ความน่าจะเป็นแบบมีเงื่อนไข
ในการหาความน่าจะเป็น อาจเพิ่มเงื่อนไขบางอย่างให้กับการทดลองสุ่มได้ด้วย โจทย์ทั่วไปของความน่าจะเป็นแบบมีเงื่อนไข (conditional probability) เป็นดังตัวอย่างต่อไปนี้ ทอดลูกเต๋าสามลูก ถ้าลูกเต๋าลูกหนึ่งขึ้นแต้ม 3 ความน่าจะเป็นที่ผลบวกของแต้มทั้งหมดเท่ากับ 7 เป็นเท่าใด
ที่มาของสูตร
ให้มีการทดลองสุ่ม (เช่น การทอดลูกเต๋า) และเหตุการณ์ A และ B ที่แตกต่างกัน โดยที่ P(B) ≠ 0 นั่นคือเหตุการณ์ B ไม่ใช่เหตุการณ์ที่เป็นไปไม่ได้ เมื่อถามว่าความน่าจะเป็นของเหตุการณ์ A เมื่อเหตุการณ์ B เกิดขึ้นแล้วเป็นเท่าใด จะเรียกว่าความน่าจะเป็นแบบมีเงื่อนไข และเขียนแทนด้วย P(A|B)
ลองหาสูตรที่ใช้คำนวณความน่าจะเป็นแบบมีเงื่อนไขทีละขั้น เพื่อความง่าย ให้นึกถึงลูกเต๋าสี่หน้า คือลูกเต๋าที่ขึ้นได้เพียงแต้ม 1, 2, 3 หรือ 4 และลองแก้โจทย์ต่อไปนี้ เมื่อทอดลูกเต๋าสี่หน้าสองลูก ความน่าจะเป็นที่ผลบวกของแต้มเท่ากับ 6 เป็นเท่าใด ถ้าลูกเต๋าอย่างน้อยหนึ่งลูกขึ้นแต้มน้อยกว่า 3
เริ่มจากเขียนผลลัพธ์ทั้งหมดที่อาจได้จากลูกเต๋าสี่หน้าสองลูก ซึ่งมีทั้งหมด 4 × 4 = 16 แบบ:
เหตุการณ์ A และ B เป็นอย่างไร เหตุการณ์ A คือ “ผลบวกของแต้มบนลูกเต๋าเท่ากับ 6” และเหตุการณ์ B คือ “ลูกเต๋าอย่างน้อยหนึ่งลูกขึ้นแต้มน้อยกว่า 3” สิ่งที่สนใจคือความน่าจะเป็นแบบมีเงื่อนไข P(A|B) คือความน่าจะเป็นที่เหตุการณ์ A จะเกิดขึ้นเมื่อรู้ว่าเหตุการณ์ B เกิดขึ้นแล้ว ขั้นแรกคัดจากตารางข้างต้นเฉพาะคู่ที่อยู่ในเหตุการณ์ B ด้วย นั่นคือคู่ที่มีอย่างน้อยหนึ่งจำนวนน้อยกว่า 3 จะได้:
ที่จริงมองเซตนี้เป็นปริภูมิตัวอย่างได้ ในความเป็นจริงลูกเต๋าอาจขึ้นแต้ม 4 ทั้งสองลูกได้ แต่เงื่อนไขเพิ่มเติม B บอกว่าไม่สนใจผลลัพธ์นั้น สนใจเฉพาะผลลัพธ์ที่ลูกเต๋าอย่างน้อยหนึ่งลูกขึ้นแต้มน้อยกว่า 3
ตอนนี้เหลือเพียงคำถามว่า ความน่าจะเป็นที่เหตุการณ์ A เกิดขึ้นเป็นเท่าใด ถ้าปริภูมิตัวอย่างเท่ากับเซต B ความน่าจะเป็นแบบมีเงื่อนไขก็บอกเพียงเท่านี้ ดังนั้นหาคู่ในเซต B ที่มีผลบวกเท่ากับ 6:
แล้วจะหาความน่าจะเป็นอย่างไร มีผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์ทั้งหมด 2 แบบ และจำนวนผลลัพธ์ทั้งหมดเท่ากับจำนวนสมาชิกของเซต B คือ 12 ความน่าจะเป็นแบบมีเงื่อนไขจึงเท่ากับ:
ต่อไปคือการขยายเป็นกรณีทั่วไป ข้างต้นกล่าวว่ามองเซต B เป็นปริภูมิตัวอย่างได้ แล้วเซตของผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์เป็นอย่างไร คือเซตของผลลัพธ์ที่อยู่ใน A (เหตุการณ์ที่สนใจ) และอยู่ใน B ด้วย (เงื่อนไขที่จำกัด) กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ ลูกเต๋าสี่หน้าสองลูกยังให้ผลบวก 6 ได้อีกกรณีหนึ่ง คือเมื่อขึ้นแต้ม 3 ทั้งสองลูก แต่ในกรณีของเรา ผลลัพธ์นี้ไม่ผ่านเงื่อนไข B ที่ว่าอย่างน้อยหนึ่งจำนวนน้อยกว่า 3 จึงไม่นับผลลัพธ์นี้เป็นผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์ ดังนั้นเซตของผลลัพธ์ที่ทำให้เกิดเหตุการณ์คือ A ∩ B ซึ่งเป็นอินเตอร์เซกชันของเหตุการณ์ทั้งสอง เมื่อรวมทุกอย่างเข้าด้วยกันจะได้สูตร:
จากสูตรจะเห็นว่าทำไมต้องกำหนดให้ P(B) ≠ 0 ถ้าไม่เป็นไปตามเงื่อนไขนี้ จะต้องหารด้วยศูนย์ ซึ่งอาจทำให้เกิดหลุมดำขึ้นมาได้
สูตรข้างต้นใช้ได้เมื่อใช้นิยามความน่าจะเป็นแบบคลาสสิก ซึ่งผลลัพธ์ทุกแบบมีโอกาสเกิดขึ้นเท่า ๆ กัน สูตรนี้เขียนใหม่ในรูปทั่วไปได้ดังนี้:
ตัวอย่างพร้อมวิธีทำ
- ทอดลูกเต๋าสองลูก คือลูกสีดำและลูกสีขาว ความน่าจะเป็นที่ลูกสีขาวขึ้นแต้ม 4 เป็นเท่าใด ถ้าผลบวกของแต้มทั้งสองเท่ากับ 7 เขียนออกมาได้ดังนี้ เหตุการณ์ A คือ “ลูกสีขาวขึ้นแต้ม 4” เหตุการณ์ B (เงื่อนไข) คือ “ผลบวกเท่ากับ 7” เหตุการณ์ B ประกอบด้วยคู่ของแต้มทั้งหมดที่มีผลบวกเท่ากับ 7 นั่นคือ B = {(1, 6), (2, 5), (3, 4), (4, 3), (5, 2), (6, 1)} ต่อไปหา A ∩ B คือคู่ใดใน B ที่อยู่ใน A ด้วย หรือคู่ใดที่ลูกสีขาวขึ้นแต้ม 4 ให้แต้มอยู่ในรูป (ดำ, ขาว) ดังนั้นคู่เดียวที่อยู่ใน A ∩ B คือ (3, 4) เหลือเพียงแทนค่าลงในสูตร:
สารบัญ: ความน่าจะเป็น, คอมพลีเมนต์ของเหตุการณ์, การแจกแจงทวินาม, ความน่าจะเป็นแบบมีเงื่อนไข, ความน่าจะเป็นที่จะถูกรางวัลในการจับสลากเลือกตัวเลข 6 ตัวจาก 49 ตัว, ความน่าจะเป็นที่จะถูกรางวัล Eurojackpot