Hipoteza Riemanna
Liczby pierwsze wyglądają, jakby ktoś rozrzucił je na chybił trafił. Po dwójce i trójce przychodzi piątka, siódemka, jedenastka, trzynastka, potem chwila pustki, siedemnastka… Wzoru, który wskazałby, gdzie leży następna liczba pierwsza, nikt nie zna. A jednak liczby pierwsze w dużej skali podlegają zaskakująco dokładnej regule. Hipoteza Riemanna głosi, że nigdy nie odchylają się od niej zbyt mocno. To chyba najsłynniejszy nierozwiązany problem matematyki, a za jego rozwiązanie wyznaczono nagrodę w wysokości miliona dolarów.
Najpierw jeszcze mała zagadka. Zgadnij, ile jest liczb pierwszych mniejszych niż milion. Sto tysięcy? Dziesięć tysięcy? Rozwiązanie znajdziesz trochę niżej.
Ile jest liczb pierwszych?
Zaczniemy ręcznie. Na obrazku widać liczby od jednego do stu, a liczby pierwsze zaznaczono na czerwono.
Do dziesięciu są cztery liczby pierwsze: 2, 3, 5 i 7. Do stu naliczymy ich 25. Jeśli będziemy liczyć dalej, okaże się, że do tysiąca jest ich 168. Liczb pierwszych stale przybywa, ale coraz wolniej. Wśród pierwszych dziesięciu liczb cztery są pierwsze, czyli 40%, wśród pierwszych stu liczb to 25%, a wśród pierwszych tysiąca już tylko 17%.
Liczbę liczb pierwszych, które nie przekraczają x, zapisujemy jako π(x). Nie daj się zmylić, π nie jest tu liczbą 3,14, to tylko nazwa funkcji, a oznaczenie pochodzi od angielskiego słowa prime, czyli liczba pierwsza. Mamy więc π(10) = 4, π(100) = 25 i π(1000) = 168. Gdy narysujemy π(x) na wykresie, dostaniemy schody: za każdym razem, gdy trafimy na liczbę pierwszą, funkcja podskakuje o jeden w górę.
Schody wyglądają nieregularnie, niektóre stopnie są szerokie, inne wąskie. Ale z daleka trzymają się dość gładkiej krzywej. Której?
Jako pierwszy dostrzegł to piętnastoletni Carl Friedrich Gauss, przeglądając tablice liczb pierwszych. Zauważył, że w okolicy liczby x liczbą pierwszą jest mniej więcej co ln x-ta liczba, gdzie ln to logarytm naturalny. Sprawdźmy to na przykładzie: ln 1 000 000 to około 13,8, więc w okolicy miliona liczbą pierwszą powinna być mniej więcej co czternasta liczba. Między milionem a liczbą o tysiąc większą powinno więc leżeć około
liczb pierwszych. W rzeczywistości jest ich tam 75. Jak na tak „nieuporządkowane” liczby pierwsze to całkiem niezła zgodność.
Jeśli w okolicy liczby x liczbą pierwszą jest co ln x-ta liczba, to do x powinno ich być mniej więcej
Na wykresie widzisz to jako niebieską krzywą. Fakt, że to oszacowanie jest coraz dokładniejsze, nazywamy twierdzeniem o liczbach pierwszych. Udowodnili je dopiero w roku 1896, niezależnie od siebie, Jacques Hadamard i Charles de la Vallée Poussin, a obaj potrzebowali do tego funkcji dzeta, do której zaraz dojdziemy.
Na wykresie jednak widać, że niebieska krzywa przez prawie cały czas leży pod schodami. Da się to zrobić lepiej. Spostrzeżenie Gaussa możemy odczytać też tak, że liczba t jest pierwsza z „prawdopodobieństwem” około
Matematycy zamiast sumy biorą całkę, czyli pole pod wykresem funkcji
Jak bardzo oszacowanie się myli?
Tabela podaje rzeczywistą liczbę liczb pierwszych π(x) i to, o ile obydwa oszacowania się od niej różnią. W ostatniej kolumnie dla porównania jest pierwiastek z x.
| x | π(x) | błąd |
błąd li(x) | |
|---|---|---|---|---|
| 103 | 168 | 23 | 10 | 32 |
| 104 | 1229 | 143 | 17 | 100 |
| 105 | 9592 | 906 | 38 | 316 |
| 106 | 78 498 | 6116 | 130 | 1000 |
| 107 | 664 579 | 44 158 | 339 | 3162 |
| 108 | 5 761 455 | 332 774 | 754 | 10 000 |
| 109 | 50 847 534 | 2 592 592 | 1701 | 31 623 |
| 1010 | 455 052 511 | 20 758 029 | 3104 | 100 000 |
| 1011 | 4 118 054 813 | 169 923 159 | 11 588 | 316 228 |
| 1012 | 37 607 912 018 | 1 416 705 193 | 38 263 | 1 000 000 |
Oto odpowiedź na zagadkę: liczb pierwszych mniejszych niż milion jest 78 498. Czy twój typ był chociaż z grubsza trafiony?
Oszacowanie
I właśnie to jest sedno hipotezy Riemanna. Po ludzku:
Błąd oszacowania li(x) wynosi co najwyżej mniej więcej
Dokładniej: hipoteza Riemanna jest prawdziwa wtedy i tylko wtedy, gdy dla każdego x od 2657 w górę zachodzi
Tutaj π w ułamku znów oznacza zwykłe 3,14. Tę postać z dokładnymi liczbami wyprowadził Lowell Schoenfeld w roku 1976. Logarytm rośnie w porównaniu z
Do miliona mamy to przed oczami, a komputery sprawdziły to znacznie dalej. Liczb jest jednak nieskończenie wiele i nic nie gwarantuje, że gdzieś bardzo daleko coś nie pójdzie nie tak. W matematyce już się to zdarzyło: li(x) jest dla wszystkich x z tabeli większy niż π(x), liczby pierwsze są więc zawsze trochę przeszacowane (czerwona linia na poprzednim obrazku leży w całości poniżej zera). John Littlewood udowodnił jednak w roku 1914, że kiedyś się to odwróci, i to nieskończenie wiele razy. Nikt dotąd nie znalazł ani jednego takiego x, wiemy tylko, że jest większe niż 1019.
Dlaczego akurat pierwiastek? Pomoże prosty eksperyment: rzucaj monetą. Po n rzutach spodziewasz się mniej więcej
To podobieństwo obrazków nie jest przypadkiem. Liczby pierwsze oczywiście losowe nie są, każda liczba albo jest pierwsza, albo nie. Hipoteza Riemanna mówi jednak w gruncie rzeczy, że zachowują się tak, jakby były losowe: wahają się wokół gładkiego oszacowania, ale nie bardziej, niż wahałyby się rzuty monetą. Nie ma w nich żadnych podstępnych wzorców, które gdzieś daleko by je nagromadziły albo wymiotły.
Funkcja dzeta
A jak do tej historii wszedł Riemann? Bernhard Riemann napisał w roku 1859 krótki artykuł o tym, ile jest liczb pierwszych mniejszych od danej liczby. Był to jego jedyny artykuł z teorii liczb i wyrosła z niego cała dziedzina matematyki. Główną rolę gra w nim suma, którą wcześniej zajmował się Leonhard Euler:
Grecką literę
Zacznijmy od s = 1:
Wyrazy są coraz mniejsze, więc mogłoby się wydawać, że suma gdzieś się ustabilizuje. Nie ustabilizuje się. Ten tak zwany szereg harmoniczny rośnie ponad wszelkie granice, tylko strasznie wolno: żeby suma przekroczyła dziesięć, musisz zsumować 12 367 wyrazów. Na obrazku na czerwono widać, ile daje suma pierwszych n wyrazów.
Dla s = 2 sumujemy odwrotności kwadratów:
Tutaj suma się ustabilizuje, na wykresie na niebiesko. Na jakiej wartości, nad tym łamali sobie głowy matematycy przez ponad osiemdziesiąt lat, mówiło się na to problem bazylejski. Rozwiązał go w roku 1734 Euler, a wyniku nikt się nie spodziewał:
Jak do wyniku dostało się π z koła, starczyłoby na osobny artykuł. Dla nas ważniejsze jest inne odkrycie Eulera, które łączy funkcję dzeta z liczbami pierwszymi.
Iloczyn Eulera
Weźmy tylko potęgi dwójki i zsumujmy ich odwrotności:
To nieskończony szereg geometryczny o ilorazie
To samo zrobimy z potęgami trójki i obie sumy pomnożymy. Wymnażamy nawiasy, każdy wyraz przez każdy:
Na przykład
Gdy domnożymy nawias z potęgami piątki, przybędą liczby złożone z dwójek, trójek i piątek. A gdy domnożymy nawiasy dla wszystkich liczb pierwszych, dostaniemy każdą liczbę naturalną. Każdą bowiem można rozłożyć na iloczyn liczb pierwszych, i to tylko w jeden sposób. Mówi o tym zasadnicze twierdzenie arytmetyki. Dlatego każde
Po lewej jest suma po wszystkich liczbach naturalnych, po prawej iloczyn po wszystkich liczbach pierwszych. Ten wzór to most między funkcją dzeta a liczbami pierwszymi i wszystko dalej opiera się na nim.
Co więcej, od razu wynika z niego, że liczb pierwszych jest nieskończenie wiele. Gdyby było ich tylko skończenie wiele, to dla s = 1 po prawej byłby iloczyn skończenie wielu zwykłych liczb, czyli jakaś konkretna liczba. Po lewej byłby jednak szereg harmoniczny, który rośnie ponad wszelkie granice. To się nie zgadza. (Inny, starszy dowód znajdziesz w artykule o dowodzie nie wprost.)
Miejsca zerowe i prosta krytyczna
Euler podstawiał za s tylko zwykłe liczby rzeczywiste. Riemann zrobił odważny krok: podstawił za s liczbę zespoloną, czyli liczbę postaci a + bi, gdzie i jest jednostką urojoną, dla której i2 = −1. Liczby zespolone możemy sobie wyobrażać jako punkty na płaszczyźnie: część rzeczywista a mówi, jak daleko w prawo leży punkt, a część urojona b, jak wysoko. Ta płaszczyzna nazywa się płaszczyzną zespoloną.
Jest tu jednak pewien haczyk. Suma
Lewa strona ma sens tylko dla x między −1 a 1, ale prawa strona żadnego ograniczenia nie ma. Możemy do niej podstawić na przykład x = 2 i wyjdzie −1. Prawa strona „przedłuża” więc lewą. Z funkcją dzeta jest trudniej, ale pomysł jest ten sam. Matematycy nazywają to przedłużeniem analitycznym.
Nas jednak interesuje, gdzie funkcja dzeta jest równa zeru. Takie miejsca nazywamy miejscami zerowymi. Niektóre są łatwe: funkcja dzeta zeruje się w liczbach −2, −4, −6, −8 i dalej we wszystkich ujemnych liczbach parzystych. To tak zwane trywialne miejsca zerowe, na obrazku są zielone. Pozostałe nazywamy nietrywialnymi i wiemy o nich, że wszystkie leżą w wąskim pasie, gdzie część rzeczywista jest między zerem a jedynką. Ten pas nazywamy pasem krytycznym, na obrazku jest niebieski.
Dokładnie w środku pasa biegnie prosta, na której wszystkie liczby mają część rzeczywistą
Wszystkie nietrywialne miejsca zerowe funkcji dzeta mają część rzeczywistą równą
Czyli wszystkie pomarańczowe punkty leżą na przerywanej prostej. Miejsca zerowe występują parami, symetrycznie względem osi rzeczywistej: jeśli miejscem zerowym jest
Na prostej krytycznej widać, jak funkcja naprawdę trafia w zero. Na wykresie na czerwono widać wielkość (wartość bezwzględną) liczby
Riemann kilka pierwszych miejsc zerowych policzył ręcznie i w swoim artykule napisał, że jest „bardzo prawdopodobne”, iż wszystkie leżą na prostej. Dowód jednak odłożył, bo nie był mu potrzebny do jego celu. Od tamtej pory się na niego czeka. W roku 1914 Godfrey Hardy udowodnił, że na prostej krytycznej leży nieskończenie wiele miejsc zerowych. Że leżą tam wszystkie, tego jednak nikt udowodnić nie potrafił. Komputery za to sprawdziły ogromną liczbę przykładów. Xavier Gourdon w roku 2004 zweryfikował, że na prostej leży pierwszych dziesięć bilionów (1013) miejsc zerowych. Ani jedno nie wyłamało się z szeregu.
Muzyka liczb pierwszych
Jak miejsca zerowe łączą się z liczeniem liczb pierwszych? Właśnie tu leży najpiękniejsza część artykułu Riemanna. Riemann znalazł wzór, który schody liczb pierwszych składa dokładnie z gładkiej krzywej i fal, przy czym każda fala należy do jednego miejsca zerowego.
Najczystszą postać ma ten wzór dla trochę zmienionych schodów. Zamiast podskakiwać o jeden za każdą liczbę pierwszą p, podskoczymy o ln p. Małe stopnie dodamy też przy potęgach liczb pierwszych, więc przy czwórce (22) podskoczymy o ln 2, przy dziewiątce (32) o ln 3 i tak dalej. Te schody nazywamy funkcją Czebyszewa i oznaczamy
Wygląda to strasznie, a jednocześnie jest dokładnie tym zdaniem z początku rozdziału. Na początku jest prosta x, na końcu dwa drobne człony poprawkowe, które prawie nic nie robią. W środku jest suma po wszystkich nietrywialnych miejscach zerowych. Litera ρ (czytaj „ro”) oznacza miejsce zerowe, na przykład
Każda para miejsc zerowych
Fala drga, a jej wysokość rośnie. Dlaczego? Rozłóżmy potęgę xρ:
Drugi czynnik xγ i jest liczbą zespoloną o wartości bezwzględnej jeden, która wraz ze wzrostem x tylko się obraca w kółko. Z obracania powstaje drganie. Wielkość fali określa jednak pierwszy czynnik
A teraz złożymy wszystko razem. Na animacji szarym kolorem widać rzeczywistą funkcję
Bez fal dostajemy tylko prostą. Każda kolejna fala dodaje trochę drgań, a fale sumują się tak, że w miejscach liczb pierwszych stopniowo tworzą się skoki, a między nimi drgania się wygaszają. Przy dwustu parach czerwonej linii od szarych schodów prawie nie da się odróżnić. Jeśli animacja ci się nie odtwarza, oto wszystkie cztery stany obok siebie:
Stąd już widać, dlaczego tak ważne jest położenie miejsc zerowych. Odchylenie schodów od gładkiej prostej to suma wszystkich fal. Gdy wszystkie miejsca zerowe leżą na prostej krytycznej, każda fala rośnie jak
Gdyby jednak jakieś miejsce zerowe leżało poza prostą, na przykład z częścią rzeczywistą 0,8, jego fala rosłaby jak x0,8. A to dla dużych x znacznie więcej niż
Także twierdzenie o liczbach pierwszych z pierwszego rozdziału opiera się na miejscach zerowych. Hadamard i de la Vallée Poussin udowodnili w roku 1896 „tylko” to, że żadne miejsce zerowe nie leży na brzegu pasa krytycznego, czyli że część rzeczywista jest zawsze mniejsza niż jeden. To wystarcza, żeby fale rosły wolniej niż samo x i żeby oszacowanie w procentach coraz lepiej pasowało. Hipoteza Riemanna chce znacznie więcej: części rzeczywistej dokładnie
Dlaczego to ma znaczenie
Hipoteza Riemanna to stary i słynny problem. W roku 1900 David Hilbert zaliczył ją do 23 problemów, które jego zdaniem miały zająć matematykę w nowym stuleciu. Była wśród nich ósma. W roku 2000 Instytut Matematyczny Claya zaliczył ją do siedmiu problemów milenijnych. Za rozwiązanie każdego z nich wyznaczono nagrodę w wysokości miliona dolarów, tak samo jak za problem P vs NP. Nagroda nie jest jednak wypłacana od razu. Rozwiązanie musi się ukazać w uznanym czasopiśmie naukowym, a potem jeszcze przez dwa lata wytrzymać próbę, zanim specjaliści je zaakceptują.
Dlaczego tak bardzo interesuje matematyków? Przede wszystkim dlatego, że opierają się na niej setki innych twierdzeń. W artykułach naukowych często pisze się „jeśli prawdziwa jest hipoteza Riemanna, to…”. Na przykład:
- Odstępy między sąsiednimi liczbami pierwszymi w okolicy liczby x nie są większe niż mniej więcej
. - Prosty i szybki test Millera rozpoznawałby z pewnością, czy liczba jest pierwsza. Opiera się jednak na uogólnionej hipotezie Riemanna, czyli wersji dla pokrewnych funkcji podobnych do funkcji dzeta.
- Dokładne oszacowania tego, jak równomiernie liczby pierwsze rozkładają się wśród liczb kończących się jedynką, trójką, siódemką i dziewiątką. Tu też potrzebna jest uogólniona hipoteza.
Gdyby ktoś hipotezę udowodnił (w dwóch ostatnich przykładach także uogólnioną), wszystkie te twierdzenia byłyby nagle prawdziwe. Gdyby ją obalił, część z nich by upadła.
Czasem słychać, że dowód hipotezy Riemanna złamałby szyfrowanie, a z nim bankowość internetową. To nieprawda. Popularny szyfr RSA opiera się na tym, że nie umiemy szybko rozłożyć dużej liczby na iloczyn dwóch liczb pierwszych. Hipoteza Riemanna nic nie mówi o rozkładzie liczb, mówi tylko, jak liczby pierwsze są rozmieszczone wśród pozostałych liczb. Większość matematyków poza tym wierzy, że hipoteza jest prawdziwa, i od dawna się z tym liczy. Dowód potwierdziłby tylko to, co się zakłada. Szyfrom mógłby zaszkodzić co najwyżej jakiś nowy pomysł, który pojawiłby się przy dowodzeniu, ale takiego pomysłu nikt nie widzi.
Dlaczego teraz się o niej mówi
Levent Alpöge, matematyk z firmy Anthropic, opublikował 20 listopada 2026 na swojej stronie czterostronicową notatkę. Pisze w niej, że wspólnie z modelem AI Claude znalazł dowód hipotezy Riemanna i że udowodnił także uogólnioną hipotezę Riemanna.
Na razie przedstawił tylko wersję dowodu zapisaną w języku Lean. To język programowania, w którym można zapisywać matematyczne dowody tak, żeby komputer sprawdzał je mechanicznie krok po kroku. Klasycznego tekstu, który mógłby przeczytać matematyk, jeszcze nie ma. Alpöge sam przyznaje, że nie rozumie jeszcze całej matematyki dowodu, i chce go spisać później.
Niezależnej weryfikacji ani recenzji na razie nie ma. Kontrola komputerowa w Leanie to potężne narzędzie, ale i ona nie wystarcza. Specjaliści muszą między innymi sprawdzić, czy w Leanie poprawnie zapisano samo zadanie, czyli czy komputer zweryfikował rzeczywiście hipotezę Riemanna, a nie jakieś podobnie wyglądające twierdzenie. Brian Conrey, jeden z czołowych znawców hipotezy Riemanna, nazwał to ogłoszenie „monumentalnym momentem w historii ludzkości”. Rękopisu jednak jeszcze nie widział. Ogłoszenie pojawiło się dzień po debiucie Anthropic na giełdzie.
Prób dowodu hipotezy Riemanna było już wiele, także ze strony słynnych matematyków, i wszystkie dotąd upadły. Ta jest inna tym, że przychodzi jako dowód w Leanie, który może sprawdzić komputer. Czy się obroni, pokaże dopiero praca specjalistów, a to może trwać długo. Na milion dolarów od Instytutu Claya i tak trzeba czekać co najmniej dwa lata po publikacji. Ten akapit piszemy 21 listopada 2026.