✖

ตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรงสองเส้น

เส้นตรงสองเส้นบนระนาบมีตำแหน่งสัมพัทธ์ได้สี่แบบ คือ ขนานกัน ตัดกัน ตั้งฉากกัน หรือทับกัน

การพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์จากสมการ

ถ้ามีเส้นตรงสองเส้นและสมการของเส้นตรงทั้งสอง เพียงแก้ระบบสมการที่ประกอบด้วยสองสมการนี้ ซึ่งเป็นไปได้สามกรณี:

  1. ระบบสมการไม่มีผลเฉลย แสดงว่าเส้นตรงไม่มีจุดร่วมกันเลย จึงขนานกัน
  2. ระบบสมการมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว แสดงว่าเส้นตรงมีจุดร่วมหรือจุดตัดเพียงจุดเดียว จึงตัดกัน
  3. ระบบสมการมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด แสดงว่าเส้นตรงมีจุดร่วมมากมายไม่จำกัด จึงทับกัน

สังเกตว่าวิธีนี้ไม่ได้บอกว่าเส้นตรงตั้งฉากกันหรือไม่

ตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรงสามแบบ

ในรูปมีเส้นตรงที่ขนานกัน a, b เส้นตรงที่ตัดกัน c, d ซึ่งตัดกันที่จุดหนึ่ง และเส้นตรงที่ทับกัน e, f

ต่อไปเป็นตัวอย่าง:

  1. จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ซึ่งกำหนดด้วยสมการ p: −x + 3y − 5 = 0 และ q: 2x + 3y − 17 = 0 นำสมการทั้งสองมาสร้างระบบสมการเชิงเส้นแล้วแก้ระบบสมการนี้:

    −x+3y−5=02x+3y−17=0

    คูณสมการแรกด้วยสอง:

    −2x+6y−10=02x+3y−17=0

    แล้วบวกสมการทั้งสอง:

    −2x+6y−10+(2x+3y−17)=0

    การจัดรูปต่อจากนี้ทำได้ง่าย:

    −2x+6y−10+(2x+3y−17)=06y+3y−10−17=09y−27=0y−3=0y=3

    หา x ต่อ เช่น แทน y = 3 ในสมการ −x + 3y − 5 = 0:

    −x+3y−5=0−x+3×3−5=0−x+4=0x=4

    ระบบสมการมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว คือ x = 4, y = 3 แสดงว่าเส้นตรงตัดกันที่จุด X(4, 3) รูป:

    เส้นตรง p และ q

  2. จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ที่กำหนดด้วยสมการ p: 2x + y − 8 = 0 และสมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง q:

    x=5−ty=2+2t

    ในกรณีนี้มีสมการเส้นตรงในรูปทั่วไปหนึ่งสมการและสมการอิงตัวแปรเสริมหนึ่งชุด วิธีแก้คือแทน x และ y ในสมการรูปทั่วไปด้วยค่าจากสมการอิงตัวแปรเสริม นั่นคือแทน x ในสมการรูปทั่วไปด้วยข้างขวาของสมการอิงตัวแปรเสริม และทำเช่นเดียวกันกับ y จะได้สมการเดียว:

    2x+y−8=02⋅(5−t)+(2+2t)−8=0

    จากนั้นจัดรูปสมการตามปกติ:

    2⋅(5−t)+(2+2t)−8=010−2t+2+2t−8=012−8+2t−2t=04=0

    สมการไม่มีคำตอบ เส้นตรงจึงไม่ตัดกันเลย เส้นตรง p และ q จึงขนานกัน รูป:

    เส้นตรง p และ q

  3. จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ซึ่งกำหนดด้วยสมการ p: 3x + y − 10 = 0 และ q: −9x −3y + 30 = 0 เห็นได้ทันทีว่าสมการที่สองเท่ากับสมการแรกคูณด้วย −3 เส้นตรงจึงน่าจะทับกัน แต่ลองคำนวณดู สร้างระบบสมการ:

    3x+y−10=0−9x−3y+30=0

    คูณสมการแรกด้วย 3:

    9x+3y−30=0−9x−3y+30=0

    แล้วบวกสมการทั้งสอง:

    9x+3y−30+(−9x−3y+30)=09x−9x+3y−3y+30−30=00=0

    ระบบสมการมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด เส้นตรงมีจุดร่วมมากมายไม่จำกัด จึงทับกัน รูป:

    เส้นตรง p และ q

การพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์จากเวกเตอร์แสดงทิศทางและเวกเตอร์แนวฉาก

ถ้าทราบเวกเตอร์แสดงทิศทางหรือเวกเตอร์แนวฉาก ก็หาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรงได้ โดยมีหลักดังนี้:

  1. ถ้าเวกเตอร์แสดงทิศทางขนานกัน (ขึ้นต่อกันเชิงเส้น) เส้นตรงจะขนานกันหรือทับกัน
  2. ถ้าเวกเตอร์แสดงทิศทางไม่ขนานกัน (ไม่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น) เส้นตรงจะตัดกัน
  3. ถ้าผลคูณเชิงสเกลาร์ของเวกเตอร์แสดงทิศทางเป็นศูนย์ เส้นตรงจะตั้งฉากกัน

หลักข้างต้นใช้กับเวกเตอร์แนวฉากได้เช่นเดียวกัน นั่นคือ ถ้าเวกเตอร์แนวฉากขนานกัน เส้นตรงจะขนานกันหรือทับกัน เป็นต้น

ลองแก้ตัวอย่างสามข้อในหัวข้อก่อนหน้าด้วยเวกเตอร์แสดงทิศทางและเวกเตอร์แนวฉาก

  1. จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ซึ่งกำหนดด้วยสมการ p: −x + 3y − 5 = 0 และ q: 2x + 3y − 17 = 0 เวกเตอร์แนวฉากของเส้นตรง p คือ u→=(−1,3) และเวกเตอร์แนวฉากของเส้นตรง q คือ v→=(2,3) เวกเตอร์ทั้งสองไม่ขนานกัน เพราะเวกเตอร์ u→,v→ ไม่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น ไม่มี a ∈ ℝ ที่ทำให้ a⋅u→=v→ ดังนั้นเส้นตรงตัดกัน

    หาผลคูณเชิงสเกลาร์ต่อ เพื่อตรวจสอบว่าเส้นตรงตั้งฉากกันหรือไม่ ผลคูณเชิงสเกลาร์ของเวกเตอร์แนวฉากคือ

    u→⋅v→=(u1⋅v1+u2⋅v2)=−2+9=7

    ผลคูณเชิงสเกลาร์ไม่เป็นศูนย์ เส้นตรงจึงไม่ตั้งฉากกัน

  2. จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ที่กำหนดด้วยสมการ p: 2x + y − 8 = 0 และสมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง q:

    x=5−ty=2+2t

    จากสมการอิงตัวแปรเสริมอ่านเวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง q ได้ทันที คือสัมประสิทธิ์ของพารามิเตอร์ t ดังนั้นเวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง q คือ v→=(−1,2) ส่วนจากสมการรูปทั่วไปของเส้นตรง p อ่านเวกเตอร์แนวฉากได้ทันทีเช่นกัน คือ n→=(2,1) (สัมประสิทธิ์หน้า x และ y) จากเวกเตอร์แนวฉากจะได้เวกเตอร์แสดงทิศทาง u→=(1,−2)

    (เพียงสลับตำแหน่งของจำนวนทั้งสอง แล้วคูณองค์ประกอบหนึ่งด้วย −1 เวกเตอร์ (2, 1) และ (1, −2) มีผลคูณเชิงสเกลาร์เท่ากับศูนย์ ดังนั้นถ้า (2, 1) เป็นเวกเตอร์แนวฉาก (1, −2) จะเป็นเวกเตอร์แสดงทิศทาง)

    จะเห็นว่าเวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง p เท่ากับเวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง q คูณด้วย −1 นั่นคือ −1⋅v→=u→ เส้นตรงจึงมีเวกเตอร์แสดงทิศทางที่ขนานกัน แสดงว่าเส้นตรง p และ q ขนานกันหรือทับกัน

    ต่อไปต้องพิจารณาว่าเส้นตรงขนานกันหรือทับกัน เพียงเลือกจุด A ใดก็ได้บนเส้นตรง q แล้วแทนในสมการของเส้นตรง p ถ้าสมการเป็นจริง เส้นตรงทับกัน มิฉะนั้นเส้นตรงเพียงขนานกัน

    ใช้สมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง q แล้วแทนพารามิเตอร์ t ด้วยศูนย์ จะได้:

    x=5−0=5y=2+2×0=2

    ได้จุด A(5, 2) ซึ่งอยู่บนเส้นตรง q แน่นอน แทนพิกัดนี้ในสมการรูปทั่วไป p: 2x + y − 8 = 0:

    2x+y−8=02×5+2−8=012−8=04=0

    จุดนี้ไม่ทำให้สมการเป็นจริง จุด A(5, 2) จึงไม่อยู่บนเส้นตรง p และเส้นตรงไม่ทับกัน

  3. จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ซึ่งกำหนดด้วยสมการ p: −x + 3y − 6 = 0 และ q: 3x + y − 14 = 0 ตัวอย่างนี้ต่างจากตัวอย่างที่สามของหัวข้อก่อนหน้า จากสมการทั้งสองอ่านเวกเตอร์แนวฉากของเส้นตรงทั้งสองได้ คือ n→p=(−1,3) และ n→q=(3,1) เวกเตอร์แนวฉากไม่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น (ไม่ขนานกัน) ไม่มีจำนวนจริง a ที่ทำให้ a⋅n→p=n→q

    ต่อไปตรวจสอบว่าเส้นตรงตั้งฉากกันหรือไม่ หาผลคูณเชิงสเกลาร์:

    n→p⋅n→q=(−1,3)⋅(3,1)=−3+3=0

    ผลคูณเชิงสเกลาร์เป็นศูนย์ เวกเตอร์ทั้งสองจึงตั้งฉากกัน ดังนั้นเส้นตรงทั้งสองก็ตั้งฉากกันด้วย รูป:

    เส้นตรง p และ q กับเวกเตอร์แนวฉาก

    ถ้าต้องการหาจุดตัดของเส้นตรงทั้งสอง ต้องคำนวณจากสมการ สร้างระบบสมการจากสมการรูปทั่วไป:

    −x+3y−6=03x+y−14=0

    คูณสมการแรกด้วย −3:

    −3x+9y−18=03x+y−14=0

    บวกสมการทั้งสองแล้วจัดรูปต่อ:

    −3x+9y−18+(3x+y−14)=09y+y−18−14=010y−32=0y=3210=165

    หาพิกัด x โดยแทนในสมการใดสมการหนึ่ง เช่น −x + 3y − 6 = 0:

    −x+3y−6=0−x+3×165−6=0−x+485−305=0−x+185=0x=185

    จุดตัดของเส้นตรงทั้งสองคือ P(185,165)