✖

เวกเตอร์

เวกเตอร์คือปริมาณที่มีทั้งขนาดและทิศทาง จึงแตกต่างจากจำนวนธรรมดาหรือสเกลาร์ซึ่งมีเพียงขนาด

ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง

ให้ A, B เป็นจุดสองจุดที่แตกต่างกันบนระนาบ เราลากส่วนของเส้นตรงระหว่างจุดทั้งสองได้ โดยทั่วไปเขียนส่วนของเส้นตรงนี้ว่า AB และลำดับของจุดไม่มีผล ส่วนของเส้นตรง AB เป็นส่วนของเส้นตรงเดียวกันกับ BA ทุกประการ

บางครั้งสิ่งนี้ไม่สะดวก จึงนิยามส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง ซึ่งแยกจุดเริ่มต้นกับจุดสิ้นสุดออกจากกัน ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB มีจุดเริ่มต้นที่ A และจุดสิ้นสุดที่ B ในรูปจะแสดงส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางด้วยลูกศร ส่วนในข้อความจะเขียนลูกศรไว้เหนือชื่อจุด: AB→ ตัวอย่าง:

ส่วนของเส้นตรง AB และส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง CD⃗

ส่วนของเส้นตรง AB แสดงด้วยสีน้ำเงิน ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง CD→ แสดงด้วยสีแดง ถ้าส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ มี A = B จะเรียกส่วนของเส้นตรงนี้ว่าเวกเตอร์ศูนย์ ส่วนของเส้นตรงนี้มีจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุดเป็นจุดเดียวกัน จนแทบไม่น่าเรียกว่าส่วนของเส้นตรง เพราะที่จริงเป็นเพียงจุดจุดเดียว

ขนาดของส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางเท่ากับความยาวของส่วนของเส้นตรงธรรมดา จะได้ว่า |AB→|=|AB|

ทิศทางของส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง

พิจารณาส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ และ CD→ ต่อไปนี้:

ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB⃗ และ CD⃗

เห็นได้ทันทีว่าส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางทั้งสองมีทิศทางเดียวกัน แม้จะนิยามคำว่า “ทิศทาง” อย่างเคร่งครัดได้ แต่ในที่นี้จะใช้ความเข้าใจตามสัญชาตญาณ กล่าวอย่างง่ายคือ ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางสองเส้นมีทิศทางเดียวกัน ถ้าขนานกันและเส้นหนึ่งไม่ได้ชี้ไปทางตรงข้ามกับอีกเส้นหนึ่ง คู่ของส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางต่อไปนี้ล้วนมีทิศทางเดียวกัน:

คู่ของส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางเดียวกัน

คู่สุดท้ายสีเขียวคือส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง IJ→ และ IK→ ต่อไปเป็นตัวอย่างคู่ของส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางต่างกัน:

คู่ของส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางต่างกัน

เวกเตอร์คืออะไร

กลับไปพิจารณารูปของส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางสองเส้นซึ่งมีทิศทางเดียวกัน:

ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB⃗ และ CD⃗

จะเห็นว่าส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางทั้งสองไม่เพียงมีทิศทางเดียวกัน แต่ยังมีขนาดเท่ากันด้วย ความแตกต่างเพียงอย่างเดียวคืออยู่คนละตำแหน่ง ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางซึ่งมีทิศทางเดียวกันและขนาดเท่ากันเช่นนี้แทนเวกเตอร์เดียวกัน

ดังนั้นเวกเตอร์หนึ่งเวกเตอร์จึงวาดบนระนาบ (ในปริภูมิ…) ได้มากมายไม่จำกัดวิธี เพียงเลือกส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางใดก็ได้ที่มีทิศทางและขนาดเท่ากับเวกเตอร์ที่กำหนด ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางต่อไปนี้จึงแทนเวกเตอร์เดียวกันทั้งหมด:

ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางหลายเส้นแต่เป็นเวกเตอร์เดียว

เวกเตอร์กำหนดได้ด้วยขนาดและทิศทางเท่านั้น ขนาดและทิศทางของเวกเตอร์เท่ากับขนาดและทิศทางของส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางซึ่งแทนเวกเตอร์นั้น โดยทั่วไปเขียนเวกเตอร์ด้วยตัวหนาและมีลูกศรเช่นเดียวกับส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง เช่น เวกเตอร์ AB→ หรือเขียนสั้น ๆ ว่าเวกเตอร์ u→

ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางเส้นหนึ่งแสดงการวางเวกเตอร์แบบหนึ่ง ในรูปก่อนหน้ามีส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางทั้งหมด 7 เส้น แต่ละเส้นกำหนดการวางเวกเตอร์ต่างกัน ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ และ MN→ แทนเวกเตอร์เดียวกัน สมมติว่าเป็น v→ แต่เป็นการวางเวกเตอร์ v→ สองแบบที่ต่างกัน

เวกเตอร์ที่ขนานกัน

ให้ u→,v→ เป็นเวกเตอร์สองเวกเตอร์ จะกล่าวว่าเวกเตอร์ทั้งสองขนานกัน (collinear) ถ้าอยู่ในแนวขนานกัน เวกเตอร์ u→,v→ ไม่จำเป็นต้องมีขนาดเท่ากัน แต่ต้องมีทิศทางเดียวกันหรือทิศทางตรงข้ามกัน ตัวอย่างเวกเตอร์ที่ขนานกัน:

เวกเตอร์ที่ขนานกัน ส่วนเวกเตอร์สีน้ำเงิน GH⃗ ไม่ขนานกับเวกเตอร์อื่น

เวกเตอร์สีแดงทั้งหมดขนานกัน ทิศทางที่ชี้ไม่มีผล จะชี้ไปทางมุมขวาบนหรือมุมซ้ายล่างก็ได้ เวกเตอร์สีน้ำเงิน GH→ ไม่ขนานกับเวกเตอร์เหล่านั้น

อย่างไรก็ตาม ถ้าเวกเตอร์ที่ขนานกันชี้ไปทางเดียวกัน จะกล่าวว่าเวกเตอร์ทั้งสองมีทิศทางเดียวกัน ถ้าชี้ไปทางตรงข้ามกัน จะกล่าวว่ามีทิศทางตรงข้าม กลับไปที่รูปก่อนหน้า เวกเตอร์ AB→ และ EF→ มีทิศทางเดียวกัน ส่วนเวกเตอร์ AB→ และ KL→ มีทิศทางตรงข้าม

องค์ประกอบของเวกเตอร์

เราทราบแล้วว่าเวกเตอร์หนึ่งเวกเตอร์แทนได้ด้วยส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางมากมายไม่จำกัด หนึ่งในนั้นมีจุดเริ่มต้นที่จุดกำเนิดของระบบพิกัด คือจุด (0, 0) ถ้าพูดถึงระนาบ และจุด (0, 0, 0) ถ้าพูดถึงปริภูมิ พิจารณารูปต่อไปนี้:

ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางสองเส้นแต่เป็นเวกเตอร์เดียว

ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ และ CD→ มีทิศทางเดียวกันและขนาดเท่ากัน จึงเป็นเวกเตอร์เดียวกัน โดยส่วนของเส้นตรง CD→ เริ่มที่จุดกำเนิดของระบบพิกัด พิกัดของจุด C คือ (0, 0) คู่ของส่วนของเส้นตรง EF→ และ KL→ ก็เป็นเช่นเดียวกัน

เมื่อทราบว่าส่วนของเส้นตรง CD→,EF→ เริ่มที่จุดกำเนิด เราตกลงกันได้ว่าจะระบุเวกเตอร์เหล่านี้ด้วยจุดสิ้นสุดเพียงอย่างเดียว เพราะจุดเริ่มต้นเป็นจุดเดียวกัน (คือจุดกำเนิดของระบบพิกัด) ดังนั้นการบอกจุดสิ้นสุดก็เพียงพอที่จะแยกส่วนของเส้นตรง CD→,EF→ ออกจากกัน

จะกล่าวว่าเวกเตอร์ AB→ และเวกเตอร์ CD→ มีองค์ประกอบเป็น (3, 1) ซึ่งเป็นพิกัดของจุด D จุดสิ้นสุดของส่วนของเส้นตรง CD→ ส่วนเวกเตอร์ KL→ มีองค์ประกอบเป็น (−1, 4) ซึ่งเป็นพิกัดของจุด F

การหาองค์ประกอบของเวกเตอร์

ต่อไปเป็นวิธีหาองค์ประกอบของเวกเตอร์ทางคณิตศาสตร์ สมมติว่าทราบพิกัดของจุด A, B ที่กำหนดเวกเตอร์ u→ ให้เวกเตอร์ u→ กำหนดด้วยจุด A(2, 3) และ B(5, 4) ซึ่งคือเวกเตอร์สีแดงด้านบนในรูปก่อนหน้า จะหาพิกัดของจุด D ซึ่งเป็นจุดสิ้นสุดของส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางที่แทนเวกเตอร์ u→ และเริ่มที่จุดกำเนิดได้อย่างไร

เพียงเลื่อนส่วนของเส้นตรง AB→ ทั้งเส้นไปที่จุดกำเนิดของระบบพิกัด การเลื่อนจุด A ไปที่จุดกำเนิดต้องเลื่อนไปทางซ้าย 2 ช่องและลงล่าง 3 ช่อง จุด B ก็ต้องเลื่อนเช่นเดียวกัน กล่าวอีกอย่างคือ ลบพิกัดของจุด A ออกจากทั้งจุด A และจุด B ส่วนของเส้นตรง AB→ จะย้ายไปอยู่ตรงที่วาดส่วนของเส้นตรง CD→ ไว้ เขียนได้ว่า:

A−A=(2,3)−(2,3)=(0,0)B−A=(5,4)−(2,3)=(3,1)

องค์ประกอบของเวกเตอร์ u→ จึงเป็น (3, 1) ซึ่งคือจุดสิ้นสุดของส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทางที่มีจุดเริ่มต้นที่จุดกำเนิด

สรุปได้ว่า ถ้าเวกเตอร์ u→ กำหนดด้วยจุด A(x1, y1) และ B(x2, y2) องค์ประกอบของเวกเตอร์ u→ หาได้จาก:

B−A=(x2−x1,y2−y1)

องค์ประกอบของเวกเตอร์ u→ เขียนไว้ในวงเล็บเล็ก ดังนั้นเวกเตอร์ u→ ข้างต้นเขียนได้เป็น u→=(3,1)

กลับไปที่รูปอีกครั้งเพื่อหาองค์ประกอบของเวกเตอร์ KL→ พิกัดของจุด K และ L คือ K(−2, 1), L(−3, 5) องค์ประกอบของเวกเตอร์จึงเป็น

L−K=(−3,5)−(−2,1)=(−1,4)

จะเห็นว่าได้พิกัดของจุด F ถูกต้อง

การหาขนาดของเวกเตอร์

เมื่อทราบองค์ประกอบของเวกเตอร์แล้ว จะหาขนาดของเวกเตอร์ได้ง่าย จากทฤษฎีบทพีทาโกรัส พิสูจน์ได้ไม่ยากว่าขนาดของเวกเตอร์ u→=(u1,u2) บนระนาบคือ

|u→|=u12+u22

รูปต่อไปนี้แสดงว่าองค์ประกอบของเวกเตอร์เท่ากับความยาวด้านของรูปสามเหลี่ยมที่สร้างขึ้น และเมื่อใช้ทฤษฎีบทพีทาโกรัสก็หาขนาดของเวกเตอร์ได้ง่ายจริง ๆ

ขนาดของเวกเตอร์

ถ้าเวกเตอร์ u→=(2,4) ขนาดของเวกเตอร์คือ

|u→|=u12+u22=22+42=4+16=20

ต่อไปเป็นตัวอย่างสองข้อสำหรับฝึกเนื้อหาที่เรียนมา

  1. จงหาองค์ประกอบของเวกเตอร์ u ที่กำหนดด้วยจุด A(3, 7), B(−1, 0) วิธีทำตรงไปตรงมามาก u→=(u1,u2)=B−A

    u1=−1−3=−4,u2=0−7=−7

    ดังนั้นเวกเตอร์มีองค์ประกอบเป็น u→=(−4,−7)

  2. กำหนดให้เวกเตอร์ u→ มีองค์ประกอบเป็น u→=(2,3) และเกิดจากจุด A(6, 6) และ B(x1, y1) นั่นคือ u→=AB→ จงหาพิกัดของจุด B

    ตั้งสมการเดิมที่คุ้นเคยอีกครั้ง แล้วแก้หาตัวแปร:

    u1=x1−6x1=u1+6x1=2+6x1=8

    พิกัดที่สองหาได้ด้วยวิธีเดียวกัน:

    u2=y1−6y1=u2+6y1=3+6y1=9

    จุด B มีพิกัดเป็น (8, 9)

สารบัญ: เวกเตอร์, การดำเนินการของเวกเตอร์, ผลคูณเชิงสเกลาร์, ผลคูณเชิงเวกเตอร์