✖

Υπόθεση του Riemann

Οι πρώτοι αριθμοί μοιάζουν σαν να τους έχει σκορπίσει κάποιος στην τύχη. Μετά το δύο και το τρία έρχεται το πέντε, το επτά, το έντεκα, το δεκατρία, μετά για λίγο τίποτα, το δεκαεπτά… Τύπο που να αποκαλύπτει πού βρίσκεται ο επόμενος πρώτος αριθμός δεν γνωρίζει κανείς. Κι όμως, στο σύνολό τους οι πρώτοι αριθμοί υπακούουν σε έναν εκπληκτικά ακριβή κανόνα. Η υπόθεση του Riemann λέει ότι δεν απομακρύνονται ποτέ πολύ από αυτόν τον κανόνα. Είναι ίσως το πιο διάσημο άλυτο πρόβλημα των μαθηματικών και για τη λύση του έχει προκηρυχθεί έπαθλο ένα εκατομμύριο δολάρια.

Πρώτα όμως ένας μικρός γρίφος. Μάντεψε πόσοι είναι οι πρώτοι αριθμοί που είναι μικρότεροι από ένα εκατομμύριο. Εκατό χιλιάδες; Δέκα χιλιάδες; Τη λύση θα τη βρεις λίγο παρακάτω.

Πόσοι είναι οι πρώτοι αριθμοί;

Ξεκινάμε με το χέρι. Στο σχήμα φαίνονται οι αριθμοί από το ένα έως το εκατό και οι πρώτοι είναι σημειωμένοι με κόκκινο.

Οι αριθμοί από το 1 έως το 100, οι πρώτοι με κόκκινο

Μέχρι το δέκα υπάρχουν τέσσερις πρώτοι αριθμοί: οι 2, 3, 5 και 7. Μέχρι το εκατό μετράμε 25. Αν συνεχίσουμε, θα δούμε ότι μέχρι το χίλια είναι 168. Το πλήθος των πρώτων αριθμών λοιπόν συνεχώς αυξάνεται, αλλά με όλο και πιο αργό ρυθμό. Ανάμεσα στους πρώτους δέκα αριθμούς οι τέσσερις είναι πρώτοι, δηλαδή το 40%, ανάμεσα στους πρώτους εκατό είναι το 25% και ανάμεσα στους πρώτους χίλιους μόλις το 17%.

Το πλήθος των πρώτων αριθμών που δεν υπερβαίνουν το x συμβολίζεται με π(x). Μην μπερδεύεσαι: το π εδώ δεν είναι ο αριθμός 3,14, είναι απλώς το όνομα μιας συνάρτησης και προέρχεται από την αγγλική λέξη prime, δηλαδή πρώτος αριθμός. Έχουμε λοιπόν π(10) = 4, π(100) = 25 και π(1000) = 168. Αν σχεδιάσουμε τη γραφική παράσταση της π(x), παίρνουμε σκαλοπάτια: κάθε φορά που συναντάμε έναν πρώτο αριθμό, η συνάρτηση ανεβαίνει κατά ένα.

Τα σκαλοπάτια της π(x) μέχρι το 100 (κόκκινο), η εκτίμηση x/\ln x (μπλε) και η \mathrm{li}(x) (πράσινο)

Τα σκαλοπάτια φαίνονται ανώμαλα, άλλα πλατιά, άλλα στενά. Από μακριά όμως ακολουθούν μια αρκετά ομαλή καμπύλη. Ποια;

Πρώτος το κατάλαβε ο δεκαπενταετής Carl Friedrich Gauss, όταν μελετούσε πίνακες πρώτων αριθμών. Πρόσεξε ότι γύρω από τον αριθμό x πρώτος είναι περίπου ένας στους ln x αριθμούς, όπου ln είναι ο φυσικός λογάριθμος. Ας το ελέγξουμε με ένα παράδειγμα: ο ln 1.000.000 είναι περίπου 13,8, άρα γύρω από το ένα εκατομμύριο πρώτος θα πρέπει να είναι περίπου ένας στους δεκατέσσερις αριθμούς. Ανάμεσα στο ένα εκατομμύριο και στο ένα εκατομμύριο και χίλια θα έπρεπε λοιπόν να βρίσκονται περίπου

100013,8≈72

πρώτοι αριθμοί. Στην πραγματικότητα είναι 75. Για τόσο «άτακτους» αριθμούς όσο οι πρώτοι, η συμφωνία είναι αρκετά καλή.

Αν γύρω από το x πρώτος είναι ένας στους ln x αριθμούς, μέχρι το x θα πρέπει να υπάρχουν περίπου

π(x)≈xln⁡x.

Στη γραφική παράσταση τη βλέπεις ως τη μπλε καμπύλη. Το ότι αυτή η εκτίμηση γίνεται όλο και πιο ακριβής ονομάζεται θεώρημα των πρώτων αριθμών. Αποδείχθηκε μόλις το 1896 από τον Jacques Hadamard και τον Charles de la Vallée Poussin, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον, και οι δύο χρειάστηκαν για αυτό τη συνάρτηση ζήτα, στην οποία θα φτάσουμε σε λίγο.

Στη γραφική παράσταση όμως φαίνεται ότι η μπλε καμπύλη σχεδόν συνεχώς μένει κάτω από τα σκαλοπάτια. Μπορεί να γίνει καλύτερα. Την παρατήρηση του Gauss μπορούμε να τη διαβάσουμε και έτσι: ο αριθμός t είναι πρώτος με «πιθανότητα» περίπου 1ln⁡t. Αν προσθέσουμε αυτές τις πιθανότητες για όλους τους αριθμούς από το δύο έως το x, παίρνουμε το αναμενόμενο πλήθος των πρώτων αριθμών:

1ln⁡2+1ln⁡3+⋯+1ln⁡x.

Οι μαθηματικοί αντί για άθροισμα παίρνουν ολοκλήρωμα, δηλαδή το εμβαδόν κάτω από τη γραφική παράσταση της συνάρτησης 1ln⁡t, και το αποτέλεσμα το λένε λογαριθμικό ολοκλήρωμα li(x). Από το παραπάνω άθροισμα διαφέρει κατά λιγότερο από ένα, οπότε μπορείς άνετα να το φανταστείς ως αυτό το άθροισμα. Στη γραφική παράσταση είναι πράσινο και για x = 100 δίνει περίπου 30. Αυτό είναι ακόμη χειρότερο από το 22 της μπλε καμπύλης, αλλά για μεγάλα x τα πράγματα αντιστρέφονται, όπως θα δούμε αμέσως στον επόμενο πίνακα.

Πόσο σφάλλει η εκτίμηση;

Ο πίνακας δείχνει το πραγματικό πλήθος των πρώτων αριθμών π(x) και πόσο διαφέρουν από αυτό οι δύο εκτιμήσεις. Στην τελευταία στήλη, για σύγκριση, υπάρχει η τετραγωνική ρίζα του x.

x π(x) σφάλμα xln⁡x σφάλμα li(x) x
103 168 23 10 32
104 1229 143 17 100
105 9592 906 38 316
106 78.498 6116 130 1000
107 664.579 44.158 339 3162
108 5.761.455 332.774 754 10.000
109 50.847.534 2.592.592 1701 31.623
1010 455.052.511 20.758.029 3104 100.000
1011 4.118.054.813 169.923.159 11.588 316.228
1012 37.607.912.018 1.416.705.193 38.263 1.000.000

Να και η απάντηση στον γρίφο: οι πρώτοι αριθμοί που είναι μικρότεροι από ένα εκατομμύριο είναι 78.498. Η εκτίμησή σου ήταν τουλάχιστον κατά προσέγγιση στην ίδια τάξη μεγέθους;

Η εκτίμηση xln⁡x, αν και βελτιώνεται σε ποσοστά, σε απόλυτους αριθμούς σφάλλει όλο και περισσότερο: για ένα τρισεκατομμύριο σχεδόν κατά ενάμισι δισεκατομμύριο. Το λογαριθμικό ολοκλήρωμα τα πάει πολύ καλύτερα. Για ένα τρισεκατομμύριο αστοχεί μόλις κατά λιγότερο από σαράντα χιλιάδες, δηλαδή το σφάλμα είναι περίπου ένα δεκάκις χιλιοστό τοις εκατό. Και κυρίως: το σφάλμα του είναι ακόμη μικρότερο από x.

Και αυτός ακριβώς είναι ο πυρήνας της υπόθεσης του Riemann. Με απλά λόγια:

Το σφάλμα της εκτίμησης li(x) είναι το πολύ περίπου x.

Ακριβέστερα: η υπόθεση του Riemann ισχύει αν και μόνο αν για κάθε x από το 2657 και πάνω ισχύει

|π(x)−li(x)|<x⋅ln⁡x8⋅π.

Εδώ το π στο κλάσμα σημαίνει πάλι τον συνηθισμένο αριθμό 3,14. Αυτή τη μορφή με τους ακριβείς αριθμούς την έδωσε ο Lowell Schoenfeld το 1976. Ο λογάριθμος μάλιστα αυξάνεται τόσο αργά σε σύγκριση με το x, που μπορούμε να τον θεωρήσουμε μικρό περιθώριο. Στο σχήμα με κόκκινο φαίνεται το πραγματικό σφάλμα π(x) − li(x) μέχρι το ένα εκατομμύριο και με μπλε το «χωνί» από τον τύπο του Schoenfeld. Η υπόθεση του Riemann λέει ότι η κόκκινη γραμμή δεν θα βγει ποτέ από το μπλε χωνί, όσο μακριά κι αν πάμε.

Το σφάλμα π(x)-\mathrm{li}(x) για x μέχρι το ένα εκατομμύριο (κόκκινο) και το φράγμα από τον τύπο του Schoenfeld (μπλε)

Μέχρι το ένα εκατομμύριο το έχουμε μπροστά στα μάτια μας και οι υπολογιστές το έχουν ελέγξει πολύ πιο μακριά. Οι αριθμοί όμως είναι άπειροι και τίποτα δεν εγγυάται ότι κάπου πολύ μακριά δεν θα στραβώσει κάτι. Στα μαθηματικά έχει ήδη συμβεί: η li(x) είναι μεγαλύτερη από την π(x) για όλα τα x του πίνακα, δηλαδή υπερεκτιμά πάντα λίγο τους πρώτους αριθμούς (η κόκκινη γραμμή στο παραπάνω σχήμα είναι ολόκληρη κάτω από το μηδέν). Ο John Littlewood όμως απέδειξε το 1914 ότι κάποια στιγμή αυτό θα αντιστραφεί, και μάλιστα άπειρες φορές. Κανείς δεν έχει βρει ακόμη ούτε ένα τέτοιο x, ξέρουμε μόνο ότι είναι μεγαλύτερο από 1019.

Γιατί ακριβώς η τετραγωνική ρίζα; Θα βοηθήσει ένα απλό πείραμα: ρίξε ένα νόμισμα. Μετά από n ρίψεις περιμένεις περίπου n2 κορώνες, αλλά ακριβώς τόσες βγαίνουν σπάνια. Η απόκλιση από το μισό αυξάνεται, αλλά όχι ανάλογα με το πλήθος των ρίψεων, αυξάνεται μόνο περίπου όπως το n. Μετά από δέκα χιλιάδες ρίψεις συνήθως θα αστοχήσεις κατά μερικές δεκάδες, σπάνια κατά περισσότερες από εκατό. Στο σχήμα φαίνονται τρεις σειρές των δέκα χιλιάδων ρίψεων και με μπλε το χωνί ±n.

Η απόκλιση του πλήθους των κορωνών από το μισό σε τρεις σειρές ρίψεων νομίσματος (κόκκινο, πορτοκαλί και πράσινο) και το φράγμα \pm\sqrt{n} (μπλε)

Αυτή η ομοιότητα των σχημάτων δεν είναι τυχαία. Οι πρώτοι αριθμοί φυσικά δεν είναι τυχαίοι: κάθε αριθμός είτε είναι πρώτος είτε δεν είναι. Η υπόθεση του Riemann όμως ουσιαστικά λέει ότι συμπεριφέρονται σαν να ήταν τυχαίοι: κυμαίνονται γύρω από την ομαλή εκτίμηση, αλλά όχι περισσότερο από όσο θα κυμαίνονταν οι ρίψεις νομίσματος. Δεν υπάρχουν μέσα τους ύπουλα μοτίβα που κάπου μακριά θα τους συσσώρευαν ή θα τους σάρωναν.

Η συνάρτηση ζήτα

Και πώς μπήκε ο Riemann στην ιστορία; Ο Bernhard Riemann το 1859 έγραψε μια σύντομη εργασία για το πόσοι είναι οι πρώτοι αριθμοί που είναι μικρότεροι από έναν δοσμένο αριθμό. Ήταν η μοναδική του εργασία στη θεωρία αριθμών και από αυτήν προέκυψε ένας ολόκληρος κλάδος των μαθηματικών. Τον πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτήν παίζει το άθροισμα με το οποίο είχε ασχοληθεί πριν από αυτόν ο Leonhard Euler:

ζ(s)=1+12s+13s+…

Το ελληνικό γράμμα ζ διαβάζεται «ζήτα» και ολόκληρη η παράσταση λέγεται συνάρτηση ζήτα. Προσθέτουμε άπειρα κλάσματα: τους αντίστροφους όλων των φυσικών αριθμών υψωμένων στη δύναμη s.

Ας ξεκινήσουμε με s = 1:

ζ(1)=1+12+13+14+15+…

Οι όροι γίνονται όλο και μικρότεροι, οπότε θα μπορούσε να φανεί ότι το άθροισμα κάπου σταθεροποιείται. Δεν σταθεροποιείται. Αυτή η λεγόμενη αρμονική σειρά αυξάνεται χωρίς όριο, μόνο που εξαιρετικά αργά: για να ξεπεράσει το άθροισμα το δέκα, πρέπει να προσθέσεις 12.367 όρους. Στο σχήμα με κόκκινο φαίνεται πόσο δίνει το άθροισμα των πρώτων n όρων.

Τα αθροίσματα των πρώτων n όρων για s=1 (κόκκινο) και για s=2 (μπλε), με διακεκομμένη γραμμή η τιμή π^2/6

Για s = 2 προσθέτουμε τους αντίστροφους των τετραγώνων:

ζ(2)=1+14+19+116+125+…

Εδώ το άθροισμα σταθεροποιείται, στη γραφική παράσταση με μπλε. Σε ποια τιμή όμως; Με αυτό το ερώτημα οι μαθηματικοί έσπαζαν το κεφάλι τους πάνω από ογδόντα χρόνια και έμεινε γνωστό ως πρόβλημα της Βασιλείας. Το έλυσε το 1734 ο Euler και το αποτέλεσμα δεν το περίμενε κανείς:

ζ(2)=π26≈1,6449.

Πώς βρέθηκε στο αποτέλεσμα το π του κύκλου, θα έφτανε για ξεχωριστό άρθρο. Για εμάς είναι πιο σημαντική μια άλλη ανακάλυψη του Euler, που συνδέει τη συνάρτηση ζήτα με τους πρώτους αριθμούς.

Το γινόμενο του Euler

Παίρνουμε μόνο τις δυνάμεις του δύο και προσθέτουμε τους αντίστροφούς τους:

1+12s+14s+18s+…

Αυτή είναι μια άπειρη γεωμετρική πρόοδος με λόγο 12s και το άθροισμά της είναι

11−12s.

Το ίδιο κάνουμε με τις δυνάμεις του τρία και πολλαπλασιάζουμε τα δύο αθροίσματα. Κάνουμε τις πράξεις στις παρενθέσεις, πολλαπλασιάζοντας κάθε όρο με κάθε όρο:

(1+12s+14s+…)⋅⋅(1+13s+19s+…)==1+12s+13s+14s+16s++18s+19s+112s+…

Για παράδειγμα, το 112s προέκυψε ως 14s⋅13s, επειδή 12 = 4 · 3. Πήραμε τους αντίστροφους όλων των αριθμών που μπορούν να σχηματιστούν μόνο από τους παράγοντες 2 και 3, και τον καθένα ακριβώς μία φορά. Το πέντε, το επτά και το δέκα δεν υπάρχουν ακόμη.

Αν πολλαπλασιάσουμε και με την παρένθεση με τις δυνάμεις του πέντε, θα προστεθούν οι αριθμοί που σχηματίζονται από τους παράγοντες 2, 3 και 5. Και όταν πολλαπλασιάσουμε τις παρενθέσεις για όλους τους πρώτους αριθμούς, θα πάρουμε κάθε φυσικό αριθμό. Κάθε αριθμός αναλύεται σε γινόμενο πρώτων και μάλιστα με μοναδικό τρόπο. Αυτό λέει το θεμελιώδες θεώρημα της αριθμητικής. Γι' αυτό κάθε 1ns εμφανίζεται ακριβώς μία φορά και βγαίνει ακριβώς η συνάρτηση ζήτα:

ζ(s)=11−12s⋅11−13s⋅11−15s⋯

Αριστερά είναι το άθροισμα πάνω σε όλους τους φυσικούς αριθμούς, δεξιά το γινόμενο πάνω σε όλους τους πρώτους αριθμούς. Αυτός ο τύπος είναι η γέφυρα ανάμεσα στη συνάρτηση ζήτα και τους πρώτους αριθμούς και όλα τα υπόλοιπα στηρίζονται σε αυτόν.

Επιπλέον, από αυτόν προκύπτει αμέσως ότι οι πρώτοι αριθμοί είναι άπειροι. Αν ήταν μόνο πεπερασμένου πλήθους, για s = 1 δεξιά θα είχαμε γινόμενο πεπερασμένου πλήθους συνηθισμένων αριθμών, δηλαδή έναν συγκεκριμένο αριθμό. Αριστερά όμως θα υπήρχε η αρμονική σειρά, που αυξάνεται χωρίς όριο. Αυτό είναι άτοπο. (Μια άλλη, παλαιότερη απόδειξη θα βρεις στο άρθρο για την απαγωγή σε άτοπο.)

Ρίζες και κρίσιμη ευθεία

Ο Euler αντικαθιστούσε το s μόνο με συνηθισμένους πραγματικούς αριθμούς. Ο Riemann έκανε ένα τολμηρό βήμα: αντικατέστησε το s με έναν μιγαδικό αριθμό, δηλαδή αριθμό της μορφής a + bi, όπου i είναι η φανταστική μονάδα, για την οποία ισχύει i2 = −1. Τους μιγαδικούς αριθμούς μπορούμε να τους φανταστούμε ως σημεία στο επίπεδο: το πραγματικό μέρος a δείχνει πόσο δεξιά είναι το σημείο και το φανταστικό μέρος b πόσο ψηλά. Αυτό το επίπεδο λέγεται μιγαδικό επίπεδο.

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Το άθροισμα 1+12s+13s+… έχει νόημα μόνο όταν το πραγματικό μέρος του s είναι μεγαλύτερο από ένα. Αλλιώς το άθροισμα δεν σταθεροποιείται πουθενά, για παράδειγμα για s = 1 αυξάνεται χωρίς όριο όπως η αρμονική σειρά. Ο Riemann όμως έδειξε ότι η συνάρτηση ζήτα μπορεί με φυσικό τρόπο να «επεκταθεί» και στο υπόλοιπο επίπεδο. Φαντάσου το παρόμοια με το άθροισμα

1+x+x2+x3+⋯=11−x.

Το αριστερό μέλος έχει νόημα μόνο για x ανάμεσα στο −1 και στο 1, ενώ το δεξιό μέλος δεν έχει κανέναν περιορισμό. Μπορούμε να αντικαταστήσουμε σε αυτό, για παράδειγμα, x = 2 και βγαίνει −1. Το δεξιό μέλος έτσι «επεκτείνει» το αριστερό. Με τη συνάρτηση ζήτα είναι πιο περίπλοκο, αλλά η ιδέα είναι η ίδια. Οι μαθηματικοί το λένε αναλυτική επέκταση.

Εμάς όμως μας ενδιαφέρει πού η συνάρτηση ζήτα είναι ίση με μηδέν. Τέτοια σημεία λέγονται ρίζες. Κάποιες βρίσκονται εύκολα: η συνάρτηση ζήτα μηδενίζεται στους αριθμούς −2, −4, −6, −8 και παρακάτω σε όλους τους αρνητικούς άρτιους αριθμούς. Αυτές είναι οι λεγόμενες τετριμμένες ρίζες, στο σχήμα είναι πράσινες. Οι υπόλοιπες λέγονται μη τετριμμένες και γι' αυτές ξέρουμε ότι όλες βρίσκονται σε μια στενή λωρίδα, όπου το πραγματικό μέρος είναι ανάμεσα στο μηδέν και στο ένα. Αυτή η λωρίδα λέγεται κρίσιμη λωρίδα, στο σχήμα είναι μπλε.

Το μιγαδικό επίπεδο: η κρίσιμη λωρίδα (μπλε), η κρίσιμη ευθεία με πραγματικό μέρος 1/2 (διακεκομμένη), τα πρώτα δέκα ζεύγη μη τετριμμένων ριζών (πορτοκαλί) και οι τετριμμένες ρίζες (πράσινο)

Ακριβώς στη μέση της λωρίδας περνά μια ευθεία, πάνω στην οποία όλοι οι αριθμοί έχουν πραγματικό μέρος 12. Λέγεται κρίσιμη ευθεία. Και η υπόθεση του Riemann λέει:

Όλες οι μη τετριμμένες ρίζες της συνάρτησης ζήτα έχουν πραγματικό μέρος ίσο με 12.

Με άλλα λόγια, όλα τα πορτοκαλί σημεία βρίσκονται πάνω στη διακεκομμένη ευθεία. Οι ρίζες εμφανίζονται κατά ζεύγη, συμμετρικά ως προς τον πραγματικό άξονα: αν ρίζα είναι το 12+14,1347i, ρίζα είναι και το 12−14,1347i. Γι' αυτό αρκεί να παρακολουθούμε το πάνω μισό. Οι πρώτες ρίζες είναι

12+14,1347i,12+21,0220i,…

Πάνω στην κρίσιμη ευθεία φαίνεται πώς η συνάρτηση πράγματι πετυχαίνει το μηδέν. Στη γραφική παράσταση με κόκκινο φαίνεται το μέτρο (η απόλυτη τιμή) του αριθμού ζ(12+ti) για t από μηδέν έως πενήντα. Κάθε φορά που η καμπύλη αγγίζει τον οριζόντιο άξονα, έχουμε ρίζα.

Το μέτρο της \zeta(1/2+t\,i) για t από 0 έως 50 (κόκκινο), οι ρίζες με πορτοκαλί

Ο Riemann υπολόγισε με το χέρι μερικές από τις πρώτες ρίζες και στην εργασία του έγραψε ότι είναι «πολύ πιθανό» να βρίσκονται όλες πάνω στην ευθεία. Την απόδειξη όμως την άφησε για αργότερα, επειδή δεν τη χρειαζόταν για τον σκοπό του. Από τότε αναμένεται. Το 1914 ο Godfrey Hardy απέδειξε ότι πάνω στην κρίσιμη ευθεία βρίσκονται άπειρες ρίζες. Ότι εκεί βρίσκονται όλες, κανείς δεν μπόρεσε να το αποδείξει. Οι υπολογιστές πάντως έλεγξαν τεράστιο πλήθος παραδειγμάτων. Ο Xavier Gourdon το 2004 επαλήθευσε ότι πάνω στην ευθεία βρίσκονται τα πρώτα δέκα τρισεκατομμύρια (1013) ρίζες. Ούτε μία δεν ξέφυγε.

Η μουσική των πρώτων αριθμών

Πώς συνδέονται οι ρίζες με το μέτρημα των πρώτων αριθμών; Εδώ ακριβώς βρίσκεται το ωραιότερο μέρος της εργασίας του Riemann. Ο Riemann βρήκε έναν τύπο που τα σκαλοπάτια των πρώτων αριθμών τα συνθέτει ακριβώς από μια ομαλή καμπύλη και από κύματα, και κάθε κύμα ανήκει σε μία ρίζα.

Την πιο καθαρή μορφή αυτός ο τύπος την έχει για ελαφρώς τροποποιημένα σκαλοπάτια. Αντί για κάθε πρώτο αριθμό p να ανεβαίνουμε κατά ένα, ανεβαίνουμε κατά ln p. Και μικρά σκαλοπατάκια προσθέτουμε και στις δυνάμεις των πρώτων αριθμών, ώστε στο τέσσερα (22) να ανεβαίνουμε κατά ln 2, στο εννέα (32) κατά ln 3 και ούτω καθεξής. Αυτά τα σκαλοπάτια λέγονται συνάρτηση Chebyshev και συμβολίζονται με ψ(x), διαβάζεται «ψι». Γιατί ακριβώς έτσι; Σύμφωνα με τον Gauss, γύρω από το x πρώτος είναι ένας στους ln x αριθμούς και αν για καθέναν ανεβαίνουμε περίπου κατά ln x, τα σκαλοπάτια αυξάνονται κατά μέσο όρο κατά ένα για κάθε αριθμό. Η ομαλή εκτίμηση είναι τότε η εντελώς συνηθισμένη ευθεία y = x. Ο Riemann έγραψε τον τύπο για άλλα σκαλοπάτια, σε αυτή τη μορφή τον απέδειξε το 1895 ο Hans von Mangoldt:

ψ(x)=x−∑ρxρρ−ln⁡(2π)−12⋅ln⁡(1−1x2)

Φαίνεται τρομακτικός, κι όμως είναι ακριβώς η πρόταση από την αρχή της ενότητας. Στην αρχή είναι η ευθεία x, στο τέλος δύο μικροί διορθωτικοί όροι, που σχεδόν δεν κάνουν τίποτα. Στη μέση είναι το άθροισμα πάνω σε όλες τις μη τετριμμένες ρίζες. Το γράμμα ρ (διαβάζεται «ρο») είναι μια ρίζα, για παράδειγμα ρ=12+14,1347i.

Κάθε ζεύγος ριζών 12±γi συνεισφέρει στο άθροισμα ένα κύμα. Στο επόμενο σχήμα με κόκκινο φαίνεται το κύμα του πρώτου ζεύγους, με γ = 14,1347.

Το κύμα του πρώτου ζεύγους ριζών (κόκκινο) και η περιβάλλουσά του που αυξάνεται όπως το \sqrt{x} (μπλε διακεκομμένη)

Το κύμα ταλαντώνεται και το ύψος του αυξάνεται. Γιατί; Αναλύουμε τη δύναμη xρ:

x12+γi=x12⋅xγi=x⋅xγi.

Ο δεύτερος παράγοντας xγ i είναι ένας μιγαδικός αριθμός με μέτρο ένα, που καθώς το x αυξάνεται απλώς περιστρέφεται γύρω γύρω. Από την περιστροφή προκύπτει ταλάντωση. Το μέγεθος του κύματος όμως το καθορίζει ο πρώτος παράγοντας x. Γι' αυτό το ύψος του κύματος αυξάνεται ακριβώς όπως το x. Ακριβέστερα είναι 2x|ρ|: το δύο επειδή κάθε ρίζα έχει στο ζεύγος έναν συμμετρικό γείτονα και το κύμα το σχηματίζουν μαζί, και η διαίρεση με τον σταθερό αριθμό |ρ| σημαίνει ότι τα κύματα των πιο μακρινών ριζών είναι χαμηλότερα. Αυτή είναι η μπλε διακεκομμένη περιβάλλουσα.

Και τώρα ας τα συνθέσουμε όλα. Στην κινούμενη εικόνα με γκρι φαίνεται η πραγματική συνάρτηση ψ(x) και με κόκκινο ο τύπος του Riemann, στον οποίο πρώτα δεν έχουμε προσθέσει κανένα κύμα, μετά τα κύματα των πρώτων N = 5 ζευγών ριζών, μετά 25 ζεύγη και τέλος 200 ζεύγη.

Τα σκαλοπάτια της \psi(x) (γκρι) και ο τύπος του Riemann με N ζεύγη ριζών (κόκκινο) ως κινούμενη εικόνα

Χωρίς κύματα παίρνουμε μόνο μια ευθεία. Κάθε επόμενο κύμα προσθέτει λίγη ταλάντωση και τα κύματα προστίθενται έτσι ώστε στις θέσεις των πρώτων αριθμών σταδιακά σχηματίζονται άλματα, ενώ ανάμεσά τους οι ταλαντώσεις αλληλοεξουδετερώνονται. Με διακόσια ζεύγη η κόκκινη γραμμή σχεδόν δεν ξεχωρίζει από τα γκρι σκαλοπάτια. Αν η κινούμενη εικόνα δεν παίζει, εδώ είναι και οι τέσσερις καταστάσεις δίπλα δίπλα:

Ο τύπος του Riemann με 0, 5, 25 και 200 ζεύγη ριζών (κόκκινο) και τα σκαλοπάτια της \psi(x) (γκρι)

Από εδώ φαίνεται ήδη γιατί η θέση των ριζών έχει τόση σημασία. Η απόκλιση των σκαλοπατιών από την ομαλή ευθεία είναι το άθροισμα όλων των κυμάτων. Όταν όλες οι ρίζες βρίσκονται πάνω στην κρίσιμη ευθεία, κάθε κύμα αυξάνεται όπως το x12=x και ούτε το άθροισμά τους μπορεί να ξεφύγει πολύ πιο μακριά. Έτσι προκύπτει η τετραγωνική ρίζα στο χωνί του Schoenfeld.

Αν όμως κάποια ρίζα βρισκόταν έξω από την ευθεία, ας πούμε με πραγματικό μέρος 0,8, το κύμα της θα αυξανόταν όπως το x0,8. Και αυτό για μεγάλα x είναι πολύ περισσότερο από x: για x = 1020 έχουμε x=1010, ενώ x0,8 = 1016. Αυτό το ένα και μοναδικό κύμα με τον καιρό θα ξεπερνούσε όλα τα άλλα και οι πρώτοι αριθμοί θα απέκλιναν από την ομαλή εκτίμηση πολύ περισσότερο απ' ό,τι θα αντιστοιχούσε στις ρίψεις νομίσματος. Η υπόθεση του Riemann λέει λοιπόν: σε αυτή την ορχήστρα κυμάτων κανένα όργανο δεν επισκιάζει τα υπόλοιπα. Γι' αυτό ολόκληρο το θέμα λέγεται συχνά μουσική των πρώτων αριθμών.

Και το θεώρημα των πρώτων αριθμών από την πρώτη ενότητα στηρίζεται στις ρίζες. Ο Hadamard και ο de la Vallée Poussin το 1896 απέδειξαν «μόνο» ότι καμία ρίζα δεν βρίσκεται στο άκρο της κρίσιμης λωρίδας, δηλαδή ότι το πραγματικό μέρος είναι πάντα μικρότερο από ένα. Αυτό αρκεί για να αυξάνονται τα κύματα πιο αργά από το ίδιο το x και η εκτίμηση σε ποσοστά να ταιριάζει όλο και καλύτερα. Η υπόθεση του Riemann ζητά πολύ περισσότερα: πραγματικό μέρος ακριβώς 12.

Γιατί έχει σημασία

Η υπόθεση του Riemann είναι ένα παλιό και διάσημο πρόβλημα. Το 1900 ο David Hilbert την έβαλε ανάμεσα στα 23 προβλήματα που, κατά τη γνώμη του, θα απασχολούσαν τα μαθηματικά στον νέο αιώνα. Ήταν το όγδοο από αυτά. Το 2000 το Ινστιτούτο Μαθηματικών Clay την κατέταξε ανάμεσα στα επτά προβλήματα της χιλιετίας. Για τη λύση καθενός από αυτά έχει προκηρυχθεί έπαθλο ένα εκατομμύριο δολάρια, όπως και για το πρόβλημα P εναντίον NP. Το έπαθλο όμως δεν καταβάλλεται αμέσως. Η λύση πρέπει να δημοσιευτεί σε αναγνωρισμένο επιστημονικό περιοδικό και ύστερα να αντέξει άλλα δύο χρόνια, πριν την αποδεχτούν οι ειδικοί.

Γιατί ενδιαφέρει τόσο τους μαθηματικούς; Κυρίως επειδή σε αυτήν στηρίζονται εκατοντάδες άλλα θεωρήματα. Στα επιστημονικά άρθρα γράφεται συχνά «αν ισχύει η υπόθεση του Riemann, τότε…». Για παράδειγμα:

  • Τα κενά ανάμεσα σε διαδοχικούς πρώτους αριθμούς γύρω από τον αριθμό x δεν είναι μεγαλύτερα από περίπου x⋅ln⁡x.
  • Το απλό και γρήγορο τεστ του Miller θα αναγνώριζε με βεβαιότητα αν ένας αριθμός είναι πρώτος. Στηρίζεται όμως στη γενικευμένη υπόθεση του Riemann, την εκδοχή για συγγενικές συναρτήσεις παρόμοιες με τη συνάρτηση ζήτα.
  • Ακριβείς εκτιμήσεις για το πόσο ομοιόμορφα κατανέμονται οι πρώτοι αριθμοί ανάμεσα στους αριθμούς που τελειώνουν σε ένα, τρία, επτά και εννέα. Και εδώ χρειάζεται η γενικευμένη υπόθεση.

Αν κάποιος αποδείκνυε την υπόθεση (στα δύο τελευταία παραδείγματα και τη γενικευμένη), όλα αυτά τα θεωρήματα θα ίσχυαν αμέσως. Αν την ανέτρεπε, μέρος τους θα έπεφτε.

Κάποιες φορές ακούγεται ότι η απόδειξη της υπόθεσης του Riemann θα έσπαζε την κρυπτογράφηση και μαζί της την ηλεκτρονική τραπεζική. Αυτό δεν είναι αλήθεια. Ο διαδεδομένος κρυπτογραφικός αλγόριθμος RSA στηρίζεται στο ότι δεν ξέρουμε πώς να αναλύσουμε γρήγορα έναν μεγάλο αριθμό σε γινόμενο δύο πρώτων. Η υπόθεση του Riemann δεν λέει τίποτα για την ανάλυση των αριθμών, λέει μόνο πώς είναι κατανεμημένοι οι πρώτοι αριθμοί ανάμεσα στους υπόλοιπους αριθμούς. Η πλειονότητα των μαθηματικών μάλιστα πιστεύει ότι η υπόθεση ισχύει και βασίζεται σε αυτήν εδώ και καιρό. Η απόδειξη θα επιβεβαίωνε μόνο ό,τι θεωρείται δεδομένο. Στους κρυπτογραφικούς αλγόριθμους θα μπορούσε να κάνει ζημιά μόνο κάποια νέα ιδέα που θα εμφανιζόταν κατά την απόδειξη, αλλά τέτοια ιδέα δεν βλέπει κανείς.

Γιατί συζητιέται τώρα

Ο Levent Alpöge, μαθηματικός της εταιρείας Anthropic, δημοσίευσε στις 20 Νοεμβρίου 2026 στον ιστότοπό του μια τετρασέλιδη σημείωση. Γράφει σε αυτήν ότι μαζί με το μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης Claude βρήκε απόδειξη της υπόθεσης του Riemann και ότι απέδειξε και τη γενικευμένη υπόθεση του Riemann.

Προς το παρόν έχει παρουσιάσει μόνο την εκδοχή της απόδειξης που είναι γραμμένη στη γλώσσα Lean. Είναι μια γλώσσα προγραμματισμού στην οποία μπορούν να γραφτούν μαθηματικές αποδείξεις έτσι ώστε ο υπολογιστής να τις ελέγχει μηχανικά βήμα βήμα. Κλασικό κείμενο που θα μπορούσε να διαβάσει ένας μαθηματικός δεν υπάρχει ακόμη. Ο ίδιος ο Alpöge παραδέχεται ότι δεν κατανοεί ακόμη όλα τα μαθηματικά της απόδειξης και θέλει να τη συντάξει αργότερα.

Ανεξάρτητη επαλήθευση ή αξιολόγηση από ομότιμους δεν υπάρχει ακόμη. Ο έλεγχος από υπολογιστή στο Lean είναι ισχυρό εργαλείο, αλλά ούτε αυτός αρκεί. Οι ειδικοί πρέπει, μεταξύ άλλων, να ελέγξουν ότι η ίδια η εκφώνηση είναι σωστά γραμμένη στο Lean, δηλαδή ότι ο υπολογιστής επαλήθευσε πράγματι την υπόθεση του Riemann και όχι κάποιον παρόμοιο ισχυρισμό. Ο Brian Conrey, ένας από τους κορυφαίους ειδικούς στην υπόθεση του Riemann, χαρακτήρισε την ανακοίνωση «μνημειώδη στιγμή στην ανθρώπινη ιστορία». Το χειρόγραφο όμως δεν το έχει δει ακόμη. Η ανακοίνωση ήρθε μια μέρα μετά την είσοδο της Anthropic στο χρηματιστήριο.

Απόπειρες απόδειξης της υπόθεσης του Riemann έχουν γίνει ήδη πολλές, μεταξύ τους και από διάσημους μαθηματικούς, και όλες μέχρι τώρα έχουν αποτύχει. Αυτή διαφέρει στο ότι έρχεται ως απόδειξη στο Lean, που μπορεί να την ελέγξει υπολογιστής. Αν θα αντέξει, θα το δείξει μόνο η δουλειά των ειδικών και αυτό μπορεί να κρατήσει πολύ. Για το ένα εκατομμύριο δολάρια από το Ινστιτούτο Clay πάντως πρέπει να περιμένουμε τουλάχιστον δύο χρόνια μετά τη δημοσίευση. Αυτή την παράγραφο τη γράφουμε στις 21 Νοεμβρίου 2026.

Δες επίσης