ตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรงสองเส้น
เส้นตรงสองเส้นบนระนาบมีตำแหน่งสัมพัทธ์ได้สี่แบบ คือ ขนานกัน ตัดกัน ตั้งฉากกัน หรือทับกัน
การพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์จากสมการ
ถ้ามีเส้นตรงสองเส้นและสมการของเส้นตรงทั้งสอง เพียงแก้ระบบสมการที่ประกอบด้วยสองสมการนี้ ซึ่งเป็นไปได้สามกรณี:
- ระบบสมการไม่มีผลเฉลย แสดงว่าเส้นตรงไม่มีจุดร่วมกันเลย จึงขนานกัน
- ระบบสมการมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว แสดงว่าเส้นตรงมีจุดร่วมหรือจุดตัดเพียงจุดเดียว จึงตัดกัน
- ระบบสมการมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด แสดงว่าเส้นตรงมีจุดร่วมมากมายไม่จำกัด จึงทับกัน
สังเกตว่าวิธีนี้ไม่ได้บอกว่าเส้นตรงตั้งฉากกันหรือไม่
ในรูปมีเส้นตรงที่ขนานกัน a, b เส้นตรงที่ตัดกัน c, d ซึ่งตัดกันที่จุดหนึ่ง และเส้นตรงที่ทับกัน e, f
ต่อไปเป็นตัวอย่าง:
-
จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ซึ่งกำหนดด้วยสมการ p: −x + 3y − 5 = 0 และ q: 2x + 3y − 17 = 0 นำสมการทั้งสองมาสร้างระบบสมการเชิงเส้นแล้วแก้ระบบสมการนี้:
คูณสมการแรกด้วยสอง:
แล้วบวกสมการทั้งสอง:
การจัดรูปต่อจากนี้ทำได้ง่าย:
หา x ต่อ เช่น แทน y = 3 ในสมการ −x + 3y − 5 = 0:
ระบบสมการมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว คือ x = 4, y = 3 แสดงว่าเส้นตรงตัดกันที่จุด X(4, 3) รูป:
-
จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ที่กำหนดด้วยสมการ p: 2x + y − 8 = 0 และสมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง q:
ในกรณีนี้มีสมการเส้นตรงในรูปทั่วไปหนึ่งสมการและสมการอิงตัวแปรเสริมหนึ่งชุด วิธีแก้คือแทน x และ y ในสมการรูปทั่วไปด้วยค่าจากสมการอิงตัวแปรเสริม นั่นคือแทน x ในสมการรูปทั่วไปด้วยข้างขวาของสมการอิงตัวแปรเสริม และทำเช่นเดียวกันกับ y จะได้สมการเดียว:
จากนั้นจัดรูปสมการตามปกติ:
สมการไม่มีคำตอบ เส้นตรงจึงไม่ตัดกันเลย เส้นตรง p และ q จึงขนานกัน รูป:
-
จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ซึ่งกำหนดด้วยสมการ p: 3x + y − 10 = 0 และ q: −9x −3y + 30 = 0 เห็นได้ทันทีว่าสมการที่สองเท่ากับสมการแรกคูณด้วย −3 เส้นตรงจึงน่าจะทับกัน แต่ลองคำนวณดู สร้างระบบสมการ:
คูณสมการแรกด้วย 3:
แล้วบวกสมการทั้งสอง:
ระบบสมการมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด เส้นตรงมีจุดร่วมมากมายไม่จำกัด จึงทับกัน รูป:
การพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์จากเวกเตอร์แสดงทิศทางและเวกเตอร์แนวฉาก
ถ้าทราบเวกเตอร์แสดงทิศทางหรือเวกเตอร์แนวฉาก ก็หาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรงได้ โดยมีหลักดังนี้:
- ถ้าเวกเตอร์แสดงทิศทางขนานกัน (ขึ้นต่อกันเชิงเส้น) เส้นตรงจะขนานกันหรือทับกัน
- ถ้าเวกเตอร์แสดงทิศทางไม่ขนานกัน (ไม่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น) เส้นตรงจะตัดกัน
- ถ้าผลคูณเชิงสเกลาร์ของเวกเตอร์แสดงทิศทางเป็นศูนย์ เส้นตรงจะตั้งฉากกัน
หลักข้างต้นใช้กับเวกเตอร์แนวฉากได้เช่นเดียวกัน นั่นคือ ถ้าเวกเตอร์แนวฉากขนานกัน เส้นตรงจะขนานกันหรือทับกัน เป็นต้น
ลองแก้ตัวอย่างสามข้อในหัวข้อก่อนหน้าด้วยเวกเตอร์แสดงทิศทางและเวกเตอร์แนวฉาก
-
จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ซึ่งกำหนดด้วยสมการ p: −x + 3y − 5 = 0 และ q: 2x + 3y − 17 = 0 เวกเตอร์แนวฉากของเส้นตรง p คือ
และเวกเตอร์แนวฉากของเส้นตรง q คือ เวกเตอร์ทั้งสองไม่ขนานกัน เพราะเวกเตอร์ ไม่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น ไม่มี a ∈ ℝ ที่ทำให้ ดังนั้นเส้นตรงตัดกันหาผลคูณเชิงสเกลาร์ต่อ เพื่อตรวจสอบว่าเส้นตรงตั้งฉากกันหรือไม่ ผลคูณเชิงสเกลาร์ของเวกเตอร์แนวฉากคือ
ผลคูณเชิงสเกลาร์ไม่เป็นศูนย์ เส้นตรงจึงไม่ตั้งฉากกัน
-
จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ที่กำหนดด้วยสมการ p: 2x + y − 8 = 0 และสมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง q:
จากสมการอิงตัวแปรเสริมอ่านเวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง q ได้ทันที คือสัมประสิทธิ์ของพารามิเตอร์ t ดังนั้นเวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง q คือ
ส่วนจากสมการรูปทั่วไปของเส้นตรง p อ่านเวกเตอร์แนวฉากได้ทันทีเช่นกัน คือ (สัมประสิทธิ์หน้า x และ y) จากเวกเตอร์แนวฉากจะได้เวกเตอร์แสดงทิศทาง(เพียงสลับตำแหน่งของจำนวนทั้งสอง แล้วคูณองค์ประกอบหนึ่งด้วย −1 เวกเตอร์ (2, 1) และ (1, −2) มีผลคูณเชิงสเกลาร์เท่ากับศูนย์ ดังนั้นถ้า (2, 1) เป็นเวกเตอร์แนวฉาก (1, −2) จะเป็นเวกเตอร์แสดงทิศทาง)
จะเห็นว่าเวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง p เท่ากับเวกเตอร์แสดงทิศทางของเส้นตรง q คูณด้วย −1 นั่นคือ
เส้นตรงจึงมีเวกเตอร์แสดงทิศทางที่ขนานกัน แสดงว่าเส้นตรง p และ q ขนานกันหรือทับกันต่อไปต้องพิจารณาว่าเส้นตรงขนานกันหรือทับกัน เพียงเลือกจุด A ใดก็ได้บนเส้นตรง q แล้วแทนในสมการของเส้นตรง p ถ้าสมการเป็นจริง เส้นตรงทับกัน มิฉะนั้นเส้นตรงเพียงขนานกัน
ใช้สมการอิงตัวแปรเสริมของเส้นตรง q แล้วแทนพารามิเตอร์ t ด้วยศูนย์ จะได้:
ได้จุด A(5, 2) ซึ่งอยู่บนเส้นตรง q แน่นอน แทนพิกัดนี้ในสมการรูปทั่วไป p: 2x + y − 8 = 0:
จุดนี้ไม่ทำให้สมการเป็นจริง จุด A(5, 2) จึงไม่อยู่บนเส้นตรง p และเส้นตรงไม่ทับกัน
-
จงพิจารณาตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรง p และ q ซึ่งกำหนดด้วยสมการ p: −x + 3y − 6 = 0 และ q: 3x + y − 14 = 0 ตัวอย่างนี้ต่างจากตัวอย่างที่สามของหัวข้อก่อนหน้า จากสมการทั้งสองอ่านเวกเตอร์แนวฉากของเส้นตรงทั้งสองได้ คือ
และ เวกเตอร์แนวฉากไม่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น (ไม่ขนานกัน) ไม่มีจำนวนจริง a ที่ทำให้ต่อไปตรวจสอบว่าเส้นตรงตั้งฉากกันหรือไม่ หาผลคูณเชิงสเกลาร์:
ผลคูณเชิงสเกลาร์เป็นศูนย์ เวกเตอร์ทั้งสองจึงตั้งฉากกัน ดังนั้นเส้นตรงทั้งสองก็ตั้งฉากกันด้วย รูป:
ถ้าต้องการหาจุดตัดของเส้นตรงทั้งสอง ต้องคำนวณจากสมการ สร้างระบบสมการจากสมการรูปทั่วไป:
คูณสมการแรกด้วย −3:
บวกสมการทั้งสองแล้วจัดรูปต่อ:
หาพิกัด x โดยแทนในสมการใดสมการหนึ่ง เช่น −x + 3y − 6 = 0:
จุดตัดของเส้นตรงทั้งสองคือ