Giả thuyết Riemann
Các số nguyên tố trông như thể bị ai đó rải ra một cách ngẫu nhiên. Sau 2 và 3 là 5, 7, 11, 13, rồi một quãng không có số nào, rồi đến 17… Không ai biết công thức nào cho biết số nguyên tố tiếp theo nằm ở đâu. Thế nhưng nếu nhìn trên quy mô lớn, các số nguyên tố lại tuân theo một quy luật chính xác đến bất ngờ. Giả thuyết Riemann khẳng định rằng chúng không bao giờ lệch quá xa khỏi quy luật đó. Đây có lẽ là bài toán chưa giải nổi tiếng nhất của toán học, và ai giải được sẽ nhận giải thưởng 1 triệu đô la.
Trước hết là một câu đố nhỏ. Hãy thử đoán xem có bao nhiêu số nguyên tố nhỏ hơn 1 triệu. 100 nghìn? 10 nghìn? Đáp án nằm ở phía dưới một chút.
Có bao nhiêu số nguyên tố?
Ta bắt đầu bằng cách đếm tay. Hình dưới đây là các số từ 1 đến 100, các số nguyên tố được tô màu đỏ.
Đến 10 có 4 số nguyên tố: 2, 3, 5 và 7. Đến 100 ta đếm được 25 số. Đếm tiếp sẽ thấy đến 1000 có 168 số. Như vậy số nguyên tố cứ tăng thêm mãi, nhưng với tốc độ ngày càng chậm. Trong 10 số đầu tiên có 4 số nguyên tố, tức là 40%; trong 100 số đầu tiên là 25%, còn trong 1000 số đầu tiên chỉ còn 17%.
Số các số nguyên tố không lớn hơn x được kí hiệu là π(x). Đừng nhầm: ở đây π không phải là số 3,14, mà chỉ là tên của một hàm số, lấy từ chữ prime trong tiếng Anh, nghĩa là số nguyên tố. Như vậy π(10) = 4, π(100) = 25 và π(1000) = 168. Khi vẽ đồ thị của π(x), ta được một cầu thang: mỗi khi gặp một số nguyên tố, hàm số nhảy lên 1 đơn vị.
Cầu thang trông không đều: có bậc rộng, có bậc hẹp. Nhưng nhìn từ xa, nó bám khá sát một đường cong trơn. Đó là đường cong nào?
Người đầu tiên nhận ra điều này là Carl Friedrich Gauss khi mới 15 tuổi, lúc ông xem các bảng số nguyên tố. Ông nhận thấy rằng ở gần số x, cứ khoảng ln x số thì có một số nguyên tố, trong đó ln là lôgarit tự nhiên. Ta kiểm tra bằng một ví dụ: ln 1.000.000 xấp xỉ 13,8, nên ở gần 1 triệu, cứ khoảng 14 số thì có một số nguyên tố. Vậy giữa 1 triệu và số lớn hơn nó 1000 (1.001.000) sẽ có khoảng
số nguyên tố. Thực tế có 75 số. Với những số nguyên tố “lộn xộn” như vậy thì đây là một sự trùng khớp khá tốt.
Nếu ở gần x cứ ln x số thì có một số nguyên tố, thì số các số nguyên tố đến x sẽ vào khoảng
Trên đồ thị, đó là đường cong màu xanh dương. Việc ước lượng này ngày càng chính xác được gọi là định lí số nguyên tố. Định lí này mãi đến năm 1896 mới được chứng minh, một cách độc lập, bởi Jacques Hadamard và Charles de la Vallée Poussin, và cả hai đều cần đến hàm zeta mà ta sẽ gặp ngay sau đây.
Tuy vậy, trên đồ thị có thể thấy đường màu xanh dương gần như lúc nào cũng nằm dưới cầu thang. Có một ước lượng tốt hơn. Nhận xét của Gauss cũng có thể hiểu là số t là số nguyên tố với “xác suất” khoảng
Thay cho tổng, các nhà toán học dùng tích phân, tức là diện tích dưới đồ thị hàm số
Ước lượng sai lệch bao nhiêu?
Bảng dưới đây cho số các số nguyên tố thực tế π(x) và độ sai lệch của hai ước lượng so với nó. Cột cuối cùng là căn bậc hai của x để so sánh.
| x | π(x) | sai số của |
sai số của li(x) | |
|---|---|---|---|---|
| 103 | 168 | 23 | 10 | 32 |
| 104 | 1229 | 143 | 17 | 100 |
| 105 | 9592 | 906 | 38 | 316 |
| 106 | 78.498 | 6116 | 130 | 1000 |
| 107 | 664.579 | 44.158 | 339 | 3162 |
| 108 | 5.761.455 | 332.774 | 754 | 10.000 |
| 109 | 50.847.534 | 2.592.592 | 1701 | 31.623 |
| 1010 | 455.052.511 | 20.758.029 | 3104 | 100.000 |
| 1011 | 4.118.054.813 | 169.923.159 | 11.588 | 316.228 |
| 1012 | 37.607.912.018 | 1.416.705.193 | 38.263 | 1.000.000 |
Đây là đáp án của câu đố: có 78.498 số nguyên tố nhỏ hơn 1 triệu. Dự đoán của bạn có ít nhất là đúng bậc độ lớn không?
Ước lượng
Đó chính là cốt lõi của giả thuyết Riemann. Nói một cách dễ hiểu:
Sai số của ước lượng li(x) không vượt quá khoảng
Chính xác hơn: giả thuyết Riemann đúng khi và chỉ khi với mọi x từ 2657 trở lên ta có
Ở đây π trong phân số lại là số 3,14 quen thuộc. Dạng này với các con số cụ thể do Lowell Schoenfeld đưa ra năm 1976. Lôgarit tăng chậm hơn
Đến 1 triệu thì ta thấy tận mắt, còn máy tính đã kiểm tra xa hơn nhiều. Nhưng có vô số số tự nhiên, và không gì bảo đảm rằng ở rất xa sẽ không có chuyện gì trục trặc. Trong toán học, điều đó đã từng xảy ra: với mọi x trong bảng, li(x) đều lớn hơn π(x), tức là nó luôn ước lượng số các số nguyên tố hơi cao (đường màu đỏ trên hình ở trên nằm hoàn toàn dưới 0). Thế nhưng năm 1914, John Littlewood đã chứng minh rằng đến một lúc nào đó điều này sẽ đảo ngược, và thậm chí đảo ngược vô số lần. Cho đến nay chưa ai tìm được một giá trị x như vậy, ta chỉ biết rằng nó lớn hơn 1019.
Vì sao lại là căn bậc hai? Một thí nghiệm đơn giản sẽ giúp ta hiểu: hãy tung đồng xu. Sau n lần tung, ta kì vọng khoảng
Sự giống nhau giữa hai hình không phải là ngẫu nhiên. Tất nhiên các số nguyên tố không ngẫu nhiên: mỗi số hoặc là số nguyên tố, hoặc không. Nhưng về cơ bản, giả thuyết Riemann nói rằng chúng hành xử như thể là ngẫu nhiên: chúng dao động quanh một ước lượng trơn, nhưng không nhiều hơn mức dao động của các lần tung đồng xu. Trong chúng không có những quy luật oái oăm nào khiến chúng dồn lại hay biến mất ở một nơi rất xa.
Hàm zeta
Vậy Riemann bước vào câu chuyện như thế nào? Năm 1859, Bernhard Riemann viết một bài báo ngắn về số các số nguyên tố nhỏ hơn một số cho trước. Đó là bài báo duy nhất của ông về lí thuyết số, và từ nó đã ra đời cả một lĩnh vực của toán học. Vai trò chính trong bài báo thuộc về một tổng mà trước đó Leonhard Euler đã nghiên cứu:
Chữ cái Hi Lạp
Bắt đầu với s = 1:
Các số hạng ngày càng nhỏ, nên có vẻ như tổng sẽ dần ổn định ở một giá trị nào đó. Không phải vậy. Chuỗi này, gọi là chuỗi điều hoà, tăng lên vô hạn, chỉ có điều tăng cực kì chậm: để tổng vượt quá 10, phải cộng 12.367 số hạng. Trên hình, màu đỏ là tổng của n số hạng đầu tiên.
Với s = 2, ta cộng nghịch đảo của các bình phương:
Lần này tổng dần ổn định ở một giá trị (màu xanh dương trên đồ thị). Giá trị đó bằng bao nhiêu, các nhà toán học đã đau đầu suốt hơn 80 năm; người ta gọi đó là bài toán Basel. Năm 1734, Euler giải được nó, và kết quả không ai ngờ tới:
Vì sao số π của đường tròn lại xuất hiện trong kết quả thì có thể viết thành cả một bài riêng. Với ta, quan trọng hơn là một phát hiện khác của Euler, phát hiện nối hàm zeta với các số nguyên tố.
Tích Euler
Ta chỉ lấy các luỹ thừa của 2 và cộng nghịch đảo của chúng:
Đây là tổng của một cấp số nhân lùi vô hạn với công bội
Làm tương tự với các luỹ thừa của 3 rồi nhân hai tổng với nhau. Ta phá ngoặc, nhân mỗi số hạng với mỗi số hạng:
Chẳng hạn,
Nhân thêm ngoặc chứa các luỹ thừa của 5, ta có thêm các số ghép từ 2, 3 và 5. Và khi nhân các ngoặc của tất cả các số nguyên tố, ta được mọi số nguyên dương. Lí do là mỗi số đều phân tích được thành tích các số nguyên tố, và chỉ theo một cách duy nhất. Đó là nội dung của định lí cơ bản của số học. Vì thế mỗi
Vế trái là tổng trên mọi số nguyên dương, vế phải là tích trên mọi số nguyên tố. Công thức này là cây cầu nối hàm zeta với các số nguyên tố, và mọi điều tiếp theo đều dựa vào nó.
Hơn nữa, từ nó suy ra ngay rằng có vô số số nguyên tố. Nếu chỉ có hữu hạn số nguyên tố thì với s = 1, vế phải là tích của hữu hạn số thông thường, tức là một số cụ thể nào đó. Nhưng vế trái lại là chuỗi điều hoà, tăng lên vô hạn. Hai điều này không thể đi cùng nhau. (Một cách chứng minh khác, lâu đời hơn, có trong bài chứng minh phản chứng.)
Không điểm và đường tới hạn
Euler chỉ thay s bằng các số thực thông thường. Riemann đã có một bước đi táo bạo: ông thay s bằng một số phức, tức là số có dạng a + bi, trong đó i là đơn vị ảo, thoả mãn i2 = −1. Có thể hình dung số phức là các điểm trên mặt phẳng: phần thực a cho biết điểm nằm xa về bên phải bao nhiêu, còn phần ảo b cho biết điểm nằm cao bao nhiêu. Mặt phẳng này gọi là mặt phẳng phức.
Nhưng có một vướng mắc. Tổng
Vế trái chỉ có nghĩa với x nằm giữa −1 và 1, còn vế phải không có hạn chế đó. Ta có thể thay, chẳng hạn, x = 2 và được −1. Như vậy vế phải “kéo dài” vế trái. Với hàm zeta thì phức tạp hơn, nhưng ý tưởng là như nhau. Các nhà toán học gọi đó là thác triển giải tích.
Điều ta quan tâm là hàm zeta bằng 0 ở đâu. Những chỗ như vậy gọi là không điểm. Một số không điểm thì dễ tìm: hàm zeta bằng 0 tại các số −2, −4, −6, −8 và tiếp tục tại mọi số chẵn âm. Đó là các không điểm tầm thường, trên hình có màu xanh lá. Các không điểm còn lại gọi là không tầm thường, và ta biết rằng chúng đều nằm trong một dải hẹp, nơi phần thực nằm giữa 0 và 1. Dải này gọi là dải tới hạn, trên hình có màu xanh dương.
Chính giữa dải có một đường thẳng, trên đó mọi số đều có phần thực bằng
Mọi không điểm không tầm thường của hàm zeta đều có phần thực bằng
Nói cách khác, mọi điểm màu cam đều nằm trên đường nét đứt. Các không điểm đi thành từng cặp, đối xứng qua trục thực: nếu
Trên đường tới hạn có thể thấy rõ hàm số thực sự chạm đến 0. Trên đồ thị, màu đỏ là độ lớn (giá trị tuyệt đối) của
Riemann đã tính tay vài không điểm đầu tiên và viết trong bài báo rằng “rất có khả năng” tất cả chúng đều nằm trên đường thẳng đó. Nhưng ông gác lại việc chứng minh, vì không cần đến nó cho mục đích của mình. Từ đó đến nay người ta vẫn chờ một chứng minh. Năm 1914, Godfrey Hardy chứng minh được rằng có vô số không điểm nằm trên đường tới hạn. Nhưng chứng minh rằng tất cả đều nằm ở đó thì chưa ai làm được. Bù lại, máy tính đã kiểm tra một lượng ví dụ khổng lồ. Năm 2004, Xavier Gourdon đã kiểm tra rằng 10 nghìn tỉ (1013) không điểm đầu tiên nằm trên đường thẳng đó. Không một không điểm nào lệch ra ngoài.
Âm nhạc của các số nguyên tố
Các không điểm liên quan gì đến việc đếm số nguyên tố? Đây chính là phần đẹp nhất trong bài báo của Riemann. Riemann đã tìm ra một công thức ghép chính xác cầu thang số nguyên tố từ một đường cong trơn và các sóng, trong đó mỗi sóng ứng với một không điểm.
Công thức này có dạng gọn nhất với một cầu thang hơi khác. Thay vì nhảy lên 1 tại mỗi số nguyên tố p, ta nhảy lên ln p. Ta cũng thêm các bậc nhỏ tại các luỹ thừa của số nguyên tố: tại 4 (22) nhảy lên ln 2, tại 9 (32) nhảy lên ln 3, và cứ thế. Cầu thang này gọi là hàm Chebyshev, kí hiệu
Trông thì đáng sợ, nhưng thực ra đó chính là câu nói ở đầu mục này. Ở đầu là đường thẳng x, ở cuối là hai số hạng hiệu chỉnh nhỏ gần như không có tác dụng gì. Ở giữa là tổng trên mọi không điểm không tầm thường. Chữ ρ (đọc là “rô”) là một không điểm, chẳng hạn
Mỗi cặp không điểm
Sóng dao động và chiều cao của nó tăng dần. Vì sao? Ta tách luỹ thừa xρ:
Thừa số thứ hai xγ i là một số phức có môđun bằng 1, khi x tăng thì nó chỉ quay vòng tròn. Chuyển động quay ấy biến thành dao động. Còn độ lớn của sóng do thừa số thứ nhất
Bây giờ ta ghép tất cả lại. Trong hình động, màu xám là hàm số
Không có sóng nào thì ta chỉ được một đường thẳng. Mỗi sóng thêm vào lại thêm một chút dao động, và các sóng cộng lại sao cho tại các số nguyên tố dần dần hình thành các bước nhảy, còn giữa chúng các dao động triệt tiêu nhau. Với 200 cặp, đường màu đỏ gần như không phân biệt được với cầu thang màu xám. Nếu hình động không chạy, dưới đây là cả 4 trạng thái đặt cạnh nhau:
Đến đây có thể thấy vì sao vị trí của các không điểm lại quan trọng đến vậy. Độ lệch của cầu thang so với đường thẳng trơn là tổng của tất cả các sóng. Nếu mọi không điểm đều nằm trên đường tới hạn thì mỗi sóng tăng như
Nhưng nếu có một không điểm nào đó nằm ngoài đường thẳng, chẳng hạn với phần thực 0,8, thì sóng của nó sẽ tăng như x0,8. Với x lớn, giá trị này lớn hơn
Ngay cả định lí số nguyên tố ở mục đầu tiên cũng dựa trên các không điểm. Năm 1896, Hadamard và de la Vallée Poussin “chỉ” chứng minh được rằng không có không điểm nào nằm trên mép của dải tới hạn, tức là phần thực luôn nhỏ hơn 1. Như vậy là đủ để các sóng tăng chậm hơn chính x và ước lượng ngày càng chính xác nếu tính theo phần trăm. Giả thuyết Riemann đòi hỏi nhiều hơn hẳn: phần thực đúng bằng
Vì sao giả thuyết này quan trọng
Giả thuyết Riemann là một bài toán lâu đời và nổi tiếng. Năm 1900, David Hilbert đưa nó vào danh sách 23 bài toán mà theo ông sẽ là việc của toán học trong thế kỉ mới. Nó đứng thứ 8 trong danh sách. Năm 2000, Viện Toán học Clay đưa nó vào 7 bài toán thiên niên kỉ. Giải được mỗi bài toán sẽ được thưởng 1 triệu đô la, giống như với bài toán P và NP. Nhưng giải thưởng không được trao ngay. Lời giải phải được đăng trên một tạp chí chuyên ngành có uy tín, sau đó phải đứng vững thêm 2 năm nữa trước khi được giới chuyên môn công nhận.
Vì sao các nhà toán học quan tâm đến nó nhiều như vậy? Chủ yếu là vì có hàng trăm định lí khác dựa trên nó. Trong các bài báo chuyên ngành thường có câu “nếu giả thuyết Riemann đúng thì…”. Chẳng hạn:
- Khoảng cách giữa hai số nguyên tố liên tiếp ở gần x không lớn hơn khoảng
. - Phép kiểm tra Miller đơn giản và nhanh sẽ xác định chắc chắn một số có phải là số nguyên tố hay không. Tuy nhiên, nó dựa vào giả thuyết Riemann tổng quát, phiên bản cho các hàm cùng họ tương tự hàm zeta.
- Các ước lượng chính xác về việc các số nguyên tố phân bố đều đến mức nào giữa các số có chữ số tận cùng là 1, 3, 7 và 9. Ở đây cũng cần đến giả thuyết tổng quát.
Nếu có ai chứng minh được giả thuyết (với hai ví dụ cuối là cả giả thuyết tổng quát), thì tất cả các khẳng định này lập tức đúng. Nếu có ai bác bỏ được nó, một phần trong số đó sẽ sụp đổ.
Đôi khi người ta nói rằng chứng minh được giả thuyết Riemann sẽ phá vỡ các hệ mã hoá, kéo theo cả ngân hàng trực tuyến. Điều đó không đúng. Hệ mã RSA phổ biến dựa trên việc ta không biết cách phân tích nhanh một số lớn thành tích của hai số nguyên tố. Giả thuyết Riemann không nói gì về việc phân tích số, nó chỉ nói các số nguyên tố phân bố thế nào giữa các số khác. Hơn nữa, phần lớn các nhà toán học tin rằng giả thuyết là đúng và đã dùng nó từ lâu. Một chứng minh chỉ xác nhận điều đã được giả định. Mã hoá chỉ có thể bị ảnh hưởng bởi một ý tưởng mới nào đó nảy sinh trong quá trình chứng minh, nhưng hiện chưa ai thấy một ý tưởng như vậy.
Vì sao bây giờ người ta nhắc đến nó
Ngày 20 tháng 11 năm 2026, Levent Alpöge, nhà toán học của công ty Anthropic, công bố trên trang web của mình một ghi chú dài 4 trang. Trong đó, ông viết rằng ông cùng với mô hình AI Claude đã tìm ra chứng minh của giả thuyết Riemann, và đã chứng minh cả giả thuyết Riemann tổng quát.
Đến nay ông mới chỉ công bố phiên bản chứng minh viết bằng ngôn ngữ Lean. Đó là một ngôn ngữ lập trình cho phép viết các chứng minh toán học sao cho máy tính kiểm tra một cách máy móc từng bước một. Một văn bản thông thường mà các nhà toán học có thể đọc thì hiện chưa có. Chính Alpöge thừa nhận rằng ông vẫn chưa hiểu hết phần toán học của chứng minh, và dự định sẽ viết nó ra sau.
Hiện chưa có kiểm chứng độc lập hay phản biện nào. Việc máy tính kiểm tra bằng Lean là một điều mạnh mẽ, nhưng chừng đó chưa đủ. Ngoài những việc khác, các chuyên gia phải kiểm tra rằng bản thân đề bài được viết đúng trong Lean, tức là máy tính đã kiểm tra thật sự giả thuyết Riemann chứ không phải một khẳng định trông tương tự. Brian Conrey, một trong những chuyên gia hàng đầu về giả thuyết Riemann, gọi thông báo này là “một thời khắc trọng đại trong lịch sử nhân loại”. Tuy vậy, ông vẫn chưa xem bản thảo. Thông báo được đưa ra một ngày sau khi Anthropic niêm yết trên sàn chứng khoán.
Đã có rất nhiều nỗ lực chứng minh giả thuyết Riemann, kể cả của những nhà toán học nổi tiếng, và cho đến nay tất cả đều thất bại. Lần này khác ở chỗ nó đến dưới dạng một chứng minh bằng Lean mà máy tính có thể kiểm tra. Chứng minh có đứng vững hay không chỉ có thể biết sau quá trình làm việc của các chuyên gia, và việc đó có thể kéo dài. Dù thế nào, giải thưởng 1 triệu đô la của Viện Clay cũng phải chờ ít nhất 2 năm sau khi chứng minh được đăng trên tạp chí. Đoạn này được viết ngày 21 tháng 11 năm 2026.