Dao cạo Hanlon: thường là do ngu ngốc chứ không phải ác ý

Dao cạo Hanlon khuyên ta đừng mặc định điều tồi tệ nhất ở người khác. Dao cạo Hanlon thường được phát biểu bằng câu cách ngôn

Đừng tìm ác ý ở nơi sự ngu ngốc đã đủ để giải thích.

Con người chúng ta thường có xu hướng nhìn thế giới theo hướng đen tối nhất và chỉ chờ đợi điều tồi tệ nhất từ người khác. Anh phục vụ trong nhà hàng làm đổ nước ngọt lên người ta? Chắc chắn anh ta cố ý, vì ta quên chào anh ta. Sếp không duyệt đơn xin nghỉ phép? Chắc chắn bà ấy đang trả thù vì kết quả kinh doanh quý vừa rồi kém. Tàu thăm dò Mars Climate Orbiter bốc cháy trong khí quyển Sao Hoả? Chắc chắn có kẻ phá hoại công trình khoa học của NASA!

Trong những trường hợp này, rất dễ nhìn thấy ác ý, vì nhờ đó ta có ngay một lời giải thích rõ ràng cho chuyện đã xảy ra. Anh phục vụ đã làm ở nhà hàng này 5 năm đâu có ngốc đến mức làm đổ nước lên người ta, hẳn phải có ác ý gì đó! Thực tế khả năng cao hơn nhiều là anh ta trượt chân vì vũng nước do đứa trẻ bàn bên làm đổ, và vô tình làm đổ cốc nước ngọt. Còn bà sếp lớn tuổi thì không giỏi máy tính lắm và không biết cài đặt thông báo. Vì vậy bà ấy thậm chí không biết đến đơn xin nghỉ phép mà ta đã gửi trên hệ thống. Còn tàu Climate Orbiter? Năm 1999, nó thực sự đã bốc cháy trong khí quyển Sao Hoả, vì hai nhóm (NASA và hãng Lockheed Martin, nơi chế tạo tàu) không thống nhất với nhau sẽ dùng hệ mét (tức là mét, kilôgam, v.v.) hay hệ đo lường Anh (tức là foot, pound, v.v.). Kết quả là mỗi nhóm vô tình dùng một hệ khác nhau, và điều đó dẫn đến thảm hoạ.

Bạn có phải người xấu không?

Bạn có thể thử nghĩ về chính mình: đã bao nhiêu lần bạn cố ý làm hại ai đó, với ác ý thực sự? Và bao nhiêu lần bạn chỉ đơn giản là quên một điều gì đó? Không để ý đến một điều gì đó? Trừ khi bạn là kẻ thái nhân cách, những sai lầm do thiếu chú ý, cẩu thả hay ngu ngốc xảy ra thường xuyên hơn nhiều so với những việc làm do ác ý.

Ta cũng có thể nhìn các thuyết âm mưu theo cách tương tự. Ta có thể nghĩ rằng chính phủ, các chính trị gia và mọi người xung quanh đều tìm cách lừa dối ta, rằng tất cả đều hành động nhằm nô dịch ta. Khi ta tự nhủ họ đâu có ngốc đến mức làm chuyện XYZ, hãy nhớ đến dao cạo Hanlon: khả năng cao hơn nhiều là họ thực sự ngốc đến mức đó.

Chẳng lẽ trên đời không có cái ác?

Tất nhiên là trên đời có cái ác. Dao cạo Hanlon chỉ nói rằng khi gặp một vấn đề, ác ý không nên là điều đầu tiên ta nghĩ đến. Thường thì sự kém cỏi hay sai sót của ai đó là lời giải thích có khả năng đúng cao hơn ác ý của họ. Nhưng đôi khi nguyên nhân chính thực sự là ác ý của ai đó. Thế giới không phải là một nơi hoàn hảo.

Nguồn và tài liệu đọc thêm

• Hanlon’s Razor: Relax, Not Everything is Out to Get You
• Wikipedia: Hanlon's razor