✖

ระบบสมการ

ในทางปฏิบัติ เรามักพบกรณีที่ไม่ได้แก้สมการเพียงสมการเดียว แต่ต้องแก้สองสมการพร้อมกัน (หรือมากกว่านั้น) ก่อนอื่นจะแสดงวิธีแก้ระบบสมการแบบนี้ด้วยวิธีแทนค่า สำหรับการแก้ระบบสมการโดยใช้เมทริกซ์ ดูบทความระบบสมการเชิงเส้น

พื้นฐาน

ระบบสมการคือสมการหลายสมการที่แก้ไปพร้อมกัน โดยปกติระบบสมการมีตัวแปรมากกว่าหนึ่งตัว และเราพยายามหาชุดของจำนวนที่เมื่อแทนตัวแปรทุกตัวแล้ว ทุกสมการเป็นจริง

ตัวอย่างของระบบสมการ เช่น ระบบต่อไปนี้:

a+b=02a+b=10

ผลเฉลยของระบบนี้ควรเป็นคู่ของจำนวน (หรือเซตของคู่จำนวน) ที่เมื่อแทนตัวแปร a และ b แล้ว ทั้งสองสมการยังเป็นจริง ดูด้วยตาก็พอเห็นว่าตัวแปร a ต้องเท่ากับ −b เพื่อให้สมการ a + b = 0 เป็นจริง เมื่อรู้ข้อนี้แล้ว จากสมการที่สองก็เห็นได้ง่ายว่า a = 10 และ b = −10 เมื่อแทนค่าจะได้:

10−10=02×10−10=10

การแก้ด้วยการดูด้วยตาจบแล้ว ต่อไปจะเป็นขั้นตอนวิธีที่ใช้แก้ระบบสมการได้จริง

วิธีแทนค่า

ในวิธีแทนค่า เราเขียนตัวไม่ทราบค่าตัวหนึ่งจากสมการหนึ่ง แล้วนำผลที่ได้ไปแทนในอีกสมการหนึ่ง ดังนั้นก่อนอื่นต้องมีระบบสมการ เช่น ระบบนี้:

4x+2y=65x−3y=13

นี่คือระบบสมการอย่างง่ายที่มีสองสมการและตัวไม่ทราบค่าสองตัว สิ่งที่ต้องทำคือหาค่าของตัวแปร x และ y ที่ทำให้ทั้งสองสมการเป็นจริง จากสมการแรกจะแก้หา y จึงพิจารณาเฉพาะสมการแรก แล้วแก้หา y

4x+2y=6

ขั้นแรกนำ 4x มาลบ:

2y=6−4x

นำสองมาหาร:

y=3−2x

ตอนนี้เราทราบแล้วว่า y เท่ากับอะไร นำผลนี้ไปแทนตัวแปร y ในสมการที่สองได้ ดังนั้นในสมการที่สองให้เขียน 3 − 2x แทน y ได้อะไรจากการทำเช่นนี้ ได้ว่าสมการที่สองจะไม่มีตัวแปรสองตัว แต่มีเพียงตัวเดียว เพราะเราแทนตัวแปร y ด้วยนิพจน์ที่มีเพียงตัวแปร x จึงแทนค่าดังนี้:

5x−3y=13/y=3−2x5x−3(3−2x)=13

ต่อไปเพียงกระจายวงเล็บและรวมพจน์ที่รวมได้:

5x−3(3−2x)=135x−(9−6x)=135x−9+6x=1311x−9=1311x=22x=2

ตอนนี้เราทราบค่า x แล้ว ซึ่งเท่ากับสอง ที่เหลือคือคำนวณค่า y ทำได้โดยแทนค่า x ที่ทราบแล้วในสมการใดสมการหนึ่งที่มีตัวแปรทั้งสองตัว คือ x และ y เช่น เลือกสมการแรกสุด แทนค่าดังนี้:

4x+2y=6/x=24×2+2y=62y=6−82y=−2y=−1

เพียงเท่านี้ก็แก้ระบบสมการได้แล้ว ระบบสมการมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว คือ x = 2 และ y = −1 ถ้าต้องการตรวจสอบผลลัพธ์ ก็เพียงแทนในทั้งสองสมการ แทนในสมการแรก:

4x+2y=6/x=2,y=−14×2+2×(−1)=68−2=66=6

และแทนในสมการที่สอง:

5x−3y=13/x=2,y=−15×2−3×(−1)=1310+3=1313=13

วิธีกำจัดตัวแปร

วิธีนี้มักสะดวกกว่า แต่แน่นอนว่าขึ้นอยู่กับตัวอย่าง และไม่ได้เหมาะเสมอไป หลักการของวิธีกำจัดตัวแปรคือ ในการแก้ระบบสมการ การนำสมการมาบวกกันเป็นการแปลงที่ให้ระบบที่สมมูลกัน การบวกสมการทำโดยนำข้างซ้ายของสมการหนึ่งมาบวกกับข้างซ้ายของอีกสมการหนึ่ง แล้วนำข้างขวาของทั้งสองสมการมาบวกกัน พิจารณาระบบสมการในรูปทั่วไปดังนี้:

f1(x)+g1(y)=af2(x)+g2(y)=b

ผลบวกของสมการทั้งสองนี้จะได้สมการเดียวซึ่งนิยามดังนี้:

f1(x)+f2(x)+g1(y)+g2(y)=a+b

เรานำข้างซ้ายมาบวกกันและข้างขวามาบวกกันแยกกัน แต่เป้าหมายคืออะไร ถ้าบวกสองสมการแล้วยังเหลือตัวแปรสองตัว ก็ไม่ได้ช่วยอะไรมาก จึงพยายามให้ตัวแปรตัวหนึ่งหายไปหลังจากบวกสองสมการ นั่นคือให้หักล้างกันหมด เราจึงพยายามให้ผลบวกของฟังก์ชันคู่ใดคู่หนึ่ง คือ f หรือ g เป็นศูนย์:

f1(x)+f2(x)=0∨g1(y)+g2(y)=0

จะทำเช่นนั้นได้อย่างไร ระบบสมการประกอบด้วยสมการธรรมดา ซึ่งใช้การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกันได้ตามที่รู้จักจากสมการทั่วไป ดังนั้นจึงคูณสมการใดสมการหนึ่งด้วยจำนวนได้ โดยเซตคำตอบของสมการไม่เปลี่ยน ลองแก้ระบบสมการข้างต้นด้วยวิธีกำจัดตัวแปร โจทย์จึงเหมือนเดิม:

4x+2y=65x−3y=13

ถ้านำสมการมาบวกกันทันที จะยังเหลือตัวแปรทั้งสองตัว:

4x+5x≠0,2y−3y≠0

จึงต้องแปลงก่อน เราจะพยายามทำให้ตัวแปร y “หายไป” ซึ่งต้องให้สัมประสิทธิ์หน้า y ในทั้งสองสมการเท่ากัน แต่มีเครื่องหมายตรงข้ามกัน จึงหาตัวคูณร่วมน้อย ซึ่งคือ 6 วิธีง่าย ๆ คือนำสัมประสิทธิ์มาคูณกัน สองคูณสามได้หก จำนวนหกจึงหารด้วยทั้งสองจำนวนลงตัวแน่นอน (หมายเหตุ: วิธีนี้ไม่รับประกันว่าได้ตัวคูณร่วมน้อย แต่ได้จำนวนที่หารด้วยสัมประสิทธิ์ทั้งสองลงตัว)

ตอนนี้จึงพยายามให้หน้า y ในแต่ละสมการเป็นหก คูณสมการแรกด้วยสาม และสมการที่สองด้วยสอง:

4x+2y=6/⋅35x−3y=13/⋅2

จะได้:

12x+6y=1810x−6y=26

ต่อไปนำสมการมาบวกกัน:

12x+10x+6y−6y=18+2622x+0y=44

จึงได้สมการตัวแปรเดียว ซึ่งแก้ได้ง่ายแล้ว:

22x+0y=4422x=44x=2

จะเห็นว่าได้ผลลัพธ์เดียวกับวิธีแทนค่าก่อนหน้า ต่อไปเพียงแทน x ในสมการใดสมการหนึ่งอีกครั้ง ก็จะได้ผลลัพธ์ y = −1 การตรวจคำตอบก็ทำเหมือนเดิมทุกประการ

จำนวนผลเฉลย

ระบบสมการไม่จำเป็นต้องมีผลเฉลยเพียงชุดเดียว อาจมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด หรือไม่มีผลเฉลยเลยก็ได้ ขอกล่าวสั้น ๆ ว่ากรณีเหล่านี้เกิดขึ้นเมื่อใด ถ้ามีสองสมการและตัวไม่ทราบค่าสองตัว และเขียนสมการหนึ่งในรูปของอีกสมการหนึ่งได้ด้วยการแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน ระบบสมการจะมีผลเฉลยมากมายไม่จำกัด ตัวอย่างเช่น ระบบ

x+y=22x+2y=4

จะเห็นว่าถ้าคูณสมการแรกด้วยสอง จะได้สมการที่สองพอดี สมการที่สองจึงไม่ได้ให้ “ข้อมูลใหม่” เกี่ยวกับระบบ และแทบไม่มีประโยชน์ ผลที่ได้โดยรวมคือ ผลเฉลยใด ๆ ของสมการ

x+y=2

เป็นผลเฉลยของระบบทั้งหมดด้วย เช่น คู่ (1, 1) หรือ (−3, 5) เป็นผลเฉลยของสมการแรกและของระบบทั้งหมด

ระบบสมการไม่มีผลเฉลยเลย ถ้าระบบมีสมการที่ขัดแย้งกันและเป็นจริงพร้อมกันไม่ได้ ตัวอย่างเช่น:

x+y=2x+y=4

ผลบวก x + y จะเท่ากับทั้งสองและสี่พร้อมกันไม่ได้ ระบบสมการจึงไม่มีผลเฉลย ต่อไปเป็นตัวอย่างเพิ่มเติม:

ตัวอย่างที่ 1

จงแก้ระบบสมการที่มีสองสมการและตัวไม่ทราบค่าสองตัวต่อไปนี้:

7x+3y=2114x+9y=0

เมื่อดูระบบสมการคร่าว ๆ จะเห็นว่าเหมาะกับวิธีกำจัดตัวแปร สัมประสิทธิ์ของ x ในสมการที่สองเป็นสองเท่าของสมการแรก และสัมประสิทธิ์ของ y ในสมการที่สองเป็นสามเท่า ดังนั้นเพียงคูณสมการแรกด้วยลบสองหรือลบสาม แล้วนำสมการมาบวกกัน ลองกำจัดตัวแปร x จึงคูณสมการแรกด้วย −2 จะได้:

−14x−6y=−4214x+9y=0

นำสองสมการนี้มาบวกกัน จะได้

14x−14x+9y−6y=−423y=−42y=−14

ได้ผลลัพธ์แรกของระบบแล้ว นำผลลัพธ์นี้ไปแทนในสมการใดสมการหนึ่ง จะแทนในสมการแรกสุดอีกครั้งก็ได้:

7x+3y=21/y=−147x+3×(−14)=217x−42=217x=63x=9

จึงได้ผลเฉลยของระบบสมการ คือ x = 9 และ y = −14

ตัวอย่างที่ 2

จงแก้ระบบสมการที่มีสองสมการและตัวไม่ทราบค่าสองตัวต่อไปนี้:

(x+4)(y−2)=(x−2)(y+13)(x−1)(y−3)=(x+2)(y−5)

ดูยุ่งยากเล็กน้อย แต่ก็แก้ได้ ก่อนอื่นต้องกระจายวงเล็บ ถ้าไม่ทำก็แทบไปต่อไม่ได้

xy−2x+4y−8=xy+13x−2y−26xy−3x−y+3=xy−5x+2y−10

ต่อไปแปลงสมการให้อยู่ในรูปที่ใช้งานได้ง่ายขึ้น ย้ายตัวแปรไปข้างซ้ายของสมการ และย้ายพจน์ค่าคงตัวไปข้างขวา แล้วรวมพจน์ที่รวมได้

−15x+6y=−182x−3y=−13

ตอนนี้จากสมการที่ดูไม่สวยงาม เราได้ระบบสมการที่ใช้งานได้ดีแล้ว และใช้วิธีปกติวิธีใดวิธีหนึ่งได้ เช่น คูณสมการที่สองด้วยสอง แล้วนำไปบวกกับสมการแรก หลังจากคูณสมการที่สองด้วยสองจะได้:

−15x+6y=−184x−6y=−26

ต่อไปนำสองสมการมาบวกกันด้วยวิธีกำจัดตัวแปรตามปกติ:

4x−15x+6y−6y=−18−26−11x=−4411x=44x=4

ดีมาก ตอนนี้ทราบผลลัพธ์หนึ่งแล้ว นำผลลัพธ์นี้ไปแทนในสมการใดสมการหนึ่งแล้วคำนวณ y เช่น แทนในสมการ 2x− 3y = −13 จะได้:

2x−3y=−13/x=48−3y=−13−3y=−21−y=−7y=7

ตอนนี้ได้ผลเฉลยของระบบสมการครบแล้ว ระบบมีผลเฉลยเมื่อ x = 4 และ y = 7