ปริพันธ์
การหาปริพันธ์ (integration) ของฟังก์ชันเป็นกระบวนการตรงข้ามกับการหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน
ปฏิยานุพันธ์
เริ่มจากโจทย์ง่าย ๆ ให้ฟังก์ชัน f(x) = 2x จงหาฟังก์ชัน F ที่เมื่อหาอนุพันธ์แล้วเท่ากับฟังก์ชัน f เขียนอย่างเป็นทางการคือ หาฟังก์ชัน F ที่ทำให้ F′ = f
จากสูตรพื้นฐานของอนุพันธ์ ทราบว่าฟังก์ชันนั้นคือ F(x) = x2 อนุพันธ์ของฟังก์ชัน x2 เท่ากับ 2x คำถามคือฟังก์ชันนี้เป็นฟังก์ชันเดียวที่สอดคล้องกับเงื่อนไขหรือไม่
คำตอบคือไม่ใช่ ถ้าบวกค่าคงตัวที่เป็นจำนวนจริงใด ๆ เข้ากับฟังก์ชัน x2 เมื่อหาอนุพันธ์ก็ยังได้ฟังก์ชัน 2x เพราะอนุพันธ์ของค่าคงตัวเท่ากับศูนย์ ฟังก์ชันใดก็ตามในรูป x2 + c เมื่อ c เป็นค่าคงตัวที่เป็นจำนวนจริง ถือเป็นฟังก์ชัน F ที่ต้องการได้
โจทย์นี้ขยายให้ทั่วไปได้ ให้ฟังก์ชันค่าจริง f จงหาฟังก์ชัน F ที่ทำให้ F′(x) = f(x) สำหรับทุก x ใน Df หรือในช่วงใดช่วงหนึ่งของโดเมน ฟังก์ชันนี้ไม่จำเป็นต้องมีเพียงฟังก์ชันเดียว แต่ในอีกด้านหนึ่งฟังก์ชันเช่นนี้ก็อาจไม่มีเลย
ฟังก์ชัน F นี้เรียกว่าปฏิยานุพันธ์ (antiderivative) ของฟังก์ชัน f เขียนว่า:
ฟังก์ชัน f เรียกว่าตัวถูกหาปริพันธ์ (อินทิแกรนด์) และกระบวนการหาปฏิยานุพันธ์เรียกว่าการหาปริพันธ์ นิพจน์ dx บอกว่าหาปริพันธ์เทียบกับตัวแปรใด ถ้าเขียนโจทย์ดังนี้
แสดงว่าต้องการหาปฏิยานุพันธ์ของฟังก์ชัน 4x3 โดยหาปริพันธ์เทียบกับตัวแปร x ผลลัพธ์อาจเป็นฟังก์ชัน x4 ซึ่งเมื่อหาอนุพันธ์แล้วเท่ากับ 4x3 และแน่นอนว่าบวกค่าคงตัวที่เป็นจำนวนจริงใด ๆ เข้ากับฟังก์ชันนี้ได้
พิสูจน์ได้ว่าปฏิยานุพันธ์อาจไม่มีเลย หรือถ้ามีจะอยู่ในรูป F(x) + c เสมอ เมื่อ c เป็นค่าคงตัวที่เป็นจำนวนจริงค่าหนึ่ง และในกรณีนี้จะมีปฏิยานุพันธ์ไม่จำกัดจำนวน เพราะค่าคงตัวที่เป็นจำนวนจริงมีไม่จำกัดจำนวน ดังนั้นถ้าหาฟังก์ชัน F(x) ได้ ก็สร้างปฏิยานุพันธ์ทั้งหมดได้ และไม่มีฟังก์ชันอื่นที่ไม่ได้มาจากวิธีนี้เป็นปฏิยานุพันธ์ของฟังก์ชันที่พิจารณา
ขอกล่าวเพิ่มเกี่ยวกับนิพจน์ dx นิพจน์นี้ดูลึกลับมาก แต่ความจริงเพียงบอกว่าหาปริพันธ์เทียบกับตัวแปรใด เช่น ถ้ามีปริพันธ์
หมายความว่าหาปริพันธ์เทียบกับตัวแปร b และตัวอักษรอื่น คือ a และ c ทำหน้าที่เป็นค่าคงตัว กล่าวคือมีพฤติกรรมเหมือนเป็นตัวเลข
ปริพันธ์ของฟังก์ชันพื้นฐาน
หาสูตรปฏิยานุพันธ์ของฟังก์ชันพื้นฐานบางฟังก์ชันได้ไม่ยาก ตลอดหัวข้อนี้ให้ c ∈ ℝ
เริ่มจากฟังก์ชัน f(x) = 0 ซึ่งเป็นฟังก์ชันศูนย์ ฟังก์ชันใดเมื่อหาอนุพันธ์แล้วเท่ากับศูนย์ คำตอบคือฟังก์ชันใดก็ได้ที่มีเพียงค่าคงตัว:
ต่อไปคือฟังก์ชัน f(x) = 1 เนื่องจาก x′ = 1 ปริพันธ์ของ 1 จึงเท่ากับ
ถัดมาคือฟังก์ชัน f(x) = x ต้องหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันใดจึงจะได้ x ถ้าหาอนุพันธ์ของ x2 จะได้ 2x ซึ่งเกือบถึงสิ่งที่ต้องการแล้ว เพียงหารด้วย 2 ดังนั้นถ้าหาอนุพันธ์ของ (x2)/2 จะได้ x
เมื่อขยายเป็นฟังก์ชัน xn เมื่อ n ∈ ℝ จะได้สูตร:
สังเกตว่าสูตรนี้ใช้ไม่ได้เมื่อ n = −1 เพราะจะต้องหารด้วยศูนย์ ซึ่งทำไม่ได้ ดังนั้นถ้า n = −1 จะได้ฟังก์ชัน f(x) = x−1 ซึ่งคือฟังก์ชัน 1/x ต้องหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันใดจึงจะได้ 1/x คำตอบคือลอการิทึม
ปัญหาคือลอการิทึมนิยามเฉพาะจำนวนจริงบวก สูตรนี้จึงใช้ไม่ได้กับทุก x ใน Df แต่ใช้ได้บนช่วง (0, ∞) สำหรับช่วง (−∞, 0) เพียงเปลี่ยนเครื่องหมายของตัวแปรในลอการิทึม: ln(−x) เมื่อรวมกันจะเขียนได้ว่า
สูตรนี้ใช้ได้กับทุก x ∈ Df ปริพันธ์อื่น ๆ เช่น ของฟังก์ชันตรีโกณมิติ ดูได้ในตารางต่อไปนี้:
ปริพันธ์ของผลบวก
การหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันมักค่อนข้างง่าย และเป็นงานที่ฝึกจนทำได้แทบอัตโนมัติ เพราะโดยทั่วไปทำตามสูตรตรง ๆ แต่ปริพันธ์ไม่เป็นเช่นนั้น วิธีหาปริพันธ์ซับซ้อนกว่ามาก การหาปริพันธ์จึงยากกว่าการหาอนุพันธ์มาก สาเหตุหลักคือมีสูตรสำหรับปริพันธ์ของผลบวกตามที่คาดไว้ แต่ไม่มีสูตรสำหรับปริพันธ์ของผลคูณ
ลองหาปริพันธ์ต่อไปนี้:
หาได้อย่างไร ต้องการฟังก์ชันที่เมื่อหาอนุพันธ์แล้วได้ x และอีกฟังก์ชันหนึ่งที่ได้ 1 จากสูตรทราบแล้วว่าคือฟังก์ชัน (x2)/2 และ x ถ้านำฟังก์ชันเหล่านี้มาบวกกัน จะได้ f(x) = (x2)/2 + x เมื่อหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันนี้จะได้ x + 1 จึงได้ผลลัพธ์:
ในการคำนวณได้ใช้สมบัติหนึ่ง คือ ปริพันธ์ของผลบวกเท่ากับผลบวกของปริพันธ์ หรือ
ซึ่งใช้ได้กับการลบด้วย:
จึงเขียนตัวอย่างก่อนหน้าแยกได้ดังนี้:
การดึงค่าคงตัวออกนอกเครื่องหมายปริพันธ์
ทฤษฎีบททำนองเดียวกันใช้กับการดึงค่าคงตัวออกนอกเครื่องหมายปริพันธ์ ถ้ามีปริพันธ์ในรูป:
เมื่อ a เป็นค่าคงตัวที่เป็นจำนวนจริง จะดึงค่าคงตัวนี้ออกไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์ได้:
ตัวอย่าง
จงหาปริพันธ์:
ขั้นแรกแยกเป็นปริพันธ์สามปริพันธ์:
หาปริพันธ์ทีละปริพันธ์ ปริพันธ์แรกหาได้โดยตรงจากสูตรของเลขยกกำลัง xn:
ในปริพันธ์ที่สอง ดึง 6 ออกมาก่อน:
ปริพันธ์ของ x เป็นค่าจากตารางสูตรอีกครั้ง ซึ่งเท่ากับ (x2)/2 จะได้:
ในปริพันธ์สุดท้าย ดึง 42 ออกมาก่อนเช่นกัน:
ซึ่งเป็นค่าจากตารางสูตรอีกครั้ง:
นำปริพันธ์ย่อยเหล่านี้มาบวกกันจะได้ผลลัพธ์:
ข้อสังเกตอีกข้อหนึ่ง ในปริพันธ์ย่อยแต่ละปริพันธ์ได้ค่าคงตัว c เมื่อนำมาบวกกันจึงควรเขียน +3c ในผลลัพธ์แทน +c แต่ c เป็นค่าคงตัวที่เป็นจำนวนจริงใด ๆ ดังนั้น 3c ก็เป็นจำนวนจริงจำนวนหนึ่งเช่นกัน หรืออาจเปลี่ยน c ในปริพันธ์ย่อยเป็น c1, c2, c3 แล้วกล่าวว่า c = c1 + c2 + c3
สารบัญ: ปริพันธ์, การหาปริพันธ์ทีละส่วน, การหาปริพันธ์โดยการแทนค่า, ปริพันธ์จำกัดเขต