ลำดับ
ลำดับคือฟังก์ชันที่มีโดเมนเป็นเซตของจำนวนนับ ลำดับอาจเป็นลำดับอนันต์ ถ้าโดเมนเป็นเซตของจำนวนนับทั้งหมด หรือเป็นลำดับจำกัด ถ้าโดเมนเป็นเพียงสับเซตจำกัดของเซตของจำนวนนับ ถ้าไม่ได้ระบุไว้ชัดเจนว่าเป็นลำดับจำกัด ให้ถือว่าเป็นลำดับอนันต์
นิยามของลำดับ
หัวข้อนี้อธิบายความหมายของนิยามของลำดับพอสังเขป ไม่จำเป็นต้องรู้ จะข้ามทั้งหัวข้อไปก็ได้
ในบทนำได้กล่าวไว้แล้วว่าลำดับคือฟังก์ชันที่มีโดเมนเป็นจำนวนนับ ส่วนเรนจ์อาจเป็นเซตใดก็ได้ แต่ในที่นี้จะถือว่าเป็นเซตของจำนวนจริง ข้อนี้มีความหมายอย่างไร ความแตกต่างที่เห็นชัดที่สุดอยู่ที่กราฟ กราฟของลำดับไม่ได้เป็นเส้นต่อเนื่องเหมือนกราฟของฟังก์ชันทั่วไป แต่เป็นจุดของลำดับที่แยกกระจายอยู่เป็นจุด ๆ
ตัวอย่างของลำดับ เช่น จำนวน 1, 3, 5, 7, 9, 11, … ลำดับนี้กำหนดไว้ค่อนข้างชัดเจนและน่าจะเห็นได้ทันทีว่าพจน์ถัดไปเป็นอย่างไร เนื่องจากลำดับเป็นฟังก์ชัน ตารางแสดงการส่งของลำดับนี้จึงเป็นดังนี้:
จำนวนในหลักแรก (ค่าจากโดเมน) จึงบอกลำดับที่ของจำนวนนั้นในลำดับ เช่น ในลำดับง่าย ๆ นี้ จำนวน 5 อยู่ในตำแหน่งที่สาม ซึ่งตารางก็แสดงไว้เช่นนั้น ตำแหน่งที่สี่ของลำดับคือ 7 ตำแหน่งแรกคือ 1 และเป็นเช่นนี้ไปเรื่อย ๆ จากข้อนี้จะได้ว่าโดเมนของลำดับจำกัด p ควรเป็นเซตในรูป
เพื่อให้เป็นลำดับที่จริง ๆ และไม่มีตำแหน่งใดขาดหายไป เช่น เซต
ใช้เป็นโดเมนของลำดับไม่ได้ เพราะขาดสมาชิกตัวที่สี่และตัวที่หก
ลำดับจึงบอกว่าสมาชิกของลำดับเรียงกันได้ในลักษณะที่สมาชิกทุกตัว ยกเว้นตัวแรกและตัวสุดท้าย มีพจน์ก่อนหน้าและพจน์ถัดไป ข้อนี้แตกต่างอย่างมากจากฟังก์ชันค่าจริงซึ่งไม่มีสมบัติเช่นนี้ ถ้าพิจารณาฟังก์ชัน f(x) = 2x ค่าใดตามหลัง f(5/2) คำตอบคือไม่ทราบ ผลลัพธ์เป็นจำนวนจริงและจำนวนจริงไม่มีตัวถัดไป
การเขียนลำดับ
เราทราบแล้วว่า กล่าวอย่างง่าย ลำดับคือจำนวนเรียงกันที่มีหมายเลขกำกับ ต่อไปจะพิจารณาว่าเขียนลำดับได้อย่างไร โดยทั่วไปตั้งชื่อลำดับด้วยอักษรตัวเล็กที่มีดัชนีล่าง เช่น ai
วิธีแรกคือแจกแจงค่าทั้งหมดของลำดับ ซึ่งได้เห็นแล้วในหัวข้อก่อน การแจกแจงอาจมีจำนวนจำกัดหรือไม่จำกัดก็ได้:
หมายเหตุ: ผู้เขียนไม่แน่ใจว่าโดยทั่วไปใช้วงเล็บแบบใดกับลำดับ เพราะไม่พบข้อตกลงที่เป็นแบบเดียวกัน แต่ไม่ควรใช้วงเล็บปีกกา เพราะวงเล็บปีกกาใช้กับเซตซึ่งลำดับของสมาชิกไม่มีความสำคัญ ส่วนในลำดับ ลำดับของพจน์มีความสำคัญ
วิธีที่สองคือเขียนสูตรของพจน์ที่ n ของลำดับ เช่น ลำดับ an ข้างต้นประกอบด้วยจำนวนคู่ทั้งหมด ซึ่งเขียนเป็นสูตรได้ดังนี้:
ดัชนีล่าง n บอกว่ากำลังคำนวณพจน์ที่เท่าใดของลำดับ ถ้าต้องการพจน์แรกก็คือพจน์ a1 ถ้าต้องการพจน์ที่เจ็ดก็คือ a7 พจน์ที่เจ็ดหาได้โดยแทนค่าในสูตร
การเขียนแบบนี้สะดวกเพราะคำนวณพจน์ใดของลำดับก็ได้ทันที อีกวิธีหนึ่งคือเขียนด้วยความสัมพันธ์เวียนเกิด (recursive definition) ความสัมพันธ์เวียนเกิดใช้คำนวณพจน์ถัดไปเมื่อทราบพจน์ปัจจุบัน กล่าวคือ ถ้าทราบพจน์ an จะคำนวณพจน์ an + 1 ได้
การกำหนดลำดับด้วยความสัมพันธ์เวียนเกิดต้องให้ข้อมูลสองอย่าง คือพจน์แรกเป็นเท่าใด และสูตรสำหรับคำนวณพจน์ที่ (n + 1) ถ้าต้องการกำหนดลำดับของจำนวนนับที่เป็นจำนวนคู่ด้วยความสัมพันธ์เวียนเกิด ทำได้ดังนี้:
คำนวณอย่างไร ทราบว่า a1 เท่ากับ 2 แทน n ด้วย 1 จะได้ว่า a2 หาได้โดยนำ 2 ไปบวกกับ a1 ได้ 4 ซึ่งเป็นจำนวนคู่ตัวที่สอง และทำเช่นนี้ต่อไปเรื่อย ๆ
การเขียนด้วยความสัมพันธ์เวียนเกิดเหมาะเมื่อต้องการสร้างส่วนที่ยาวของลำดับ แต่ไม่เหมาะเมื่อต้องการคำนวณพจน์ใดพจน์หนึ่ง เพราะถ้าต้องการจำนวนคู่ตัวที่ร้อย ต้องคำนวณจำนวนคู่ทั้ง 99 ตัวที่มาก่อนจำนวนคู่ตัวที่ร้อยเสียก่อน
วิธีสุดท้ายคือกำหนดลำดับด้วยกราฟ
ขอย้ำอีกครั้งว่า ลำดับไม่จำเป็นต้องมีสูตรง่าย ๆ และไม่จำเป็นต้องเป็นจำนวนที่เรียงกันอย่าง “มีเหตุผล” จำนวนชุดต่อไปนี้ก็เป็นลำดับเช่นกัน แม้ดูครั้งแรกจะไม่มีความหมายใดเลย:
กราฟของลำดับ
กราฟของลำดับแตกต่างจากกราฟของฟังก์ชันค่าจริงทั่วไป เนื่องจากลำดับมีโดเมนเป็นจำนวนนับ กราฟจึงประกอบด้วยจุดที่แยกกันอยู่
ลำดับเลขคณิต
ลำดับเลขคณิตคือลำดับอย่างง่ายที่ผลต่างระหว่างพจน์ที่อยู่ติดกันมีค่าคงตัว เช่น แต่ละพจน์มากกว่าพจน์ก่อนหน้าอยู่ 3 หรือน้อยกว่าอยู่ 17 ผลต่างของพจน์ที่อยู่ติดกันนี้เรียกว่าผลต่างร่วม (common difference) แทนด้วย d ในกรณีแรกผลต่างร่วมเท่ากับ 3 ในกรณีที่สองเท่ากับ −17 และในลำดับของจำนวนคู่ผลต่างร่วมเท่ากับ 2 ดังนั้นเขียนลำดับเลขคณิตเป็นสูตรได้ดังนี้:
สูตรทั่วไปสำหรับหาพจน์ที่ n ของลำดับเลขคณิตคือ:
ตัวอย่างเช่น พิจารณาจำนวนคู่อีกครั้ง ซึ่งมีผลต่างร่วมเท่ากับ 2 และจำนวนคู่ตัวแรกก็คือ 2 จะได้ว่าจำนวนคู่ตัวที่สองได้จากการนำ 2 ไปบวกกับตัวแรก ถ้าบวก 2 อีกครั้งจะได้จำนวนคู่ตัวที่สาม
ถ้าต้องการหาจำนวนคู่ตัวที่เจ็ด ให้แทนค่าในสูตรทั่วไปดังนี้:
จะตรวจสอบได้อย่างไรว่าลำดับที่กำหนดให้เป็นลำดับเลขคณิต ให้นำสูตรของพจน์ที่ n ไปลบออกจากสูตรของพจน์ที่ (n + 1) ถ้าได้ค่าคงตัวซึ่งเป็นผลต่างร่วม ลำดับนั้นเป็นลำดับเลขคณิต เช่น ให้ลำดับ
ลำดับนี้เป็นลำดับเลขคณิตหรือไม่ เริ่มจากเขียนพจน์ที่ (n + 1):
จากนั้นนำนิพจน์ทั้งสองมาลบกัน:
จะเห็นว่าผลลบคือ d = 2 ลำดับนี้จึงเป็นลำดับเลขคณิตที่มีผลต่างร่วมเท่ากับ 2
ผลบวกของพจน์ในลำดับเลขคณิต
บ่อยครั้งต้องการหาผลบวกของพจน์แรก ๆ ของลำดับเลขคณิต จะหาได้อย่างไร ลองคิดตามสัญชาตญาณดังนี้ โดยยังคงใช้จำนวนคู่ ผลบวกของจำนวนคู่สามตัวแรก คือ 2, 4 และ 6 เป็นเท่าใด แน่นอนว่าบวกทีละตัวได้ แต่เราต้องการสูตร
ปรับลำดับดังนี้ นำ 2 ไปบวกกับพจน์แรกและนำ 2 ไปลบออกจากพจน์สุดท้าย จะได้ 4, 4, 4 ซึ่งเป็นจำนวนเท่ากันสามตัว จึงนำ 4 ไปคูณกับจำนวนพจน์ คือ 3 ได้ 4 × 3 = 12
ถ้ามีห้าพจน์คือ 2, 4, 6, 8, 10 ให้บวกและลบ 4 ที่พจน์ริมทั้งสอง และบวกและลบ 2 ที่พจน์ถัดเข้ามา
เช่นเดียวกับครั้งก่อน เพียงคูณ 6 × 5 = 30 สังเกตเห็นอะไร เราคูณจำนวนพจน์ของลำดับด้วยพจน์ที่อยู่ตรงกลางเสมอ ในลำดับ 2, 4, 6 พจน์ตรงกลางคือ 4 และในลำดับ 2, 4, 6, 8, 10 พจน์ตรงกลางคือ 6 จะหาพจน์ตรงกลาง (แทนด้วย p) ในกรณีทั่วไปได้อย่างไร หาได้จากค่าเฉลี่ยของพจน์แรกและพจน์สุดท้ายของลำดับ:
เช่น สำหรับลำดับที่สอง
สูตรผลบวก n พจน์แรกของลำดับ an จึงเป็นดังนี้:
สูตรนี้ใช้ได้กับจำนวนพจน์ที่เป็นจำนวนคู่ด้วย แม้ในการหาสูตรข้างต้นจะใช้เพียงจำนวนพจน์ที่เป็นจำนวนคี่
การหาผลต่างร่วม
จะหาผลต่างร่วมได้อย่างไร ถ้าทราบพจน์สองพจน์ของลำดับ ยังคงใช้จำนวนคู่เป็นตัวอย่าง สมมติว่าทราบพจน์สองพจน์ของลำดับดังนี้
หาผลต่างร่วมอย่างไร ขั้นแรกหาผลต่างของพจน์ทั้งสอง:
จากนั้นนำผลที่ได้ไปหารด้วยจำนวนขั้นระหว่างพจน์ทั้งสองที่ทราบ ซึ่งก็คือผลต่างของดัชนี:
ผลต่างร่วมเท่ากับ 2 สูตรสำหรับหาผลต่างร่วม d เมื่อทราบพจน์ ak และ al ของลำดับคือ:
กราฟของลำดับเลขคณิตแสดงการเพิ่มขึ้นหรือลดลงอย่างคงตัว จุดที่แยกกันอยู่ในกราฟจะอยู่บนเส้นตรงเส้นเดียวกัน
ลำดับเรขาคณิต
ลำดับเรขาคณิตแตกต่างจากลำดับเลขคณิตตรงที่พจน์สองพจน์ที่อยู่ติดกันไม่ได้มีผลต่างเท่ากัน แต่มีผลหารเท่ากัน ผลหารนี้ไม่เรียกว่าผลต่างร่วมเหมือนในลำดับเลขคณิต แต่เรียกว่าอัตราส่วนร่วม (common ratio) แทนด้วย r เช่น ลำดับที่มี r = 10 และพจน์แรกเท่ากับ 5:
ในกรณีทั่วไปจะได้สูตร:
สูตรของพจน์ทั่วไปของลำดับเรขาคณิตคือ:
เช่น พจน์ที่สามของลำดับข้างต้นคำนวณได้ดังนี้:
ลำดับเรขาคณิตแบ่งได้อีกเป็นสองกลุ่มตามค่าของอัตราส่วนร่วม ถ้าค่าสัมบูรณ์ของอัตราส่วนร่วมน้อยกว่า 1 ลำดับทั้งลำดับจะเข้าใกล้ศูนย์ ลำดับเช่นนี้เรียกว่าลำดับลู่เข้า (convergent) ในทางกลับกัน ถ้าค่าสัมบูรณ์ของอัตราส่วนร่วมมากกว่าหรือเท่ากับ 1 ลำดับจะไม่เข้าใกล้ศูนย์ และเรียกว่าลำดับลู่ออก (divergent) สำหรับลำดับลู่เข้า มีสูตรง่าย ๆ สำหรับผลบวกของอนุกรมอนันต์ทั้งหมด (ใช้ได้กับลำดับลู่เข้าเท่านั้น เพราะลำดับลู่ออกหาผลบวกไม่ได้):
สูตรผลบวก i พจน์แรกของลำดับเรขาคณิต an คือ:
ที่มาของสูตรอ่านได้ในวิกิพีเดีย
กราฟของลำดับเรขาคณิต ยกเว้นกรณีที่อัตราส่วนร่วมเท่ากับ 1 หรือ 0 เป็นเซตของจุดที่แยกกันอยู่และไม่อยู่บนเส้นตรงเส้นเดียวกัน กราฟของลำดับเรขาคณิตโดยทั่วไปมีลักษณะดังนี้:
ถ้าอัตราส่วนร่วมเป็นจำนวนลบ กราฟจะมีสองแขนง: