รูปสามเหลี่ยมมุมฉาก
รูปสามเหลี่ยมมุมฉากมีมุมภายในหนึ่งมุมเป็นมุมฉาก คือมีขนาด 90 องศา รูปสามเหลี่ยมนี้มีสมบัติที่น่าสนใจหลายข้อ ซึ่งจะกล่าวถึงในบทความนี้
ลักษณะพื้นฐาน
รูปสามเหลี่ยมมุมฉากได้อธิบายไว้บางส่วนแล้วในบทความหลักเรื่องรูปสามเหลี่ยม รูปสามเหลี่ยมมุมฉากมีมุมภายในหนึ่งมุมขนาด 90 องศา มุมภายในอีกสองมุมที่เหลือต้องมีขนาดน้อยกว่า 90 องศา มิฉะนั้นผลบวกของมุมภายในจะไม่เท่ากับ 180 องศา ยิ่งไปกว่านั้น ผลบวกของมุมที่เหลือทั้งสองเท่ากับ 90 องศา
แน่นอนว่ารูปสามเหลี่ยมมุมฉากมีสามด้าน ด้านสองด้านเรียกว่าด้านประกอบมุมฉาก (ด้านสีแดง) ซึ่งเป็นด้านที่สั้นกว่า และด้านที่สามเรียกว่าด้านตรงข้ามมุมฉาก (ด้านสีน้ำเงิน) ซึ่งเป็นด้านที่ยาวที่สุด ด้านตรงข้ามมุมฉากอยู่ตรงข้ามกับจุดที่มีมุมฉากเสมอ
ทฤษฎีบทพีทาโกรัส
ในรูปสามเหลี่ยมมุมฉากมีทฤษฎีบทพีทาโกรัสเป็นจริง ซึ่งน่าจะเป็นทฤษฎีบททางคณิตศาสตร์ที่โด่งดังที่สุด ทฤษฎีบทพีทาโกรัสเกี่ยวกับความยาวของด้านของรูปสามเหลี่ยม ทฤษฎีบทกล่าวว่า “พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสบนด้านตรงข้ามมุมฉากของรูปสามเหลี่ยมมุมฉากเท่ากับผลบวกของพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสบนด้านประกอบมุมฉาก” เขียนในรูปคณิตศาสตร์สำหรับรูปสามเหลี่ยมของเรา ซึ่งมีด้าน a เป็นด้านตรงข้ามมุมฉาก ได้ว่า:
ทฤษฎีบทพีทาโกรัสในรูป คราวนี้ใช้สัญลักษณ์ตามปกติที่มีด้านตรงข้ามมุมฉากเป็น c
ทฤษฎีบทนี้มีบทความแยก
พื้นที่ของรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก
ในรูปสามเหลี่ยมมุมฉากคำนวณพื้นที่ได้ง่ายมาก เพราะส่วนสูงทับกับด้านประกอบมุมฉาก ลองนึกถึงรูปสามเหลี่ยมมุมฉากในรูปแรก ถ้าไม่รู้ส่วนสูงใดเลย จะคำนวณพื้นที่อย่างไร เติมรูปสามเหลี่ยมให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ด้านของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าคือด้านประกอบมุมฉากของรูปสามเหลี่ยม และเติมอีกสองด้านที่เหลือให้ได้รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า
พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าคำนวณได้แล้ว คือผลคูณของความยาวของด้านสองด้านที่อยู่ติดกัน ในกรณีของเราคือผลคูณของด้านสีแดง AC และ AB จะได้พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า แต่ด้านตรงข้ามมุมฉาก BC เป็นเส้นทแยงมุมของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ซึ่งแบ่งรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าออกเป็นสองส่วนเท่ากัน ดังนั้นถ้านำพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าหารด้วยสอง จะได้พื้นที่ของรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก สูตรจึงเป็นดังนี้:
เมื่อ b และ c เป็นความยาวของด้านประกอบมุมฉาก
ฟังก์ชันตรีโกณมิติไซน์และโคไซน์
ในรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ฟังก์ชันตรีโกณมิติพื้นฐานและความสัมพันธ์ของฟังก์ชันเหล่านี้เป็นจริง ฟังก์ชันตรีโกณมิติ เช่น ไซน์ โคไซน์ แทนเจนต์ และโคแทนเจนต์ แสดงอัตราส่วนระหว่างความยาวของด้านต่าง ๆ ในรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ลองใช้รูปสามเหลี่ยมรูปแรกอีกครั้ง คราวนี้เน้นมุมไว้ด้วย
ถ้าต้องการหาอัตราส่วนของความยาวของด้านสองด้าน ให้นำความยาวทั้งสองมาหารกันตามลำดับที่กำหนด ตัวอย่างเช่น อัตราส่วนของความยาวของด้าน b:c (อ่านว่า “บีต่อซี”) ได้จากการหาร 3/5 (ด้าน b ยาว 3 ด้าน c ยาว 5)
ฟังก์ชันไซน์เกี่ยวข้องกับอัตราส่วนของด้านสองด้านและมุมหนึ่งมุม จากรูปของเรา ถ้านำอัตราส่วนของด้าน b:a จะได้ค่าของฟังก์ชันไซน์ของมุม β โคไซน์ก็คล้ายกัน แต่ใช้อัตราส่วน c:a กับมุม β เดียวกัน จะได้ว่า:
ในรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ฟังก์ชันไซน์และโคไซน์ใช้กับมุมที่มีขนาดน้อยกว่า 90 องศาเท่านั้น ในกรณีนี้คือมุม β และ γ ในขอบเขตนี้ ฟังก์ชันไซน์และโคไซน์ให้ค่าในช่วง (0, 1) เสมอ จึงจำไว้เป็นหลักได้ว่านำด้านที่สั้นกว่าหารด้วยด้านที่ยาวกว่าเสมอ เพื่อให้ได้ค่าในช่วง (0, 1)
ฟังก์ชันทั้งสองใช้ด้านประกอบมุมฉากหนึ่งด้านกับด้านตรงข้ามมุมฉาก ไม่เคยใช้ด้านประกอบมุมฉากทั้งสองด้านพร้อมกัน เนื่องจากนำด้านที่สั้นกว่าหารด้วยด้านที่ยาวกว่าเสมอ ด้านตรงข้ามมุมฉากจึงเป็นตัวส่วนของเศษส่วนเสมอ ในสูตรข้างบน ตัวส่วนคือ a เสมอ ซึ่งเป็นด้านตรงข้ามมุมฉากของรูปสามเหลี่ยม
หลักข้อสุดท้ายคือไซน์ใช้ด้านตรงข้ามมุม ส่วนโคไซน์ใช้ด้านประชิดมุม หมายความว่าอย่างไร ถ้ามีมุม β ด้านประชิดมุมคือด้านประกอบมุมฉากที่ออกจากจุด B คือด้าน c ด้านตรงข้ามมุมคือด้านประกอบมุมฉากอีกด้านหนึ่ง คือด้าน b ดังนั้นในสูตรของไซน์จึงมีด้าน b และในสูตรของโคไซน์มีด้าน c
สรุป ไซน์คืออัตราส่วนของด้านตรงข้ามมุมต่อด้านตรงข้ามมุมฉาก โคไซน์คืออัตราส่วนของด้านประชิดมุมต่อด้านตรงข้ามมุมฉาก นำไปใช้อย่างไรได้บ้าง ถ้ารู้มุมในรูปสามเหลี่ยมและความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉากหรือด้านประกอบมุมฉาก ก็คำนวณความยาวของด้านที่เหลือได้ ตัวอย่างเช่น
ในรูปสามเหลี่ยมก่อนหน้า:
ด้าน a ยาวเท่าใด เรารู้ว่า:
รู้ค่าของไซน์และความยาวของด้าน b แล้ว ต้องการหาความยาวของด้าน a เขียน a ในรูปของตัวแปรอื่นด้วยการแปลงสมการที่สมมูลกัน:
(ขั้นแรกคูณทั้งสองข้างของสมการด้วย a จากนั้นหารด้วยไซน์) ข้างขวามีแต่ค่าที่รู้แล้ว จึงแทนค่าได้ ค่าของไซน์คำนวณด้วยเครื่องคิดเลข
ด้าน a ยาว 5.83 ถ้าคำนวณไซน์ด้วยเครื่องคิดเลข ต้องระวังให้ตั้งเครื่องเป็นโหมดองศา ปัญหาที่พบบ่อยคือคำนวณเป็นเรเดียน ซึ่งเป็นหน่วยวัดมุมอีกแบบหนึ่ง แต่มีความสัมพันธ์สำหรับแปลงหน่วยดังนี้:
เมื่อ deg คือค่าในหน่วยองศา
ฟังก์ชันตรีโกณมิติแทนเจนต์และโคแทนเจนต์
ในรูปสามเหลี่ยมมุมฉากใช้ฟังก์ชันทั้งสองนี้ได้ง่ายเช่นกัน และใช้กับมุมที่มีขนาดน้อยกว่า 90 องศาเสมอเช่นเดิม แต่ต่างจากไซน์และโคไซน์ตรงที่ฟังก์ชันเหล่านี้ไม่ใช้ด้านตรงข้ามมุมฉาก ใช้เพียงด้านประกอบมุมฉาก แทนเจนต์ของมุมเท่ากับอัตราส่วนของด้านตรงข้ามมุมต่อด้านประชิดมุม และโคแทนเจนต์เท่ากับอัตราส่วนของด้านประชิดมุมต่อด้านตรงข้ามมุม
สำหรับรูปสามเหลี่ยมก่อนหน้าจะได้ว่า:
ลองคำนวณความยาวของด้าน AC (ด้าน b) ในรูปสามเหลี่ยมก่อนหน้าโดยใช้มุม β ซึ่งรู้ขนาดแล้วจากตัวอย่างก่อนหน้า เรารู้ว่า:
เขียนด้าน b ในรูปของตัวแปรอื่น:
(เพียงคูณทั้งสองข้างของสมการด้วย c แล้วสลับข้าง) ตอนนี้รู้ทุกค่าที่ต้องใช้คำนวณความยาวของด้าน b แล้ว แทนค่า:
จากรูปก็เห็นได้ว่าได้คำตอบที่ถูกต้อง แต่ต้องระวังอีกครั้งว่าในสูตร ค่าในแทนเจนต์เป็นองศา ในขณะที่เครื่องคิดเลขอาจต้องการมุมในหน่วยเรเดียน
เพื่อเป็นตัวอย่าง ลองคำนวณด้านเดียวกันด้วยโคแทนเจนต์:
แทนค่า:
ได้คำตอบที่ถูกต้องอีกครั้ง
สารบัญ: รูปสามเหลี่ยม, ส่วนสูงของรูปสามเหลี่ยม, เส้นมัธยฐานของรูปสามเหลี่ยม, วงกลมกับรูปสามเหลี่ยม, รูปสามเหลี่ยมมุมฉาก, การสร้างรูปสามเหลี่ยม, ความเท่ากันทุกประการของรูปสามเหลี่ยม, ความคล้ายของรูปสามเหลี่ยม, พื้นที่ของรูปสามเหลี่ยม, ทฤษฎีบทพีทาโกรัส