Riemannhypothese
Priemgetallen lijken willekeurig te zijn rondgestrooid. Na de twee en de drie komen de vijf, de zeven, de elf, de dertien, dan een tijdje niets, de zeventien … Een formule die verklapt waar het volgende priemgetal ligt, kent niemand. En toch volgen de priemgetallen op grote schaal een verrassend nauwkeurige regel. De Riemannhypothese zegt dat ze nooit ver van die regel afwijken. Het is waarschijnlijk het beroemdste onopgeloste probleem van de wiskunde, en wie het oplost, krijgt een beloning van een miljoen dollar.
Eerst nog een raadsel. Schat hoeveel priemgetallen er kleiner zijn dan een miljoen. Honderdduizend? Tienduizend? Het antwoord staat hieronder.
Hoeveel priemgetallen zijn er?
We beginnen met de hand. In de afbeelding staan de getallen van één tot honderd, de priemgetallen zijn rood gemarkeerd.
Tot tien zijn er vier priemgetallen: 2, 3, 5 en 7. Tot honderd tellen we er 25. Als we doorgaan, vinden we dat er tot duizend 168 zijn. Er komen dus steeds meer priemgetallen bij, maar in een steeds langzamer tempo. Onder de eerste tien getallen zijn vier priemgetallen, dus 40%, onder de eerste honderd getallen is het 25% en onder de eerste duizend nog maar 17%.
Het aantal priemgetallen dat niet groter is dan x noteren we als π(x). Laat je niet in de war brengen, π is hier niet het getal 3,14, maar alleen de naam van een functie, afgeleid van het Engelse prime, priemgetal. Dus π(10) = 4, π(100) = 25 en π(1000) = 168. Als we π(x) in een grafiek tekenen, krijgen we een trap: elke keer als we een priemgetal tegenkomen, springt de functie één omhoog.
De trap ziet er onregelmatig uit, sommige treden zijn breed, andere smal. Maar van een afstand blijft hij vrij dicht bij een gladde kromme. Welke?
Als eerste doorzag de vijftienjarige Carl Friedrich Gauss dit, toen hij tabellen met priemgetallen doornam. Hij merkte op dat in de buurt van het getal x ongeveer elk ln x-de getal een priemgetal is, waarbij ln de natuurlijke logaritme is. We controleren het met een voorbeeld: ln 1 000 000 is ongeveer 13,8, dus rond het miljoen zou ongeveer elk veertiende getal een priemgetal moeten zijn. Tussen een miljoen en het getal dat duizend groter is (1 001 000) zouden dan ongeveer
priemgetallen moeten liggen. In werkelijkheid zijn het er 75. Voor zulke “wanordelijke” priemgetallen is dat een behoorlijk goede overeenkomst.
Als rond het getal x elk ln x-de getal een priemgetal is, zouden het er tot x ongeveer
moeten zijn. In de grafiek zie je deze schatting als de blauwe kromme. Dat deze schatting steeds nauwkeuriger wordt, heet de priemgetalstelling. Ze werd pas in 1896 bewezen, onafhankelijk van elkaar door Jacques Hadamard en Charles de la Vallée Poussin, en beiden hadden daarvoor de zetafunctie nodig, waar we zo op terugkomen.
In de grafiek zie je echter dat de blauwe kromme bijna de hele tijd onder de trap blijft. Dat kan beter. De waarneming van Gauss kunnen we ook zo lezen dat het getal t met een “kans” van ongeveer
Wiskundigen nemen in plaats van de som de integraal, dus de oppervlakte onder de grafiek van de functie
Hoe erg zit de schatting ernaast?
De tabel geeft het werkelijke aantal priemgetallen π(x) en hoeveel beide schattingen daarvan afwijken. In de laatste kolom staat ter vergelijking de wortel uit x.
| x | π(x) | fout van |
fout van li(x) | |
|---|---|---|---|---|
| 103 | 168 | 23 | 10 | 32 |
| 104 | 1229 | 143 | 17 | 100 |
| 105 | 9592 | 906 | 38 | 316 |
| 106 | 78 498 | 6116 | 130 | 1000 |
| 107 | 664 579 | 44 158 | 339 | 3162 |
| 108 | 5 761 455 | 332 774 | 754 | 10 000 |
| 109 | 50 847 534 | 2 592 592 | 1701 | 31 623 |
| 1010 | 455 052 511 | 20 758 029 | 3104 | 100 000 |
| 1011 | 4 118 054 813 | 169 923 159 | 11 588 | 316 228 |
| 1012 | 37 607 912 018 | 1 416 705 193 | 38 263 | 1 000 000 |
Hier is het antwoord op het raadsel: er zijn 78 498 priemgetallen kleiner dan een miljoen. Zat je gok er qua orde van grootte ten minste dichtbij?
De schatting
En dat is precies de kern van de Riemannhypothese. In gewone woorden:
De fout van de schatting li(x) is hoogstens ongeveer
Preciezer: de Riemannhypothese geldt dan en slechts dan als voor elke x vanaf 2657 geldt
Hier betekent π in de breuk weer gewoon 3,14. Deze vorm met exacte getallen heeft Lowell Schoenfeld in 1976 afgeleid. De logaritme groeit bovendien zo langzaam vergeleken met
Tot een miljoen hebben we het voor ogen, en computers hebben het veel verder gecontroleerd. Maar er zijn oneindig veel getallen en niets garandeert dat er ergens heel ver weg niet iets misgaat. In de wiskunde is dat al eens gebeurd: li(x) is voor alle x uit de tabel groter dan π(x), overschat de priemgetallen dus altijd een beetje (de rode lijn in de afbeelding hierboven ligt helemaal onder nul). John Littlewood bewees echter in 1914 dat dit ooit omslaat, en zelfs oneindig vaak. Niemand heeft nog één zo'n x gevonden, we weten alleen dat het groter is dan 1019.
Waarom juist de wortel? Een eenvoudig experiment helpt: gooi een munt. Na n worpen verwacht je ongeveer
Die overeenkomst tussen de afbeeldingen is geen toeval. Priemgetallen zijn natuurlijk niet willekeurig, elk getal is of een priemgetal, of niet. Maar de Riemannhypothese zegt in wezen dat ze zich gedragen alsof ze willekeurig waren: ze schommelen om de gladde schatting, maar niet meer dan muntworpen zouden schommelen. Er zitten geen verraderlijke patronen in die ze ergens ver weg zouden ophopen of leegvegen.
De zetafunctie
En hoe kwam Riemann in het verhaal terecht? Bernhard Riemann schreef in 1859 een korte verhandeling over het aantal priemgetallen kleiner dan een gegeven getal. Het was zijn enige verhandeling over getaltheorie en er is een heel gebied van de wiskunde uit voortgekomen. De hoofdrol daarin speelt een som waarmee Leonhard Euler zich eerder had beziggehouden:
De Griekse letter
We beginnen met s = 1:
De termen worden steeds kleiner, en zo zou het kunnen lijken dat de som ergens tot rust komt. Dat doet hij niet. Deze zogenoemde harmonische reeks groeit boven alle grenzen uit, alleen vreselijk langzaam: om de som boven tien te krijgen, moet je 12 367 termen optellen. In de afbeelding is rood weergegeven wat de som van de eerste n termen oplevert.
Voor s = 2 tellen we de omgekeerden van de kwadraten op:
Hier komt de som tot rust, in de grafiek blauw. Over de vraag bij welke waarde, hebben wiskundigen zich meer dan tachtig jaar het hoofd gebroken. Het stond bekend als het Bazelprobleem. Euler loste het in 1734 op en niemand had het resultaat verwacht:
Hoe het π uit de cirkel in het resultaat terechtkwam, is genoeg voor een apart artikel. Voor ons is een andere ontdekking van Euler belangrijker, die de zetafunctie met de priemgetallen verbindt.
Het eulerproduct
We nemen alleen de machten van twee en tellen hun omgekeerden op:
Dat is een oneindige meetkundige reeks met reden
Hetzelfde doen we met de machten van drie en we vermenigvuldigen beide sommen met elkaar. We werken de haakjes uit, elke term met elke:
Zo is bijvoorbeeld
Als we het haakje met de machten van vijf erbij vermenigvuldigen, komen de getallen erbij die uit tweeën, drieën en vijven bestaan. En als we de haakjes voor alle priemgetallen erbij vermenigvuldigen, krijgen we elk natuurlijk getal. Elk getal is namelijk te schrijven als product van priemgetallen, en wel op precies één manier. Dat zegt de hoofdstelling van de rekenkunde. Daarom komt elke
Links staat een som over alle natuurlijke getallen, rechts een product over alle priemgetallen. Deze formule is de brug tussen de zetafunctie en de priemgetallen en alles wat volgt, steunt erop.
Bovendien volgt er meteen uit dat er oneindig veel priemgetallen zijn. Als er maar eindig veel waren, zou rechts voor s = 1 een product van eindig veel gewone getallen staan, dus een of ander concreet getal. Links zou echter de harmonische reeks staan, die boven alle grenzen uitgroeit. Dat is met elkaar in tegenspraak. (Een ander, ouder bewijs vind je in het artikel over het bewijs uit het ongerijmde.)
Nulpunten en de kritieke lijn
Euler vulde voor s alleen gewone reële getallen in. Riemann zette een gewaagde stap: hij vulde voor s een complex getal in, dus een getal van de vorm a + bi, waarbij i de imaginaire eenheid is, waarvoor i2 = −1 geldt. Complexe getallen kunnen we ons voorstellen als punten in het vlak: het reële deel a geeft aan hoe ver het punt naar rechts ligt en het imaginaire deel b hoe hoog. Dat vlak heet het complexe vlak.
Er zit echter een haakje aan. De som
De linkerkant heeft alleen betekenis voor x tussen −1 en 1, maar de rechterkant heeft geen beperking meer. We kunnen er bijvoorbeeld x = 2 in invullen en dan komt er −1 uit. De rechterkant “zet” de linkerkant dus “voort”. Bij de zetafunctie is het ingewikkelder, maar het idee is hetzelfde. Wiskundigen noemen dat analytische voortzetting.
Wat ons echter interesseert, is waar de zetafunctie gelijk is aan nul. Zulke plaatsen heten nulpunten. Sommige zijn gemakkelijk: de zetafunctie is nul in de getallen −2, −4, −6, −8 en verder in alle negatieve even getallen. Dat zijn de zogenoemde triviale nulpunten, in de afbeelding zijn ze groen. De andere heten niet-triviaal en daarvan weten we dat ze allemaal in een smalle strook liggen waarin het reële deel tussen nul en één ligt. Die strook heet de kritieke strook, in de afbeelding is hij blauw.
Precies in het midden van de strook loopt een lijn waarop alle getallen reëel deel
Alle niet-triviale nulpunten van de zetafunctie hebben reëel deel
Dat wil zeggen: alle oranje punten liggen op de gestippelde lijn. De nulpunten komen in paren voor, symmetrisch ten opzichte van de reële as: als
Op de kritieke lijn zie je dat ze de nul echt raken. In de grafiek is rood de grootte (absolute waarde) van het getal
Riemann berekende een paar van de eerste nulpunten met de hand en schreef in zijn verhandeling dat het “zeer waarschijnlijk” is dat ze allemaal op de lijn liggen. Het bewijs liet hij echter achterwege, omdat hij het voor zijn doel niet nodig had. Sindsdien wacht men erop. In 1914 bewees Godfrey Hardy dat er oneindig veel nulpunten op de kritieke lijn liggen. Dat alle daar liggen, kon echter niemand bewijzen. Computers hebben daarentegen een enorme hoeveelheid voorbeelden gecontroleerd. Xavier Gourdon controleerde in 2004 dat de eerste tien biljoen (1013) nulpunten op de lijn liggen. Geen enkel nulpunt week ervan af.
De muziek van de priemgetallen
Hoe hangen de nulpunten samen met het tellen van priemgetallen? Juist hier zit het mooiste deel van Riemanns verhandeling. Riemann vond een formule die de trap van de priemgetallen exact samenstelt uit een gladde kromme en uit golven, waarbij elke golf bij een nulpunt hoort.
De zuiverste vorm heeft die formule voor een licht aangepaste trap. In plaats van bij elk priemgetal p één omhoog te springen, springen we ln p omhoog. En kleine treden voegen we ook toe bij de machten van priemgetallen, zodat we bij de vier (22) ln 2 springen, bij de negen (32) ln 3 enzovoort. Deze trap heet de Tsjebysjev-functie en wordt genoteerd als
Het ziet er angstaanjagend uit en toch is het precies de bewering uit het begin van dit hoofdstuk. Vooraan staat de lijn x, achteraan twee kleine correctietermen die bijna niets doen. In het midden staat de som over alle niet-triviale nulpunten. De letter ρ (lees “rho”) is een nulpunt, bijvoorbeeld
Elk paar nulpunten
De golf trilt en haar hoogte groeit. Waarom? We ontbinden de macht xρ:
De tweede factor xγ i is een complex getal met absolute waarde één, dat met toenemende x alleen maar rondjes draait. Uit het draaien ontstaat een trilling. De grootte van de golf wordt echter bepaald door de eerste factor
En nu zetten we alles samen. In de animatie is grijs de werkelijke functie
Zonder golven krijgen we alleen een rechte lijn. Elke volgende golf voegt wat trilling toe en de golven tellen zo op dat zich op de plaatsen van de priemgetallen geleidelijk sprongen vormen en de trilling daartussen wegvalt. Met tweehonderd paren is de rode lijn bijna niet meer van de grijze trap te onderscheiden. Als de animatie bij jou niet wordt afgespeeld, zie je hier alle vier de toestanden naast elkaar:
Hieruit is al te zien waarom de ligging van de nulpunten zo belangrijk is. De afwijking van de trap van de gladde lijn is de som van alle golven. Als alle nulpunten op de kritieke lijn liggen, groeit elke golf als
Als er echter een nulpunt naast de lijn lag, bijvoorbeeld met reëel deel 0,8, zou zijn golf groeien als x0,8. En dat is voor grote x veel meer dan
Ook de priemgetalstelling uit het eerste hoofdstuk steunt op de nulpunten. Hadamard en de la Vallée Poussin bewezen in 1896 “slechts” dat geen enkel nulpunt op de rand van de kritieke strook ligt, dus dat het reële deel altijd kleiner is dan één. Dat volstaat om de golven langzamer te laten groeien dan x zelf en de schatting in procenten steeds beter te laten passen. De Riemannhypothese wil veel meer: reëel deel precies
Waarom het ertoe doet
De Riemannhypothese is een oud en beroemd probleem. In 1900 nam David Hilbert haar op in zijn 23 problemen die volgens hem de wiskunde in de nieuwe eeuw bezig zouden houden. Ze was daarin het achtste. In 2000 nam het Clay Mathematics Institute haar op bij de zeven millenniumproblemen. Voor de oplossing van elk daarvan is een beloning van een miljoen dollar uitgeloofd, net als voor het P-versus-NP-probleem. De beloning wordt echter niet meteen uitbetaald. De oplossing moet verschijnen in een erkend wetenschappelijk tijdschrift en dan nog twee jaar standhouden voordat de deskundigen haar aanvaarden.
Waarom zijn wiskundigen er zo in geïnteresseerd? Vooral omdat er honderden andere stellingen op steunen. In vakartikelen staat vaak “als de Riemannhypothese geldt, dan …”. Bijvoorbeeld:
- De gaten tussen opeenvolgende priemgetallen rond het getal x zijn niet groter dan ongeveer
. - De eenvoudige en snelle Miller-test zou met zekerheid herkennen of een getal een priemgetal is. Hij steunt echter op de gegeneraliseerde Riemannhypothese, de versie voor verwante functies die op de zetafunctie lijken.
- Nauwkeurige schattingen van hoe gelijkmatig de priemgetallen zich verdelen over de getallen die eindigen op één, drie, zeven en negen. Ook hier is de gegeneraliseerde hypothese nodig.
Als iemand de hypothese zou bewijzen (bij de laatste twee voorbeelden ook de gegeneraliseerde), zouden al deze stellingen ineens gelden. Als hij haar zou weerleggen, zou een deel ervan vallen.
Soms wordt gezegd dat een bewijs van de Riemannhypothese de versleuteling en daarmee het internetbankieren zou breken. Dat is niet waar. De wijdverbreide versleuteling RSA berust erop dat we een groot getal niet snel kunnen ontbinden in een product van twee priemgetallen. De Riemannhypothese zegt niets over het ontbinden van getallen, ze zegt alleen hoe de priemgetallen over de andere getallen zijn verdeeld. De meeste wiskundigen geloven bovendien dat de hypothese klopt en rekenen er allang mee. Een bewijs zou alleen bevestigen wat wordt aangenomen. Voor versleuteling zou hooguit een nieuw idee schadelijk kunnen zijn dat bij het bewijzen naar boven komt, maar zo'n idee ziet niemand.
Waarom er nu over wordt gesproken
Levent Alpöge, wiskundige bij het bedrijf Anthropic, publiceerde op 20 november 2026 op zijn website een notitie van vier pagina's. Hij schrijft daarin dat hij samen met het AI-model Claude een bewijs van de Riemannhypothese heeft gevonden en dat hij ook de gegeneraliseerde Riemannhypothese heeft bewezen.
Tot nu toe heeft hij alleen de versie van het bewijs gepresenteerd die in de taal Lean is opgeschreven. Dat is een programmeertaal waarin wiskundige bewijzen zo kunnen worden opgeschreven dat de computer ze stap voor stap mechanisch controleert. Een klassieke tekst die een wiskundige zou kunnen lezen, bestaat nog niet. Alpöge zelf geeft toe dat hij de wiskunde van het bewijs nog niet helemaal begrijpt en wil het later opschrijven.
Een onafhankelijke controle of beoordeling bestaat nog niet. De computercontrole in Lean is een sterk middel, maar ook zij volstaat niet. Deskundigen moeten onder andere controleren of de opgave zelf in Lean juist is opgeschreven, dus of de computer echt de Riemannhypothese heeft gecontroleerd en niet een bewering die er alleen op lijkt. Brian Conrey, een van de vooraanstaande deskundigen op het gebied van de Riemannhypothese, noemde de aankondiging “een monumentaal moment in de geschiedenis van de mensheid”. Het manuscript heeft hij echter nog niet gezien. De aankondiging kwam een dag na de beursgang van Anthropic.
Er zijn al veel pogingen gedaan om de Riemannhypothese te bewijzen, ook door beroemde wiskundigen, en ze zijn tot nu toe allemaal mislukt. Deze poging is anders, omdat het om een bewijs in Lean gaat dat een computer kan controleren. Of het standhoudt, blijkt pas uit het werk van de deskundigen en dat kan lang duren. Op het miljoen dollar van het Clay-instituut wacht men in elk geval minstens twee jaar na publicatie. Deze alinea schrijven we op 21 november 2026.