Riemann Hipotezi
Asal sayılar, sanki biri onları rastgele saçmış gibi görünür. 2 ve 3’ten sonra 5, 7, 11, 13 gelir, sonra bir süre hiçbir şey yoktur, 17… Bir sonraki asal sayının nerede olduğunu söyleyecek bir formülü kimse bilmiyor. Yine de asal sayılar bir bütün olarak şaşırtıcı derecede kesin bir kurala uyar. Riemann hipotezi, onların bu kuraldan hiçbir zaman fazla sapmayacağını söyler. Muhtemelen matematiğin en ünlü çözülmemiş problemidir ve çözene bir milyon dolar ödül vaat edilmiştir.
Ama önce küçük bir bilmece. Bir milyondan küçük kaç asal sayı olduğunu tahmin et. Yüz bin? On bin? Cevabı biraz aşağıda bulacaksın.
Kaç Tane Asal Sayı Var?
Elle başlayalım. Resimde 1’den 100’e kadar olan sayılar var ve asal sayılar kırmızıyla işaretlenmiş.
10’a kadar dört asal sayı vardır: 2, 3, 5 ve 7. 100’e kadar 25 tane sayarız. Devam edersek 1.000’e kadar 168 tane olduğunu görürüz. Yani asal sayılar artmaya devam ediyor, ama gitgide daha yavaş bir hızla. İlk on sayının arasında dört asal sayı vardır, yani %40; ilk yüz sayının arasında %25, ilk bin sayının arasında ise artık yalnızca %17.
x’ten büyük olmayan asal sayıların sayısı π(x) ile gösterilir. Sakın karıştırma: burada π, 3,14 sayısı değil, yalnızca bir fonksiyonun adıdır; bu harf İngilizce prime, yani “asal sayı” sözcüğünden gelir. Dolayısıyla π(10) = 4, π(100) = 25 ve π(1000) = 168 olur. π(x)’i grafiğe çizersek bir merdiven elde ederiz: her asal sayıya rastladığımızda fonksiyon bir basamak yukarı çıkar.
Basamaklar düzensiz görünüyor, bazıları geniş, bazıları dar. Ama uzaktan bakınca merdiven tek bir oldukça düzgün eğriye yakın durur. Hangisi?
Bunu ilk fark eden, asal sayı tablolarını incelerken on beş yaşındaki Carl Friedrich Gauss oldu. Bir x sayısının civarında her ln x sayıdan yaklaşık birinin asal olduğunu gördü; burada ln, doğal logaritmadır. Bir örnekle kontrol edelim: ln 1.000.000 yaklaşık 13,8’dir, yani bir milyon civarında her on dört sayıdan yaklaşık biri asal olmalı. Bir milyonla ondan bin fazla olan sayı (1.001.000) arasında bu yüzden yaklaşık
asal sayı bulunmalı. Gerçekte 75 tane var. Bu kadar “düzensiz” asal sayılar için uyum oldukça iyi.
Eğer x civarında her ln x sayıdan biri asalsa, x’e kadar yaklaşık şu kadar asal sayı olmalı:
Grafikte bunu mavi eğri olarak görüyorsun. Bu tahminin gitgide daha kesin hâle geldiğini söyleyen sonuca asal sayı teoremi denir. Teorem ancak 1896’da, birbirinden bağımsız olarak Jacques Hadamard ve Charles de la Vallée Poussin tarafından kanıtlandı ve ikisi de birazdan geleceğimiz zeta fonksiyonuna ihtiyaç duydu.
Ama grafikte mavi eğrinin neredeyse her zaman basamakların altında kaldığı görülüyor. Bunu daha iyi yapmak mümkün. Gauss’un gözlemini şöyle de okuyabiliriz: t sayısı yaklaşık
Matematikçiler toplam yerine bir integral alır, yani
Tahmin Ne Kadar Yanılıyor?
Tablo gerçek asal sayı sayısı π(x)’i ve iki tahminin ondan ne kadar saptığını gösteriyor. Son sütunda karşılaştırma için x’in karekökü var.
| x | π(x) | li(x) hatası | ||
|---|---|---|---|---|
| 103 | 168 | 23 | 10 | 32 |
| 104 | 1229 | 143 | 17 | 100 |
| 105 | 9592 | 906 | 38 | 316 |
| 106 | 78.498 | 6116 | 130 | 1000 |
| 107 | 664.579 | 44.158 | 339 | 3162 |
| 108 | 5.761.455 | 332.774 | 754 | 10.000 |
| 109 | 50.847.534 | 2.592.592 | 1701 | 31.623 |
| 1010 | 455.052.511 | 20.758.029 | 3104 | 100.000 |
| 1011 | 4.118.054.813 | 169.923.159 | 11.588 | 316.228 |
| 1012 | 37.607.912.018 | 1.416.705.193 | 38.263 | 1.000.000 |
İşte bilmecenin cevabı: bir milyondan küçük asal sayıların sayısı 78.498’dir. Tahminin en azından büyüklük sırası olarak yakın mıydı?
Riemann hipotezinin özü de tam olarak bu. Gündelik dille:
li(x) tahmininin hatası en fazla yaklaşık
Daha kesin söylersek: Riemann hipotezi ancak ve ancak 2657 ve üzerindeki her x için şu eşitsizlik doğruysa doğrudur:
Burada kesirdeki π yine sıradan 3,14 anlamına geliyor. Kesin sayılı bu biçimi 1976’da Lowell Schoenfeld çıkardı. Ayrıca logaritma,
Bir milyona kadar bunu gözümüzle görüyoruz ve bilgisayarlar çok daha ötesini kontrol etti. Ama sayılar sonsuz çoktur ve çok uzakta bir yerde bir şeylerin ters gitmeyeceğinin garantisi yok. Matematikte bu daha önce oldu: tablodaki bütün x’lerde li(x), π(x)’ten büyüktür, yani asal sayıları hep biraz fazla tahmin eder (önceki resimdeki kırmızı çizgi tamamen sıfırın altında). Ama John Littlewood 1914’te bunun bir gün tersine döneceğini, hem de sonsuz kez döneceğini kanıtladı. Henüz kimse böyle tek bir x bile bulamadı, yalnızca onun 1019’dan büyük olduğunu biliyoruz.
Neden tam olarak karekök? Basit bir deney yardımcı olur: yazı tura at. n atıştan sonra yaklaşık
Resimlerin bu benzerliği tesadüf değil. Elbette asal sayılar rastgele değildir, her sayı ya asaldır ya değildir. Ama Riemann hipotezi özünde onların rastgele imiş gibi davrandığını söyler: düzgün tahminin etrafında dalgalanırlar, ama yazı tura atışlarının dalgalanacağından fazla değil. İçlerinde, çok uzaklarda bir yerde onları yığacak ya da süpürüp götürecek sinsi bir örüntü yoktur.
Zeta Fonksiyonu
Peki Riemann bu hikâyeye nasıl girdi? Bernhard Riemann 1859’da, verilen bir sayıdan küçük kaç asal sayı olduğu üzerine kısa bir makale yazdı. Bu, onun sayılar teorisi üzerine tek makalesiydi ve ondan matematiğin koca bir dalı doğdu. Makalede baş rolü, daha önce Leonhard Euler’in de uğraştığı bir toplam oynar:
Yunanca
s = 1 ile başlayalım:
Terimler gitgide küçülüyor, bu yüzden toplamın bir yerde sabitleneceği sanılabilir. Sabitlenmez. Harmonik seri denen bu toplam sınırsızca büyür, ama korkunç yavaş: toplamın 10’u aşması için 12.367 terim toplamak gerekir. Resimde kırmızıyla ilk n terimin toplamının ne verdiği gösterilmiş.
s = 2 için karelerin terslerini topluyoruz:
Burada toplam sabitleniyor, grafikte mavi renkte. Hangi değerde sabitlendiği üzerine matematikçiler seksen yıldan fazla kafa yordu, buna Basel problemi deniyordu. Onu 1734’te Euler çözdü ve sonucu kimse beklemiyordu:
Çemberden gelen π’nin sonuca nasıl girdiği ayrı bir yazıya yeter. Bizim için Euler’in zeta fonksiyonunu asal sayılara bağlayan başka bir buluşu daha önemli.
Euler Çarpımı
Yalnızca ikinin kuvvetlerini alıp terslerini toplayalım:
Bu, ortak oranı
Aynısını üçün kuvvetleriyle yapıp iki toplamı çarpalım. Parantezleri açalım, her terimi her terimle çarparak:
Örneğin
Beşin kuvvetlerinin parantezini de çarptığımızda ikilerden, üçlerden ve beşlerden oluşan sayılar eklenir. Ve bütün asal sayıların parantezlerini çarptığımızda her doğal sayıyı elde ederiz. Çünkü her sayı asal sayıların çarpımı olarak yazılabilir, üstelik tek bir biçimde. Bunu aritmetiğin temel teoremi söyler. Bu yüzden her
Solda bütün doğal sayılar üzerinden bir toplam, sağda bütün asal sayılar üzerinden bir çarpım var. Bu formül zeta fonksiyonu ile asal sayılar arasında bir köprüdür ve geri kalan her şey ona dayanır.
Üstelik ondan hemen asal sayıların sonsuz çok olduğu çıkar. Eğer sonlu sayıda olsalardı, s = 1 için sağdaki çarpım sonlu sayıda sıradan sayının çarpımı, yani belirli bir somut sayı olurdu. Ama solda sınırsızca büyüyen harmonik seri olurdu. Bu bir çelişkidir. (Başka, daha eski bir kanıtı çelişki ile ispat yazısında bulabilirsin.)
Sıfırlar ve Kritik Doğru
Euler, s yerine yalnızca sıradan gerçek sayılar koyuyordu. Riemann cesur bir adım attı: s yerine bir karmaşık sayı koydu, yani a + bi biçiminde bir sayı; burada i, i2 = −1 olan sanal birimdir. Karmaşık sayıları düzlemde noktalar olarak düşünebiliriz: a gerçek kısmı noktanın ne kadar sağda olduğunu, b sanal kısmı ise ne kadar yukarıda olduğunu belirtir. Bu düzleme karmaşık düzlem denir.
Ama bir sorun var.
Sol taraf yalnızca −1 ile 1 arasındaki x için anlamlıdır, ama sağ tarafın hiçbir kısıtı yoktur. İçine örneğin x = 2 koyabiliriz ve −1 çıkar. Yani sağ taraf sol tarafı “uzatır”. Zeta fonksiyonunda iş daha karmaşık, ama fikir aynı. Matematikçiler buna analitik devam der.
Bizi ise zeta fonksiyonunun nerede sıfıra eşit olduğu ilgilendiriyor. Böyle yerlere sıfır denir. Bazıları kolaydır: zeta fonksiyonu −2, −4, −6, −8 ve daha ötede bütün negatif çift sayılarda sıfırdır. Bunlara aşikâr sıfırlar denir, şekilde yeşil. Diğerlerine aşikâr olmayan sıfırlar denir ve onların hepsinin gerçek kısmı sıfırla bir arasında olan dar bir şeritte bulunduğunu biliyoruz. Bu şeride kritik şerit denir, şekilde mavi.
Şeridin tam ortasından, üzerindeki bütün sayıların gerçek kısmı
Zeta fonksiyonunun aşikâr olmayan bütün sıfırlarının gerçek kısmı
Yani bütün turuncu noktalar kesikli doğrunun üzerinde yer alır. Sıfırlar çiftler hâlinde, gerçek eksene göre simetrik olarak gelir:
Kritik doğru üzerinde fonksiyonun gerçekten sıfıra değdiği görülüyor. Grafikte kırmızı çizgi, t sıfırdan elliye giderken
Riemann ilk birkaç sıfırı elle hesapladı ve makalesinde hepsinin doğru üzerinde olmasının “çok olası” olduğunu yazdı. Ama kanıtı erteledi, çünkü amacı için ona ihtiyacı yoktu. O zamandan beri bu kanıt bekleniyor. 1914’te Godfrey Hardy, kritik doğru üzerinde sonsuz çok sıfır bulunduğunu kanıtladı. Ama hepsinin orada olduğunu kimse kanıtlayamadı. Buna karşılık bilgisayarlar çok büyük sayıda örneği kontrol etti. Xavier Gourdon 2004’te ilk on trilyon (1013) sıfırın doğru üzerinde olduğunu doğruladı. Hiçbiri dışarı çıkmadı.
Asal Sayıların Müziği
Sıfırlar asal sayıları saymakla nasıl bağlantılı? Riemann’ın makalesinin en güzel kısmı tam burada. Riemann, asal sayıların merdivenini düzgün bir eğriden ve dalgalardan tam olarak oluşturan bir formül buldu; her dalga bir sıfıra ait.
Formül en saf hâlini biraz değiştirilmiş merdiven için alır. Her asal sayı p için bir basamak çıkmak yerine ln p kadar çıkarız. Asal sayıların kuvvetlerinde de küçük basamaklar ekleriz, yani dörtte (22) ln 2, dokuzda (32) ln 3 kadar çıkarız ve böyle devam ederiz. Bu merdivene Çebişev fonksiyonu denir ve
Korkutucu görünüyor, oysa tam olarak bölümün başındaki cümle bu. Başta x doğrusu, sonda neredeyse hiçbir şey yapmayan iki küçük düzeltme terimi var. Ortada aşikâr olmayan bütün sıfırlar üzerinden bir toplam var. ρ harfi (“ro” diye okunur) bir sıfırdır, örneğin
Her
Dalga salınıyor ve yüksekliği büyüyor. Neden? xρ kuvvetini ayıralım:
İkinci çarpan xγ i, mutlak değeri bir olan ve x büyüdükçe yalnızca daire çizerek dönen bir karmaşık sayıdır. Bu dönüşten salınım doğar. Dalganın büyüklüğünü ise birinci çarpan
Şimdi her şeyi bir araya getirelim. Animasyonda gri renk gerçek
Dalgalar olmadan yalnızca bir doğru elde ederiz. Her yeni dalga biraz salınım ekler ve dalgalar öyle toplanır ki asal sayıların olduğu yerlerde yavaş yavaş sıçramalar oluşur, aralarda ise salınımlar birbirini yok eder. İki yüz çiftle kırmızı çizgiyi gri basamaklardan neredeyse ayırt edemezsin. Animasyon sende oynatılmıyorsa, dört durum yan yana burada:
Buradan sıfırların konumunun neden bu kadar önemli olduğu artık görülüyor. Merdivenin düzgün doğrudan sapması bütün dalgaların toplamıdır. Bütün sıfırlar kritik doğru üzerinde olduğunda her dalga
Ama bir sıfır doğrunun dışında olsaydı, örneğin gerçek kısmı 0,8 olsaydı, onun dalgası x0,8 gibi büyürdü. Bu da büyük x’ler için
İlk bölümdeki asal sayı teoremi de sıfırlara dayanır. Hadamard ve de la Vallée Poussin 1896’da “yalnızca” hiçbir sıfırın kritik şeridin kenarında olmadığını, yani gerçek kısmın her zaman birden küçük olduğunu kanıtladı. Bu, dalgaların x’in kendisinden daha yavaş büyümesi ve yüzde olarak tahminin gitgide daha iyi uyması için yeterlidir. Riemann hipotezi çok daha fazlasını ister: gerçek kısım tam olarak
Neden Önemli?
Riemann hipotezi eski ve ünlü bir problemdir. 1900’de David Hilbert onu, yeni yüzyılda matematiği meşgul etmesi gerektiğini düşündüğü 23 problem arasına aldı. Bunların sekizincisiydi. 2000’de Clay Matematik Enstitüsü onu yedi milenyum problemi arasına aldı. Her birinin çözümü için, P’ye karşı NP problemi gibi, bir milyon dolar ödül vaat edilmiştir. Ödül ise hemen verilmez. Çözümün saygın bir bilimsel dergide yayımlanması ve uzmanlar kabul etmeden önce bir de iki yıl boyunca ayakta kalması gerekir.
Matematikçileri neden bu kadar ilgilendiriyor? Her şeyden önce, yüzlerce başka teorem ona dayandığı için. Bilimsel makalelerde sık sık “Riemann hipotezi doğruysa, o zaman…” diye yazılır. Örneğin:
- x civarında komşu asal sayılar arasındaki boşluklar yaklaşık
’ten büyük değildir. - Basit ve hızlı Miller testi, bir sayının asal olup olmadığını kesin olarak anlardı. Ama bu test genelleştirilmiş Riemann hipotezine, yani zeta fonksiyonuna benzeyen akraba fonksiyonlar için olan sürüme dayanır.
- Asal sayıların 1, 3, 7 ve 9 ile biten sayılar arasında ne kadar eşit dağıldığına dair kesin tahminler. Burada da genelleştirilmiş hipotez gerekir.
Biri hipotezi kanıtlasaydı (son iki örnekte genelleştirilmiş hâlini de), bütün bu sonuçlar bir anda doğru olurdu. Çürütseydi, bir kısmı yıkılırdı.
Ara sıra, Riemann hipotezinin kanıtının şifrelemeyi, onunla birlikte de internet bankacılığını kıracağı söylenir. Bu doğru değil. Yaygın RSA şifrelemesi, büyük bir sayıyı iki asal sayının çarpımına hızlıca ayıramamamıza dayanır. Riemann hipotezi sayıların çarpanlarına ayrılması hakkında hiçbir şey söylemez, yalnızca asal sayıların diğer sayıların arasında nasıl dağıldığını söyler. Üstelik matematikçilerin çoğu hipotezin doğru olduğuna inanır ve uzun zamandır onun doğru olduğu varsayılarak çalışılıyor. Bir kanıt yalnızca varsayılanı doğrulardı. Şifrelere ancak kanıt sırasında ortaya çıkacak yeni bir fikir zarar verebilirdi, ama böyle bir fikri kimse görmüyor.
Neden Şimdi Söz Ediliyor?
Anthropic şirketinde matematikçi olan Levent Alpöge, 20 Kasım 2026’da kendi web sitesinde dört sayfalık bir not yayımladı. Notta, Claude yapay zekâ modeliyle birlikte Riemann hipotezinin bir kanıtını bulduğunu ve genelleştirilmiş Riemann hipotezini de kanıtladığını yazıyor.
Şimdilik yalnızca kanıtın Lean dilinde yazılmış bir sürümünü sundu. Lean, matematiksel kanıtların bilgisayarın adım adım mekanik olarak kontrol edebileceği biçimde yazılabildiği bir programlama dilidir. Bir matematikçinin okuyabileceği klasik bir metin henüz yok. Alpöge’nin kendisi kanıtın matematiğinin hepsini henüz anlamadığını kabul ediyor ve kanıtı daha sonra yazıya dökmek istiyor.
Şimdilik bağımsız bir doğrulama ya da hakem değerlendirmesi yok. Lean’de bilgisayarla kontrol güçlü bir şeydir, ama o da yetmez. Uzmanlar, diğer şeylerin yanı sıra, ifadenin kendisinin Lean’de doğru yazıldığını, yani bilgisayarın gerçekten Riemann hipotezini kontrol ettiğini, ona benzeyen başka bir iddiayı değil, kontrol etmek zorunda. Riemann hipotezi konusundaki önde gelen uzmanlardan Brian Conrey duyuruyu “insanlık tarihinde anıtsal bir an” diye nitelendirdi. Ancak el yazmasını henüz görmedi. Duyuru, Anthropic’in borsaya açılmasından bir gün sonra geldi.
Riemann hipotezini kanıtlamaya yönelik, ünlü matematikçilerinkiler de dâhil, birçok girişim oldu ve şimdiye kadar hepsi başarısız oldu. Bu girişimi farklı kılan, bilgisayarın kontrol edebileceği bir Lean kanıtı olarak gelmesi. Dayanıp dayanmayacağını ancak uzmanların çalışması gösterecek ve bu uzun sürebilir. Clay Enstitüsü’nün bir milyon doları için ise her hâlükârda yayımdan sonra en az iki yıl beklemek gerekiyor. Bu paragrafı 21 Kasım 2026’da yazıyoruz.