ตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรงกับวงกลม
เส้นตรงกับวงกลมบนระนาบมีตำแหน่งสัมพัทธ์ได้เพียงสามแบบ เส้นตรงอาจตัดวงกลมที่สองจุด ซึ่งเรียกว่าเส้นตัด (secant) หรือแตะวงกลมเพียงจุดเดียว ซึ่งเรียกว่าเส้นสัมผัส (tangent) หรือผ่านไปโดยไม่แตะวงกลมเลย จึงไม่มีจุดร่วมกัน ซึ่งเรียกว่าเส้นตรงที่ไม่ตัดวงกลม ไม่มีกรณีอื่นอีก เส้นตรงกับวงกลมมีจุดร่วมสามจุดไม่ได้ ตัวอย่างที่ดีของเส้นสัมผัสคือล้อรถที่ตั้งอยู่บนถนน ล้อแตะถนนเพียงจุดเดียว
ในรูป เส้นตรงสีน้ำเงิน p เป็นเส้นตัด เส้นสีแดง t เป็นเส้นสัมผัส และเส้นสีเขียว q เป็นเส้นตรงที่ไม่ตัดวงกลม จุดร่วมแสดงด้วยสีส้ม เส้นตรงทั้งสามขนานกันและต่างกันเพียงระยะห่างจากจุดศูนย์กลาง S และระยะห่างนี้เองที่เป็นตัวตัดสิน
พิจารณาจากระยะห่างจากจุดศูนย์กลาง
ระยะห่างระหว่างจุดศูนย์กลางกับเส้นตรงคือความยาวของเส้นทางที่สั้นที่สุดจากจุดศูนย์กลางไปยังเส้นตรง เส้นทางนี้ตั้งฉากกับเส้นตรงเสมอ คือลากเส้นตั้งฉากจากจุดศูนย์กลางไปยังเส้นตรง แล้ววัดส่วนของเส้นตรงจากจุดศูนย์กลางถึงจุดที่เส้นตั้งฉากตัดเส้นตรง ระยะจากจุดศูนย์กลางไปยังจุดอื่นใดบนเส้นตรงจะยาวกว่า เพราะส่วนของเส้นตรงนั้นเป็นด้านตรงข้ามมุมฉากของรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก และด้านตรงข้ามมุมฉากยาวกว่าด้านประกอบมุมฉาก ในรูป เส้นตั้งฉากเหล่านี้เป็นเส้นประสีเทา และมุมฉากที่เส้นตรงแต่ละเส้นแสดงด้วยส่วนโค้งที่มีจุด
ให้ระยะห่างนี้เป็น d แล้วเปรียบเทียบกับรัศมี r:
- d < r เส้นตรงอยู่ใกล้จุดศูนย์กลางมากกว่ารัศมี จึงผ่านเข้าไปในวงกลมแล้วออกมา เส้นตรงนี้เป็นเส้นตัด
- d = r เส้นตรงเพียงแตะวงกลม เส้นตรงนี้เป็นเส้นสัมผัส
- d > r เส้นตรงอยู่ห่างจากจุดศูนย์กลางมากกว่าขอบของวงกลม เส้นตรงนี้เป็นเส้นตรงที่ไม่ตัดวงกลม
สำหรับเส้นสัมผัส เส้นตั้งฉากผ่านจุดสัมผัสพอดี เส้นสัมผัสจึงตั้งฉากกับรัศมีที่ลากไปยังจุดสัมผัสเสมอ
ระยะห่างระหว่างจุดศูนย์กลางกับเส้นตรงหาได้จากสูตรระยะห่างระหว่างจุดกับเส้นตรง สำหรับจุด S(m, n) และเส้นตรง ax + by + c = 0 จะได้ว่า:
สูตรนี้ต้องใช้สมการเส้นตรงในรูปทั่วไป ถ้าเส้นตรงกำหนดมาในรูป y = x + 1 ต้องจัดรูปเป็น x − y + 1 = 0 ก่อน มิฉะนั้นจะแทนค่าผิด
ลองใช้สูตรกับวงกลม x2 + y2 = 25 และเส้นตรง 3x − 4y − 25 = 0 จากสมการวงกลม วงกลมนี้มีจุดศูนย์กลางที่จุดกำเนิด S(0, 0) และรัศมี
คำนวณต่อ:
ได้ 5 ซึ่งเท่ากับรัศมีพอดี เส้นตรงจึงเป็นเส้นสัมผัสวงกลม
ในรูป ระยะห่าง d แสดงด้วยสีแดง เส้นตั้งฉากจากจุดศูนย์กลางยาวเท่ากับรัศมี จึงไปสิ้นสุดบนวงกลมพอดีที่จุด T ซึ่งเป็นจุดที่เส้นตรงสัมผัสวงกลม
วิธีนี้รวดเร็วและเหมาะเมื่อต้องการรู้เพียงว่าเส้นตรงอยู่ในตำแหน่งใดเทียบกับวงกลม แต่ไม่ได้บอกว่าเส้นตรงตัดหรือสัมผัสวงกลมที่จุดใด ส่วนนั้นต้องคำนวณ
การหาจุดร่วม
จุดร่วมของเส้นตรงกับวงกลมต้องสอดคล้องกับทั้งสองสมการพร้อมกัน จึงต้องแก้ระบบสมการ เช่นเดียวกับตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรงสองเส้น คือจากสมการเส้นตรงเขียนตัวแปรหนึ่งในรูปของอีกตัวแปรหนึ่ง แล้วแทนในสมการวงกลม จะได้สมการกำลังสอง ซึ่งมีคำตอบกี่คำตอบ เส้นตรงกับวงกลมก็มีจุดร่วมเท่านั้นจุด จำนวนคำตอบบอกได้จากดิสคริมิแนนต์:
- D > 0 สองคำตอบ เส้นตรงเป็นเส้นตัด
- D = 0 คำตอบเดียว (รากซ้ำ) เส้นตรงเป็นเส้นสัมผัส
- D < 0 ไม่มีคำตอบ เส้นตรงไม่ตัดวงกลม
ตัวอย่างที่ 1: ให้วงกลม x2 + y2 = 25 และเส้นตรง y = x + 1 แทน y ในสมการวงกลมด้วยนิพจน์ x + 1:
ยกกำลังสองของวงเล็บ:
รวมพจน์และย้ายทุกพจน์ไปข้างซ้าย:
หารทั้งสองข้างด้วยสอง:
หาดิสคริมิแนนต์:
ดิสคริมิแนนต์เป็นบวก เส้นตรงจึงเป็นเส้นตัด รากของสมการคือ
นั่นคือ x1 = 3 และ x2 = −4 แต่ยังไม่เสร็จ เพราะต้องการจุดทั้งจุด ไม่ใช่เพียงพิกัดแรก พิกัดที่สองได้จากสมการเส้นตรง y = x + 1: เมื่อ x = 3 จะได้ y = 4 และเมื่อ x = −4 จะได้ y = −3 เส้นตรงจึงตัดวงกลมที่จุด P(3, 4) และ Q(−4, −3)
ตรวจคำตอบสำหรับจุด P: 32 + 42 = 9 + 16 = 25 ถูกต้อง จุดนี้อยู่บนวงกลม
ตัวอย่างที่ 2: ใช้เส้นตรง 3x − 4y = 25 จากหัวข้อก่อนหน้าอีกครั้ง เราทราบแล้วว่าเป็นเส้นสัมผัส ตอนนี้เหลือเพียงหาจุดสัมผัส ขั้นแรกจัดรูปให้ y อยู่ข้างเดียว:
แทนในสมการวงกลม:
ยกกำลังสองของเศษส่วน โดยยกกำลังตัวเศษและตัวส่วนแยกกัน:
คูณทั้งสองข้างด้วยสิบหกเพื่อกำจัดเศษส่วน:
รวมพจน์และย้ายไปข้างซ้าย:
หารด้วยยี่สิบห้า:
ดิสคริมิแนนต์:
ได้ศูนย์ เส้นตรงจึงเป็นเส้นสัมผัส ซึ่งเราทราบอยู่แล้ว แต่ก็ดีที่ได้เห็นว่าทั้งสองวิธีให้ผลเดียวกัน รากเพียงรากเดียว (รากซ้ำ) คือ
ตัวอย่างที่ 3: ลองเส้นตรง y = x + 10 เมื่อแทนใน x2 + y2 = 25 จะได้สมการ 2x2 + 20x + 75 = 0 และดิสคริมิแนนต์ D = 202 − 4 × 2 × 75 = 400 − 600 = −200 ดิสคริมิแนนต์เป็นลบ แสดงว่าสมการไม่มีคำตอบ เส้นตรงจึงไม่ตัดวงกลม
สารบัญ: สมการวงกลม, ตำแหน่งสัมพัทธ์ของเส้นตรงกับวงกลม