Tỉ lệ bản đồ

Mỗi bản đồ có một tỉ lệ nhất định, nhờ đó ta có thể đổi khoảng cách trên bản đồ ra khoảng cách thực tế.

Tỉ lệ bản đồ là một tỉ số

Theo định nghĩa đơn giản, tỉ lệ bản đồ cho biết tỉ số giữa khoảng cách trên bản đồ và khoảng cách thực tế. Định nghĩa này chưa chính xác; định nghĩa chính xác hơn ở cuối bài. Tỉ lệ thường được cho dưới dạng tỉ lệ số hoặc tỉ lệ thước. Tỉ lệ số có dạng 1 : 100, là tỉ số bản đồ : thực tế. Tỉ số này cho biết 1 cm trên bản đồ ứng với 100 cm ngoài thực tế. Nói cách khác, 1 cm trên bản đồ ứng với 1 m ngoài thực tế. Như vậy, bản đồ tỉ lệ 1 : 100 nhỏ hơn thực tế 100 lần.

Cách tính khoảng cách thực tế

Ví dụ điển hình: bạn có một bản đồ tỉ lệ 1 : 100.000 và đo trên đó một khoảng cách, chẳng hạn 4 cm. Khoảng cách thực tế là bao nhiêu?

Muốn có khoảng cách tính bằng xentimét, bạn lấy 4 cm nhân với số đứng sau dấu hai chấm, tức là số 100.000. Kết quả là khoảng cách thực tế. Với ví dụ của ta, kết quả là 400.000 cm.

Thường thì ta muốn biết khoảng cách theo đơn vị khác: mét hoặc kilômét. Muốn đổi ra mét, bạn lấy kết quả vừa có chia cho 100 (vì 1 m bằng 100 cm). Kết quả là khoảng cách bằng 400.000 / 100 = 4.000 mét. Muốn đổi ra kilômét, bạn lấy số mét này chia tiếp cho 1.000 (vì 1 km bằng 1.000 m). Kết quả là 4.000 / 1.000 = 4 kilômét.

Vậy 4 cm trên bản đồ ứng với 4 km ngoài thực tế.

Máy tính

Nếu cần đổi khoảng cách trên bản đồ ra khoảng cách thực tế, bạn có thể dùng máy tính dưới đây. Ở ô thứ nhất, nhập số thứ hai của tỉ lệ (tức là nếu bản đồ có tỉ lệ 1 : 1000 thì nhập 1000). Ở ô thứ hai, nhập số xentimét đo trên bản đồ. Mặc định, công cụ tính đã điền sẵn số liệu của ví dụ trên, tức là tỉ lệ 1 : 100.000 và 4 cm.

Cách tính khoảng cách trên bản đồ

Bạn cũng có thể cần làm ngược lại. Biết rằng một khoảng cách ngoài thực tế bằng 15 km, bạn muốn biết trên bản đồ tỉ lệ 1 : 30.000 nó dài bao nhiêu. Bước thứ nhất, ta đổi kilômét ra xentimét. Nhân số kilômét với 1.000, ta được khoảng cách tính bằng mét: 15.000. Nhân tiếp số này với 100, ta được khoảng cách tính bằng xentimét: 1.500.000. Bước cuối cùng, chỉ cần chia số này cho số trong tỉ lệ, tức là tính 1.500.000 / 30.000 = 50. Kết quả là 15 km ngoài thực tế ứng với 50 cm trên bản đồ.

Định nghĩa chính xác hơn của tỉ lệ bản đồ

Theo Wikipedia, tỉ lệ bản đồ cho biết mức thu nhỏ của độ dài đo trên bản đồ so với độ dài tương ứng ngoài thực tế. Định nghĩa này khác gì định nghĩa nêu ở đầu bài?

Vấn đề của tỉ lệ bản đồ liên quan đến độ cong của chính bản đồ. Trái Đất của chúng ta không phẳng mà tròn. Mà không thể trải bề mặt hình cầu thành một hình chữ nhật sao cho hình chữ nhật đó không bị méo. Nếu bạn lấy một quả địa cầu và bóc lớp giấy bề mặt của nó ra, bạn sẽ không thể làm cho lớp giấy đó thành một hình chữ nhật. Thế nhưng bản đồ thông thường lại có dạng hình chữ nhật; làm sao có thể như vậy? Đơn giản là một số khoảng cách trên đó bị bóp méo, để có thể biến bề mặt hình cầu thành một tấm bản đồ hình chữ nhật.

Nói cách khác: nếu ta làm một tấm bản đồ hình chữ nhật khổng lồ của cả Trái Đất theo tỉ lệ 1:1, thì trên bản đồ đó vẫn có những khoảng cách không khớp với thực tế. Vì vậy tỉ lệ bản đồ không thể là tỉ số giữa khoảng cách trên bản đồ và khoảng cách thực tế, vì ngay cả với bản đồ tỉ lệ 1:1 điều đó cũng không đúng. Có thể thấy rõ vấn đề này ở châu Nam Cực: nếu có trên bản đồ thì nó thường trông lớn hơn thực tế.