Harita Ölçeği

Her haritanın bir ölçeği vardır; bu sayede haritadaki uzaklıkları gerçek uzaklığa çevirebiliriz.

Oran Olarak Ölçek

Daha basit bir tanım, ölçeğin haritadaki uzaklığın gerçek uzaklığa oranını verdiğini söyler. Bu tanım kesin değildir, daha kesin olanı yazının sonundadır. Ölçek genellikle ya sayısal biçimde ya da grafik biçimde verilir. Sayısal biçim şöyledir: 1 : 100, bu harita : gerçeklik oranıdır. Böyle bir oran, haritadaki bir santimetrenin gerçekte yüz santimetre olduğunu gösterir. Başka bir deyişle haritadaki bir santimetre gerçekte bir metreye karşılık gelir. 1 : 100 ölçekli harita bu yüzden gerçeklikten yüz kat küçüktür.

Gerçek Uzaklık Nasıl Hesaplanır

Tipik bir örnek: 1 : 100.000 ölçekli bir haritan var ve üzerinde belli bir uzaklığı, örneğin dört santimetreyi ölçtün. Gerçek uzaklık nedir?

Santimetre cinsinden uzaklığı, dört santimetreni iki nokta üst üsteden sonraki sayıyla, yani 100.000 sayısıyla çarparak bulursun. Böylece gerçek uzaklığı elde edersin. Örneğimizde sonuç 400.000 cm olur.

Genellikle uzaklığı başka birimlerle — metre ya da kilometre olarak — bilmek isteriz. Metre cinsinden uzunluğu, şimdiki sonucu yüze bölerek bulursun (çünkü bir metre yüz santimetredir). Sonuçta uzaklık 400.000 / 100 = 4.000 metredir. Kilometre cinsinden sonucu ise metre cinsinden bu değeri bir de bine bölerek bulursun (çünkü bir kilometre bin metredir). Sonuç 4.000 / 1.000 = 4 kilometredir.

Cevap, haritadaki dört santimetrenin gerçekte dört kilometreyi gösterdiğidir.

Hesap Makinesi

Haritadaki uzaklığı gerçek uzaklığa çevirmen gerekirse aşağıdaki hesap makinesini kullanabilirsin. İlk kutuya ölçekteki ikinci sayıyı yaz (yani haritanın ölçeği 1 : 1000 ise oraya bini yaz). İkinci kutuya haritadaki santimetre sayısını yaz. Hesap makinesinde varsayılan olarak önceki örneğin verileri girilidir, yani 1 : 100.000 ölçeği ve 4 santimetre.

Haritadaki Uzaklık Nasıl Hesaplanır

Ters işlem de gerekebilir. Gerçekte bir uzaklığın 15 kilometre olduğunu biliyorsun ve bunun 1 : 30.000 ölçekli bir haritada ne kadar olduğunu öğrenmek istiyorsun. İlk adımda kilometreleri santimetreye çeviririz. Kilometreyi binle çarparsak metre cinsinden uzaklığı buluruz: 15.000. Bu sayıyı bir de yüzle çarparsak santimetre cinsinden uzaklığı buluruz: 1.500.000. Son adımda bu sayıyı ölçeğe böleriz, yani 1.500.000 / 30.000 = 50 hesaplarız. Sonuç olarak gerçekteki 15 km, haritada 50 santimetreye karşılık gelir.

Ölçeğin Daha Kesin Tanımı

Daha kesin bir tanıma göre harita ölçeği, haritada ölçülen uzunluğun gerçekteki uzunluğa göre küçültülme oranını verir. Bu tanımla yazının başındaki tanım arasında ne fark var?

Ölçek sorunu, haritanın eğriliğiyle ilgilidir. Dünyamız yassı değil, yuvarlaktır. Oysa bir kürenin yüzeyini, ortaya çıkan dikdörtgen bozulmamış olacak biçimde bir dikdörtgene açmak mümkün değildir. Bir küre modeli alıp yüzeyini soysan, soyulan kâğıttan bir dikdörtgen yapamazsın. Standart bir harita ise dikdörtgendir — bu nasıl mümkün? Kürenin yüzeyinden dikdörtgen bir harita yapabilmek için bazı uzaklıklar orada bozulur.

Başka bir deyişle — bütün dünyanın 1:1 oranında devasa dikdörtgen bir haritasını yapsaydık, yine de bu haritada gerçeğe uymayan uzaklıklar olurdu. Bu yüzden harita ölçeği, haritadaki uzaklığın gerçek uzaklığa oranını veremez, çünkü 1:1 oranında yapılmış bir haritada bile bu doğru olmazdı. Bu sorun, haritada yer aldığında çoğunlukla gerçekte olduğundan büyük görünen Antarktika’da açıkça görülür.