✖

สมการวงกลม

วงกลมประกอบด้วยจุดทุกจุดบนระนาบที่อยู่ห่างจากจุดศูนย์กลาง S เป็นระยะ r เท่ากัน สมการวงกลมก็คือข้อความเดียวกันนี้ เพียงเขียนด้วยพิกัด จุด X(x, y) อยู่บนวงกลมก็ต่อเมื่ออยู่ห่างจากจุดศูนย์กลาง S(m, n) เท่ากับ r และระยะห่างระหว่างจุดสองจุดหาได้จากทฤษฎีบทพีทาโกรัส

วงกลมที่มีจุดศูนย์กลาง S จุด X และรูปสามเหลี่ยมมุมฉากที่มีด้านตรงข้ามมุมฉากเป็น r

ลากส่วนของเส้นตรงเชื่อมจุดศูนย์กลาง S กับจุด X แล้วเติมด้านประกอบมุมฉากแนวนอนและแนวตั้ง จะได้รูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ด้านประกอบมุมฉากแนวนอนยาว x − m ด้านแนวตั้งยาว y − n และด้านตรงข้ามมุมฉากคือรัศมี r ตามทฤษฎีบทพีทาโกรัสจึงได้ว่า

(x−m)2+(y−n)2=r2

ถ้าจุด X อยู่ทางซ้ายหรืออยู่ต่ำกว่าจุดศูนย์กลาง ผลต่าง x − m หรือ y − n จะเป็นลบ แต่ไม่มีผล เพราะกำลังสองไม่เป็นลบ ผู้ที่รู้จักขนาดของเวกเตอร์จะเห็นว่าเป็นสูตรเดียวกัน ข้างซ้ายคือกำลังสองของขนาดของเวกเตอร์ SX→

พิกัดของทุกจุดบนวงกลมสอดคล้องกับสมการนี้ และมีเพียงจุดบนวงกลมเท่านั้นที่สอดคล้อง จุดที่อยู่ภายในวงกลมอยู่ห่างจากจุดศูนย์กลางน้อยกว่า r ข้างซ้ายจึงมีค่าน้อยกว่า r2 ส่วนจุดที่อยู่ภายนอกจะเป็นตรงกันข้าม

รูปมาตรฐาน

สมการ

(x−m)2+(y−n)2=r2

เรียกว่าสมการวงกลมในรูปมาตรฐาน เป็นรูปที่สะดวกที่สุด เพราะเห็นทั้งจุดศูนย์กลาง S(m, n) และรัศมี r ได้ทันที

ลองสร้างสมการวงกลมที่มีจุดศูนย์กลาง S(2, −1) และรัศมี r = 3 แทน m = 2 n = −1 และ r = 3:

(x−2)2+(y−(−1))2=32

ลบของลบหนึ่งคือบวกหนึ่ง และสามกำลังสองคือเก้า:

(x−2)2+(y+1)2=9

ตรงนี้เป็นจุดที่ผิดพลาดบ่อยที่สุด จุดศูนย์กลาง S(2, −1) ปรากฏในสมการด้วยเครื่องหมายตรงข้าม คือสองปรากฏเป็น −2 และลบหนึ่งปรากฏเป็น +1 ถ้าเขียน (x + 2)2 + (y − 1)2 = 9 จะได้วงกลมที่มีจุดศูนย์กลาง (−2, 1) ซึ่งอยู่คนละที่เลย กับดักเดียวกันนี้มีอยู่เมื่ออ่านสมการด้วย จากสมการ (x + 5)2 + (y − 3)2 = 16 อ่านจุดศูนย์กลางได้เป็น S(−5, 3) ไม่ใช่ (5, −3) และกับดักที่สามคือ ข้างขวาเป็น r2 ไม่ใช่ r วงกลมนี้มีรัศมี 16=4 ไม่ใช่สิบหก

วงกลมที่ง่ายที่สุดคือวงกลมที่มีจุดศูนย์กลางที่จุดกำเนิด (0, 0) วงเล็บทั้งสองจะลดรูปลงและเหลือสมการ x2 + y2 = r2

วงกลมที่กำหนดด้วยเส้นผ่านศูนย์กลาง

บ่อยครั้งโจทย์ไม่ได้บอกจุดศูนย์กลางหรือรัศมีโดยตรง เช่น ต้องหาวงกลมที่มีส่วนของเส้นตรง AB เป็นเส้นผ่านศูนย์กลาง โดยที่ A(−1, 2) และ B(5, −6)

วงกลมที่มีเส้นผ่านศูนย์กลาง AB และจุดศูนย์กลาง S

จุดศูนย์กลางของวงกลมอยู่กึ่งกลางของเส้นผ่านศูนย์กลางพอดี จึงเป็นจุดกึ่งกลางของส่วนของเส้นตรง AB ด้วย พิกัดของจุดศูนย์กลางคือค่าเฉลี่ยของพิกัดของจุด A และ B:

S=(−1+52,2+(−6)2)=(42,−42)=(2,−2)

รัศมีเท่ากับครึ่งหนึ่งของเส้นผ่านศูนย์กลาง จึงต้องหาความยาวของส่วนของเส้นตรง AB ก่อน ผลต่างของพิกัดคือ 5 − (−1) = 6 และ −6 − 2 = −8 แล้วใช้ทฤษฎีบทพีทาโกรัส:

|AB|=62+(−8)2=36+64=100=10

เส้นผ่านศูนย์กลางยาวสิบ รัศมีจึงเป็น r = 5 ถ้าแทนรัศมีด้วยความยาว |AB| ทั้งหมดจะผิด เพราะวงกลมจะใหญ่ขึ้นสองเท่า แทนค่าในรูปมาตรฐาน:

(x−2)2+(y+2)2=25

ตรวจคำตอบโดยแทนจุด A: (−1 − 2)2 + (2 + 2)2 = 9 + 16 = 25 ถูกต้อง จุด A อยู่บนวงกลม

รูปทั่วไป

ถ้ากระจายวงเล็บในรูปมาตรฐาน จะได้สมการวงกลมในรูปทั่วไป เริ่มจากวงกลมแรก (x − 2)2 + (y + 1)2 = 9 แล้วยกกำลังสองของวงเล็บทั้งสองตามสูตร (a − b)2 = a2 − 2ab + b2 และ (a + b)2 = a2 + 2ab + b2:

(x−2)2+(y+1)2=9x2−4x+4+y2+2y+1=9

เรียงพจน์ใหม่และย้ายเก้าไปข้างซ้าย ให้ข้างขวาเหลือศูนย์:

x2+y2−4x+2y+4+1−9=0

รวมจำนวน:

x2+y2−4x+2y−4=0

ยังคงเป็นวงกลมเดิม เพียงเขียนอีกแบบหนึ่ง รูปทั่วไปเขียนเป็น x2 + y2 + ax + by + c = 0 สังเกตว่าสัมประสิทธิ์ของ x2 และ y2 เท่ากัน และไม่มีพจน์ x · y ปกติจะรู้ว่าเป็นวงกลมจากลักษณะนี้ แต่จะแน่ใจได้ก็ต่อเมื่อแปลงกลับเป็นรูปมาตรฐาน สมการ x2 + 4y2 = 4 ไม่ใช่สมการวงกลมแล้ว แต่เป็นวงรี

จากรูปทั่วไปอ่านจุดศูนย์กลางหรือรัศมีไม่ได้ทันที จึงต้องแปลงกลับเป็นรูปมาตรฐานให้ได้

การแปลงรูปทั่วไปกลับเป็นรูปมาตรฐาน

ให้สมการ x2 + y2 + 6x − 8y = 0 ต้องการหาว่าจุดศูนย์กลางอยู่ที่ใดและรัศมีเท่าใด ใช้การทำเป็นกำลังสองสมบูรณ์ แยกทำสำหรับ x และสำหรับ y ขั้นแรกจัดกลุ่มพจน์ตามตัวแปร:

(x2+6x)+(y2−8y)=0

ครึ่งหนึ่งของหกคือสาม แต่ (x + 3)2 = x2 + 6x + 9 จึงเท่ากับเพิ่มเก้าเข้ามา และต้องลบออก ดังนั้น x2 + 6x = (x + 3)2 − 9 ครึ่งหนึ่งของลบแปดคือลบสี่ ดังนั้น y2 − 8y = (y − 4)2 − 16 แทนค่า:

(x+3)2−9+(y−4)2−16=0

ย้ายจำนวนไปข้างขวา:

(x+3)2+(y−4)2=25

เสร็จแล้ว นี่คือรูปมาตรฐาน ระวังเครื่องหมาย จุดศูนย์กลางคือ S(−3, 4) และรัศมี r=25=5 สมการเดิมไม่มีพจน์ค่าคงตัว จุด (0, 0) จึงสอดคล้องกับสมการ และวงกลมผ่านจุดกำเนิด ตรวจคำตอบได้ดังนี้: (0 + 3)2 + (0 − 4)2 = 9 + 16 = 25

ถ้าหลังจากทำเป็นกำลังสองสมบูรณ์แล้วข้างขวาเป็นจำนวนลบ สมการนั้นไม่ใช่สมการวงกลม เพราะผลบวกของกำลังสองสองจำนวนเป็นลบไม่ได้ ถ้าข้างขวาเป็นศูนย์ จะมีเพียงจุดศูนย์กลางจุดเดียวที่สอดคล้องกับสมการ

จุดอยู่บนวงกลมหรือไม่

แทนพิกัดของจุดในข้างซ้ายของรูปมาตรฐาน แล้วเปรียบเทียบผลลัพธ์กับ r2 ใช้จุด A(1, 2) และวงกลมแรก (x − 2)2 + (y + 1)2 = 9:

(1−2)2+(2+1)2=1+9=10

ได้ 10 ซึ่งมากกว่า 9 จุด A จึงอยู่ห่างจากจุดศูนย์กลางมากกว่ารัศมี และอยู่ภายนอกวงกลม ถ้าได้ 9 พอดี จุดจะอยู่บนวงกลม ถ้าได้น้อยกว่า จุดจะอยู่ภายในวงกลม

สารบัญ: สมการวงกลม, ตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรงกับวงกลม