✖

สมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง (parametric equations)

สมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรงเป็นสมการพื้นฐานของเส้นตรงบนระนาบหรือในปริภูมิสามมิติ

ตัวอย่างนำ

จะอธิบายเส้นตรงบนระนาบได้อย่างไร เราทราบว่าจุดสองจุดที่แตกต่างกันก็เพียงพอสำหรับอธิบายเส้นตรง ให้ชื่อจุดทั้งสองว่า A และ B กล่าวอีกอย่างคือ ถ้ามีจุดสองจุดที่แตกต่างกัน จะลากเส้นตรง p ผ่านจุดทั้งสองได้เพียงเส้นเดียว:

เส้นตรงที่ลากผ่านจุดสองจุด

จะอธิบายเส้นตรงนี้ด้วยวิธีอื่น คือใช้เวกเตอร์ได้อย่างไร เราวาดเวกเตอร์ u→ ที่ขนานกับเส้นตรง p เพิ่มลงในรูปได้

เส้นตรงกับเวกเตอร์ \vec{\mathbf{u}}

เวกเตอร์ u→ นี้มีทิศทางเดียวกับเส้นตรง p ซึ่งก็ดี แต่ทิศทางอย่างเดียวยังไม่พอ ถ้าระบุเส้นตรง p ด้วยเวกเตอร์ u→ เพียงอย่างเดียว จะได้เพียงทิศทางของเส้นตรง ไม่ได้ตำแหน่งที่แน่นอน และจะแยกเส้นตรงสามเส้นต่อไปนี้ออกจากกันไม่ได้:

เส้นตรงสามเส้นที่มีทิศทางเดียวกับเวกเตอร์ \vec{\mathbf{u}}

เส้นตรงใหม่ p1 และ p2 มีทิศทางเดียวกับเส้นตรง p และมีทิศทางเดียวกับเวกเตอร์ u→ การกำหนดเส้นตรง p ได้เพียงเส้นเดียวต้องทราบจุดอย่างน้อยหนึ่งจุดที่อยู่บนเส้นตรง p ด้วย ถ้ากล่าวว่าเส้นตรง p มีทิศทางตามเวกเตอร์ u→ และผ่านจุด A ก็จะกำหนดเส้นตรง p ได้เพียงเส้นเดียว เส้นตรง p1 และ p2 มีทิศทางเดียวกันก็จริง แต่ไม่มีเส้นใดผ่านจุด A

เส้นตรงใด ๆ เขียนได้เป็น p(A,u→) โดยที่ A เป็นจุดบนเส้นตรงและ u→ เป็นเวกเตอร์ที่ขนานกับเส้นตรง เช่น เส้นตรง p1 เขียนได้ในรูป p(G,u→) และเส้นตรง p2 เขียนได้เป็น p(E,u→) หรือ p(F,u→) ใช้จุดใดบนเส้นตรงก็ได้

เวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง

ถ้ามีเส้นตรง p(A,u→) จะเรียกเวกเตอร์ u→ ว่าเวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง วิธีหาเวกเตอร์แสดงทิศทางที่ง่ายที่สุดคือหาจุดสองจุด A, B ที่อยู่บนเส้นตรง p แล้วใช้ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ เป็นเวกเตอร์แสดงทิศทาง องค์ประกอบของเวกเตอร์นี้ได้จากผลต่างของพิกัด u→=B−A ตัวอย่าง:

เส้นตรง p

เส้นตรง p มีจุดสองจุด A, B อยู่บนเส้น เวกเตอร์แสดงทิศทางเท่ากับส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ ดังนั้นองค์ประกอบของเวกเตอร์ u→ หาได้จาก

u→=(u1,u2)=(6,6)−(2,4)=(4,2)

เวกเตอร์ u→ มีขนาดเท่ากับส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ วาดเวกเตอร์ u→ ลงในรูปได้ดังนี้:

เส้นตรงกับเวกเตอร์แสดงทิศทาง

จุดสิ้นสุดของเวกเตอร์ u→ มีพิกัดเป็น (4, 2) ตรงตามที่คำนวณไว้ และเห็นได้ว่าเวกเตอร์นี้ขนานกับเส้นตรง เวกเตอร์แสดงทิศทางบอกเพียงทิศทางของเส้นตรง หรืออาจกล่าวได้ดีกว่าว่าบอก “ความเอียงของเส้นตรง” ข้อกำหนดเดียวของเวกเตอร์แสดงทิศทางคือต้องขนานกับเส้นตรง ดังนั้นถ้าใช้ส่วนของเส้นตรง BA→ แทนส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ จะได้เวกเตอร์แสดงทิศทาง v→=A−B:

v→=(v1,v2)=(2,4)−(6,6)=(−4,−2)

เมื่อวาดลงในรูป:

เวกเตอร์แสดงทิศทางสองเวกเตอร์ \vec{\mathbf{u}} และ \vec{\mathbf{v}}

จะเห็นว่าเวกเตอร์สีเขียว v→ เป็นนิเสธของเวกเตอร์สีน้ำเงิน u→ แต่ทั้งสองเวกเตอร์เป็นเวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง p เพราะขนานกับเส้นตรง p ทั้งคู่

สมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง

ให้เส้นตรง p จุด A ที่อยู่บนเส้นตรงนี้ และเวกเตอร์แสดงทิศทาง u→ ถ้านำจุด A บวกกับเวกเตอร์ u→ จะได้จุดใด พิจารณารูป:

ผลบวก A + \vec{\mathbf{u}}

ถ้านำจุดที่อยู่บนเส้นตรงบวกกับเวกเตอร์แสดงทิศทาง จะได้จุด X ซึ่งอยู่บนเส้นตรงนี้เช่นกัน โดยพื้นฐานแล้วเป็นเพียงการ “เลื่อนจุด A ไปในทิศทางของเวกเตอร์เป็นระยะเท่ากับขนาดของเวกเตอร์ u→” จุด X จึงมีพิกัดเป็น:

X=(x,y)=A+u→=(2,1)+(1,3)=(3,4)

ถ้าใช้เพียงครึ่งหนึ่งของเวกเตอร์ u→ หรือสองเท่า หรือ −1 เท่า จะเป็นอย่างไร รูปต่อไปนี้แสดงคำตอบ:

ผลบวกของจุด A กับผลคูณของเวกเตอร์ \vec{\mathbf{u}} ด้วยสเกลาร์

จะเห็นว่าเมื่อนำจุด A บวกกับผลคูณของเวกเตอร์แสดงทิศทาง u→ ด้วยสเกลาร์ใด ๆ จะได้จุดที่อยู่บนเส้นตรง p เสมอ จุด A สีแดงแทน “จุดเริ่มต้น” ส่วนจุดสีเขียวแทนผลบวกของจุด A กับผลคูณของเวกเตอร์แสดงทิศทางสีน้ำเงิน u→ ด้วยสเกลาร์

ที่จริงแล้ว ไม่ว่าจะเลือกจุด X ใดบนเส้นตรง p จุดนั้นเขียนเป็นผลบวกของจุด A กับผลคูณของเวกเตอร์แสดงทิศทาง u→ ด้วยสเกลาร์ t บางค่าได้เสมอ โดยที่ t เป็นจำนวนจริง สำหรับทุกจุด X บนเส้นตรง p จะมี t ∈ ℝ ที่ทำให้

X=A+t⋅u→

กล่าวอีกอย่างคือ ถ้าแทน t ในสมการนี้ด้วยจำนวนจริงทุกจำนวน จะได้ทุกจุดที่ประกอบกันเป็นเส้นตรง p นั่นคือได้เส้นตรง p ทั้งเส้น สมการนี้เรียกว่าสมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง p(A,u→)

สมการข้างต้นเขียนแทนด้วยระบบสมการได้ ถ้าจุด X มีพิกัดเป็น (x, y) จุด A มีพิกัดเป็น (a1, a2) และเวกเตอร์ u→ มีองค์ประกอบเป็น (u1, u2) จะเขียนได้ว่า:

(x,y)=(a1,a2)+t⋅(u1,u2)

ซึ่งเขียนใหม่เป็นระบบสมการที่กล่าวถึงได้ (เขียนพิกัด x และพิกัด y แยกกัน):

x=a1+t⋅u1y=a2+t⋅u2

เส้นตรงทุกเส้นบนระนาบเขียนในรูประบบสมการนี้ได้

การจำกัดค่าพารามิเตอร์

ในหัวข้อก่อนหน้า เราได้ว่าเมื่อแทนพารามิเตอร์ t ในสมการอิงตัวแปรเสริมด้วยจำนวนจริงทุกจำนวน จะได้เส้นตรง ถ้าไม่ใช้จำนวนจริงทุกจำนวน แต่ใช้เพียงครึ่งหนึ่ง เช่น เฉพาะจำนวนจริงที่ไม่เป็นลบ จะเป็นอย่างไร

จะได้รังสี กลับไปดูรูปนี้:

ผลบวกของจุด A กับผลคูณของเวกเตอร์ \vec{\mathbf{u}} ด้วยสเกลาร์

จะเห็นว่าเมื่อคูณเวกเตอร์แสดงทิศทาง u→ ด้วยจำนวนบวก (คือพารามิเตอร์ t เป็นบวก) จะได้จุด X ที่อยู่ “เหนือ” จุด A ในทางกลับกัน ถ้าบวกด้วยผลคูณของ u→ กับจำนวนลบ (คือพารามิเตอร์ t เป็นลบ) จะได้จุดที่อยู่ “อีกด้านหนึ่ง” คือ “ใต้” จุด A ถ้าแทนพารามิเตอร์ t ด้วยจำนวนที่ไม่เป็นลบทุกจำนวน คือ t ∈ [0, ∞) จะได้รังสี r ที่แสดงด้วยสีแดงดังนี้:

รังสี r

เส้นประแสดงจุดที่จะได้ถ้าแทนพารามิเตอร์ t ด้วยจำนวนลบทุกจำนวนแทน

ถ้าแทนพารามิเตอร์ t ด้วยทุกจำนวนในช่วงหนึ่งหน่วย [0, 1] จะได้ส่วนของเส้นตรงที่ยาวเท่ากับขนาดของเวกเตอร์แสดงทิศทาง คือส่วนของเส้นตรงสีแดงต่อไปนี้:

ส่วนของเส้นตรง

ตัวอย่าง

กำหนดจุดสองจุดบนระนาบ A(−1, 3) และ B(2, 5)

  1. จงหาสมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง p ที่ผ่านจุด A, B ขั้นแรกหาเวกเตอร์แสดงทิศทาง ใช้ส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ เวกเตอร์แสดงทิศทาง u→ จึงมีองค์ประกอบเป็น

    u→=(u1,u2)=B−A=(2,5)−(−1,3)=(3,2)

    สมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรงโดยทั่วไปอยู่ในรูป X=A+t⋅u→ เมื่อแทนค่าจะได้สมการ

    X=(−1,3)+t⋅(3,2)

    ซึ่งเขียนเป็นระบบสมการได้ดังนี้:

    x1=−1+3tx2=3+2t

    เนื่องจากเป็นสมการของเส้นตรง t ∈ ℝ รูปอยู่ถัดลงไปเล็กน้อย

  2. จงหาสมการอิงตัวแปรเสริมของรังสี r ที่มีจุดเริ่มต้นที่ A และผ่านจุด B ใช้สมการอิงตัวแปรเสริมเดิม เพียงจำกัดค่าพารามิเตอร์ t ตอนนี้เหลือเพียงพิจารณาว่า t ∈ [0, ∞) หรือ t ∈ (−∞, 0]

    เวกเตอร์แสดงทิศทางได้มาจากส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ นั่นคือจุดเริ่มต้นคือ A และจุดสิ้นสุดคือ B ซึ่งตรงกับที่ต้องการพอดี เพราะรังสีของเราต้องมีจุดเริ่มต้นที่ A เช่นกัน ดังนั้นไม่ต้องกลับทิศทางด้วยค่าพารามิเตอร์ที่เป็นลบ และใช้พารามิเตอร์ t จากช่วงที่ไม่เป็นลบ t ∈ [0, ∞)

    รูปแสดงคำตอบของข้อนี้และข้อก่อนหน้า

    เวกเตอร์แสดงทิศทาง \vec{\mathbf{u}} เส้นตรง p และรังสี r

  3. จงหาจุดกึ่งกลางของส่วนของเส้นตรง AB ทำได้สองวิธี วิธีแรกคือนำพิกัดของจุด A, B มาบวกกันแล้วหารด้วยสอง:

    S=(−1,3)+(2,5)2=(1,8)2=(12,4)

    อีกวิธีคือใช้เวกเตอร์แสดงทิศทาง เวกเตอร์นี้ได้จากส่วนของเส้นตรงที่มีทิศทาง AB→ แปลว่า A+u→ ให้จุด B ดังนั้นถ้าบวก A ด้วยครึ่งหนึ่งของเวกเตอร์แสดงทิศทาง จะได้จุดกึ่งกลางของส่วนของเส้นตรง AB→:

    S=A+12u→=(−1,3)+12(3,2)=(−1,3)+(32,1)=(12,4)

    จะเห็นว่าได้จุดเดียวกัน ตรวจสอบด้วยรูป:

    จุดกึ่งกลาง S ของส่วนของเส้นตรง AB

สารบัญ: สมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง (parametric equations), สมการเส้นตรงในรูปทั่วไป, เวกเตอร์แนวฉากของเส้นตรง, สมการเส้นตรงในรูปความชันและระยะตัดแกน, สมการเส้นตรงในปริภูมิสามมิติ