ทฤษฎีบทพีทาโกรัส
ทฤษฎีบทพีทาโกรัสน่าจะเป็นทฤษฎีบททางคณิตศาสตร์ที่โด่งดังที่สุด เรื่องราวของพีทาโกรัสแห่งซามอสอ่านได้ที่อื่น ตอนนี้มาดูรูปสามเหลี่ยมกัน
พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสบนด้านของรูปสามเหลี่ยม
ทฤษฎีบทพีทาโกรัสบอกความสัมพันธ์ที่มีประโยชน์ระหว่างพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่สร้างบนด้านของรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก สมมติว่ามีรูปสามเหลี่ยมมุมฉากนี้
ตารางสี่เหลี่ยมจัตุรัสด้านหลังบอกขนาดของรูปสามเหลี่ยม ด้านประกอบมุมฉาก AC ยาว 4 และด้านประกอบมุมฉาก BC ยาว 3 แต่ด้าน AB ซึ่งเป็นด้านตรงข้ามมุมฉากของรูปสามเหลี่ยมยาวเท่าใด เมื่อมองครั้งแรกบอกความยาวไม่ได้ แต่ลองคำนวณหาได้
ขั้นแรกสร้างรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสบนด้านประกอบมุมฉาก BC หมายความว่าสร้างรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่ด้านทุกด้านยาวเท่ากับด้าน BC คือยาวสาม เขียนลงในรูปได้ดังนี้
ได้รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส BCDE ที่ด้านทุกด้านยาว 3 รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสนี้มีพื้นที่เท่าใด พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสหาได้โดยนำความยาวของด้านสองด้านมาคูณกัน ดังนั้นพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส BCDE เท่ากับ 3 × 3 = 9 ต่อไปวาดรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสบนด้านประกอบมุมฉากอีกด้านหนึ่ง คือด้าน AC รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสนี้มีด้านยาว 4
รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสนี้มีพื้นที่ 4 × 4 = 16 ต่อไปวาดรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสรูปสุดท้ายบนด้านตรงข้ามมุมฉาก AB
ยังไม่รู้ว่ารูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสรูปใหม่นี้มีพื้นที่เท่าใด เพราะไม่รู้ความยาวของด้าน AB แต่ตอนนี้ใช้ทฤษฎีบทพีทาโกรัสได้อย่างสวยงาม ทฤษฎีบทกล่าวว่าพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสรูปสุดท้าย ABHI เท่ากับผลบวกของพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสสองรูปก่อนหน้า รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสสองรูปแรกมีพื้นที่ 9 และ 16 ดังนั้นตามทฤษฎีบทพีทาโกรัส รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสรูปสุดท้ายมีพื้นที่ 9 + 16 = 25 เขียนลงในรูป
เหลือคำถามสุดท้าย ถ้ารูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส ABHI มีพื้นที่ 25 ด้านของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสนี้ยาวเท่าใด ต้องเป็นรากที่สองของ 25 ดังนั้นด้าน AB ยาว
บทนิยาม
ทฤษฎีบทพีทาโกรัสกล่าวไว้ประมาณนี้ “พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสบนด้านตรงข้ามมุมฉากของรูปสามเหลี่ยมมุมฉากเท่ากับผลบวกของพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสบนด้านประกอบมุมฉาก” ในทางคณิตศาสตร์มักเขียนทฤษฎีบทนี้ดังนี้
เมื่อ a และ b เป็นความยาวของด้านประกอบมุมฉากในรูปสามเหลี่ยม และ c เป็นความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉาก
ทฤษฎีบทพีทาโกรัสบอกอะไร และการเขียนแบบนี้เกี่ยวกับรูปก่อนหน้าอย่างไร พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสบนด้านของรูปสามเหลี่ยมหมายถึงพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีด้านยาวเท่ากับด้านนั้น พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสหาได้โดยนำความยาวของด้านหนึ่งคูณด้วยความยาวของอีกด้านหนึ่ง ดังนั้นถ้าด้านยาว c พื้นที่ S จะเท่ากับ S = c · c ซึ่งเขียนด้วยเลขยกกำลังได้เป็น S = c2
ดังนั้นอ่าน c2 = a2 + b2 ได้ว่า “พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีด้านยาว c เท่ากับผลบวกของพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีด้านยาว a และ b”
ขอย้ำอีกครั้งว่าทฤษฎีบทนี้เป็นจริงเฉพาะในรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ไม่เป็นจริงในรูปสามเหลี่ยมใด ๆ โดยทั่วไปใช้ทฤษฎีบทพีทาโกรัสเมื่อรู้ความยาวของด้านสองด้านและต้องการหาความยาวของด้านที่เหลือ ถ้ารู้ความยาวของด้านประกอบมุมฉากทั้งสอง a และ b และต้องการหาความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉาก c ให้หาพื้นที่บนด้านประกอบมุมฉาก คือหา a2 + b2 จะได้พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสบนด้านตรงข้ามมุมฉาก c คือได้ c2 การหาความยาวของด้าน c ทำได้โดยถอดรากที่สองของพื้นที่ที่ได้ จะได้สูตร:
เมื่อ c เป็นความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉาก และ a, b เป็นความยาวของด้านประกอบมุมฉาก ในทางกลับกัน ถ้ารู้ความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉากและด้านประกอบมุมฉากหนึ่งด้าน และต้องการหาความยาวของด้านประกอบมุมฉากที่เหลือ ก็คำนวณแบบเดียวกัน เพียงแต่ต้องเขียนด้านประกอบมุมฉากด้านหนึ่งในรูปของตัวแปรอื่นจากสมการก่อน ดังนั้นถ้ารู้ c และ b และต้องการหา a จากสมการ
ให้แยก a2 ไว้ข้างหนึ่งโดยลบด้วย b2:
สลับข้างซ้ายและข้างขวา:
และสุดท้ายถอดรากที่สอง:
ตัวอย่างที่ 1
ให้รูปสามเหลี่ยม ABC ที่รู้ความยาวของด้านสองด้าน คือ a = 3 และ b = 4 ซึ่งเป็นรูปสามเหลี่ยมเดียวกับที่ใช้ตอนต้น คำถามคือด้านที่เหลือ คือด้าน c ยาวเท่าใด ลองคำนวณด้วยสูตรข้างบน รูปต่อไปนี้แสดงรูปสามเหลี่ยม
จะเห็นว่ารู้ความยาวของด้านประกอบมุมฉากทั้งสองด้าน และยังไม่รู้ความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉาก จึงใช้สูตรแรกที่ยังไม่ได้แปลง:
แทนตัวแปร a และ b ด้วยความยาวของด้าน:
ในสูตรมีกำลังสอง ขอทบทวนความสัมพันธ์ต่อไปนี้:
ดังนั้นหลังจากคำนวณกำลังสองแล้วจะได้:
ผลลัพธ์คือด้าน c ยาวห้าหน่วย
ตัวอย่างที่ 2
ในตัวอย่างนี้ลองคำนวณความยาวของด้านประกอบมุมฉากด้านหนึ่ง เมื่อรู้ด้านประกอบมุมฉากอีกด้านหนึ่งและความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉาก ให้รูปสามเหลี่ยม ABC มีด้านยาว |AC| = 10 และ |BC| = 6 รูปต่อไปนี้แสดงรูปสามเหลี่ยม
จากรูปจะเห็นว่าด้านตรงข้ามมุมฉาก ซึ่งเป็นด้านที่ยาวที่สุด คือด้าน |AC| ต้องการหาความยาวของด้าน |AB| จึงแทนค่าในสูตรที่สองสำหรับหาความยาวของด้านประกอบมุมฉาก:
การใช้ทฤษฎีบทพีทาโกรัสให้ถูกต้องต้องเข้าใจว่าตัวแปรแต่ละตัวแทนอะไร ในสูตรนี้ตัวแปร a คือความยาวของด้านที่ต้องการหา ในกรณีของเราคือด้าน |AB| ตัวแปร c คือความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉากซึ่งเป็นด้านที่ยาวที่สุด ในกรณีของเราคือด้าน |AC| และตัวแปร b คือความยาวของด้านประกอบมุมฉากที่รู้ความยาวแล้ว ในกรณีของเราคือ |BC| จึงแทนค่าในสูตรดังนี้:
แทนความยาวของด้านที่รู้:
คำนวณกำลังสองแล้วลบกัน:
และสุดท้ายถอดรากที่สอง:
ด้าน |AB| ยาวแปดหน่วย
โจทย์ปัญหา
สมมติว่ากำลังเดินไปบ้านเพื่อนตามถนนที่ตรง ถนนช่วงนี้ยาว 250 เมตร หลังจากเดินไป 250 เมตรแล้วให้เลี้ยวซ้ายและเดินต่อไปอีก 100 เมตรก็จะถึงบ้านเพื่อน คำถามคือถ้าเดินลัดตรงข้ามทุ่งนา ระยะทางจะสั้นลงเท่าใด
ขั้นแรกคำนวณระยะทางเมื่อเดินตามถนน เดินตรงไป 250 เมตรก่อน แล้วเดินไปทางซ้าย 100 เมตร รวมเป็น 250 + 100 = 350 เมตร ต่อไปคำนวณระยะทางเมื่อเดินลัดทุ่งนา ซึ่งต้องใช้รูปประกอบ
ช่องหนึ่งช่องในรูปแทน 50 เมตร ทางเดินตรงข้ามทุ่งนาจะเป็นอย่างไร ทางเดินนี้คือส่วนของเส้นตรงจากจุด A ไปจุด C วาดลงในรูปด้วยสีแดง
ตอนนี้จะเห็นว่าการคำนวณระยะทางลัดข้ามทุ่งนาเพียงใช้ทฤษฎีบทพีทาโกรัสให้เหมาะสม ต้องการหาความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉากและรู้ความยาวของด้านประกอบมุมฉากทั้งสองด้าน จึงใช้สูตรแรกดังนี้:
แทนความยาว:
ยกกำลังสอง:
ถอดรากที่สองแล้วปัดเศษ:
ระยะทางลัดข้ามทุ่งนายาว 269 เมตร แต่ยังไม่จบ คำถามคือทางลัดข้ามทุ่งนาสั้นกว่าเท่าใด จึงนำระยะทางทั้งสองมาลบกัน ให้ผลต่างเป็น r:
คำตอบคือทางลัดสั้นกว่าประมาณ 81 เมตร
ความยาวของด้านของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส
รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีเส้นทแยงมุมยาวสิบหน่วยมีด้านยาวเท่าใด ทฤษฎีบทพีทาโกรัสช่วยได้อย่างไร ต้องหารูปสามเหลี่ยมมุมฉากในรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสเพื่อใช้คำนวณความยาวของด้านของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส ขอทบทวนว่ารูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสมีด้านยาวเท่ากันสี่ด้าน วาดสถานการณ์ตอนนี้
จะเห็นว่าในรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสมีรูปสามเหลี่ยมที่มีมุมฉากสองรูปปรากฏขึ้น ซึ่งใช้คำนวณความยาวของด้านได้ เลือกรูปสามเหลี่ยม BCD ด้าน DB เป็นด้านตรงข้ามมุมฉาก อีกสองด้านเป็นด้านประกอบมุมฉาก ไม่รู้ความยาวของด้านประกอบมุมฉาก แต่รู้ความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉาก ด้านประกอบมุมฉากทั้งสองยาวเท่ากัน คือ |BC| = |CD| ใช้ทฤษฎีบทพีทาโกรัสพื้นฐาน:
แต่เนื่องจากด้านประกอบมุมฉากยาวเท่ากัน จึงคำนวณกำลังสองของด้านประกอบมุมฉากด้านเดียวแล้วคูณด้วยสองก็พอ ไม่ต้องคำนวณกำลังสองของทั้งสองด้าน เพราะยาวเท่ากันและจะได้ผลเท่ากัน จึงเขียนได้ว่า:
รู้ความยาวของด้าน BD ซึ่งเป็นด้านตรงข้ามมุมฉากแล้ว คือยาวสิบหน่วย แทนค่าในสมการ:
ยกกำลังสองของสิบ:
หารด้วยสอง:
ทำเศษส่วนให้เป็นเศษส่วนอย่างต่ำ:
ใกล้ถึงคำตอบแล้ว เรารู้ว่ากำลังสองของความยาวของด้านของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสเท่ากับ 50 การหาความยาวของด้านจึงต้องถอดรากที่สองทั้งสองข้างของสมการ ซึ่งทำได้เพราะเป็นจำนวนบวก:
รากที่สองของห้าสิบให้คงไว้ในรูปนี้ แต่ข้างขวาของสมการตัดรากที่สองกับกำลังสองออกได้ เพราะหักล้างกัน
ถ้าต้องการ จะถอดรากที่สองของห้าสิบด้วยก็ได้ เมื่อปัดเศษจะได้เจ็ด:
ดังนั้นด้านของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสยาวประมาณเจ็ดหน่วย โดยค่าที่แน่นอนคือรากที่สองของห้าสิบ
เครื่องคิดเลข
คำนวณด้านตรงข้ามมุมฉากได้จากด้านประกอบมุมฉากทั้งสองด้าน และคำนวณด้านประกอบมุมฉากได้จากด้านตรงข้ามมุมฉากกับด้านประกอบมุมฉากอีกด้านหนึ่ง เปลี่ยนหน่วยของแต่ละช่องได้
สารบัญ: รูปสามเหลี่ยม, ส่วนสูงของรูปสามเหลี่ยม, เส้นมัธยฐานของรูปสามเหลี่ยม, วงกลมกับรูปสามเหลี่ยม, รูปสามเหลี่ยมมุมฉาก, การสร้างรูปสามเหลี่ยม, ความเท่ากันทุกประการของรูปสามเหลี่ยม, ความคล้ายของรูปสามเหลี่ยม, พื้นที่ของรูปสามเหลี่ยม, ทฤษฎีบทพีทาโกรัส