะผ่านหรือไม่ ต้องรอดูจากงานของผู้เชี่ยวชาญ ซึ่งอาจใช้เวลานาน ไม่ว่าอย่างไร รางวัลหนึ่งล้านดอลลาร์จากสถาบันเคลย์ต้องรออย่างน้อยสองปีหลังการตีพิมพ์ ย่อหน้านี้เขียนขึ้นเมื่อวันที่ 21 พฤศจิกายน 2026

ดูเพิ่มเติม