การบวก การลบ การคูณ และการหารเศษส่วน
จำนวนตรรกยะทุกจำนวนเขียนในรูปเศษส่วนได้ เศษส่วนประกอบด้วยสองส่วน ส่วนบนเรียกว่าตัวเศษ และส่วนล่างเรียกว่าตัวส่วน ยังมีเศษซ้อนด้วย ซึ่งก็คือเศษส่วนที่มีเศษส่วนอีกตัวอยู่ในตัวเศษหรือตัวส่วน อีกเรื่องหนึ่งคือ เครื่องหมายทุกตัวระหว่างเศษส่วน (บวก ลบ เท่ากับ เป็นต้น) ต้องเขียนให้อยู่ระดับเดียวกับเส้นแบ่งเศษส่วนเสมอ ไม่ใช่ระดับเดียวกับตัวเศษหรือตัวส่วน แล้วรู้หรือไม่ว่า ห้าในสี่ของคนทั้งหมดมีปัญหากับเศษส่วน
ความรู้พื้นฐาน
เศษส่วนอยู่ในรูปต่อไปนี้:
ตัวอย่างของเศษส่วน เช่น
อ่านว่าเศษสองส่วนห้า หรือสองในห้า ตัวส่วนบอกว่าแบ่งทั้งหมดออกเป็นกี่ส่วนเท่า ๆ กัน ส่วนห้า ส่วนสาม ส่วนหก… เป็นชื่อหลักของเศษส่วน ซึ่งมาจากจำนวนที่อยู่ใต้เส้นแบ่งเศษส่วน ส่วนตัวเศษบอกจำนวนส่วนที่นำมา ในตัวอย่างข้างต้นคือสองส่วนจากห้าส่วน ชื่อเรียกมีเพียงเท่านี้
ตัวเศษและตัวส่วนเป็นจำนวนใดก็ได้ หรือเป็นเศษส่วนอีกตัวก็ได้ แต่ที่พบบ่อยที่สุดคือเศษส่วนที่ทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นจำนวนนับ
เศษส่วนเป็นเพียงการหารที่เขียนอีกแบบหนึ่ง ค่าของเศษส่วนหาได้โดยนำตัวเศษหารด้วยตัวส่วน โดยทั่วไป ถ้ามีเศษส่วน
การทำเศษส่วนให้เป็นเศษส่วนอย่างต่ำ
เศษส่วนเปลี่ยนรูปได้หลายแบบ คือขยายและตัดทอนได้ โดยค่าของเศษส่วนไม่เปลี่ยน นึกภาพเป็นคำพูดได้ง่าย ๆ เช่น ครึ่งหนึ่งมีค่าเท่ากับสองในสี่หรือสี่ในแปด เพราะเศษส่วนเป็นเพียงการหารที่แต่งตัวใหม่ และหลายคู่จำนวนหารกันแล้วได้ครึ่งหนึ่ง สี่หารด้วยแปดได้ครึ่งหนึ่ง สิบหารด้วยยี่สิบก็ได้ครึ่งหนึ่ง ดังนั้นเศษส่วน
จึงมีค่าเท่ากัน
จะเห็นว่าเศษส่วนอื่นที่มีค่าเท่ากันได้มาจากการนำสองไปคูณทั้งตัวเศษและตัวส่วนของเศษส่วนตั้งต้น 1/2 หลังจากคูณแล้วได้เศษส่วน 2/4 คือสองในสี่ ถ้านำสองไปคูณตัวเศษและตัวส่วนของเศษส่วนนี้อีก จะได้เศษส่วน 4/8 คือสี่ในแปด สิ่งที่ทำนี้เรียกว่าการขยายเศษส่วน
การดำเนินการที่ตรงข้ามกับการขยายคือการตัดทอนเศษส่วน ซึ่งนำจำนวนเดียวกันไปหารทั้งตัวเศษและตัวส่วน ถ้าต้องการตัดทอนเศษส่วน ต้องหาจำนวนที่หารทั้งตัวเศษและตัวส่วนได้ลงตัว ในทางปฏิบัติใช้การตัดทอนเศษส่วนบ่อยมาก เพราะทำให้เศษส่วนง่ายขึ้นมากและคิดได้สะดวกขึ้น ถ้ามีเศษส่วน 12/18 ดูแวบเดียวก็รู้ว่าทั้งสองจำนวนเป็นจำนวนคู่ จึงหารด้วยสองได้ แน่นอนว่าตัดทอนด้วยสองได้ แต่ดูอีกครั้งก็จะเห็นว่าทั้งตัวเศษและตัวส่วนหารด้วยหกได้ด้วย ถ้าตัดทอนด้วยหกจะได้เศษส่วนที่ง่ายกว่าการตัดทอนด้วยสองเพียงอย่างเดียว จึงตัดทอนด้วยหก ได้เศษส่วน 2/3
เศษส่วนนี้ตัดทอนต่อไปไม่ได้แล้ว เพราะไม่มีจำนวน (ที่มากกว่าหนึ่ง) ที่หารทั้งตัวเศษและตัวส่วนได้ลงตัว เศษส่วนที่ตัดทอนต่อไปไม่ได้เรียกว่าเศษส่วนอย่างต่ำ ควรใช้เศษส่วนอย่างต่ำเสมอ เมื่อต้องคิดกับเศษส่วน ให้ดูก่อนว่ามีเศษส่วนตัวใดตัดทอนได้หรือไม่ จะช่วยประหยัดเวลา อีกหนึ่งตัวอย่าง:
จำนวนใดหารทั้ง 24 และ 42 ได้ ทั้งสองเป็นจำนวนคู่ จึงหารด้วยสองได้แน่นอน นำสองไปหารทั้งตัวเศษและตัวส่วน:
มีจำนวนที่หารทั้งสองจำนวนได้อีกหรือไม่ มี คราวนี้คือสาม
ยังมีจำนวนที่หารทั้งตัวเศษและตัวส่วนได้อีกหรือไม่ ไม่มีแล้ว เศษส่วนนี้เป็นเศษส่วนอย่างต่ำ
การคูณเศษส่วน
อาจแปลกใจว่า การคูณและการหารเศษส่วนง่ายกว่าการบวกและการลบ ถ้าต้องคูณเศษส่วนสองตัว เพียงนำตัวเศษของเศษส่วนตัวแรกคูณกับตัวเศษของเศษส่วนตัวที่สอง และตัวส่วนคูณกับตัวส่วน เท่านี้เอง ตัวอย่างการคูณเศษส่วน:
ในการคูณเศษส่วนยังมีวิธีตัดทอนอีกแบบหนึ่ง ไม่จำเป็นต้องตัดทอนภายในเศษส่วนตัวเดียว แต่ตัดทอนแบบไขว้ได้ ถ้าตัวเศษของเศษส่วนตัวแรกตัดทอนกับตัวส่วนของเศษส่วนตัวที่สองได้ ก็ทำได้ และทำให้คูณง่ายขึ้น ตัวอย่าง (จำนวนที่ตัดทอนอยู่ในกรอบ):
ทำอะไรไป นำสี่ไปหารทั้งสี่และแปด ค่าของผลคูณไม่เปลี่ยน ถ้าไม่ตัดทอนตอนนี้ ก็ตัดทอนหลังจากคูณแล้วได้
การคูณเศษส่วนด้วยจำนวนเต็ม เปลี่ยนเป็นการคูณเศษส่วนสองตัวได้ง่าย ๆ โดยเขียนจำนวนเต็ม c เป็น c/1:
จะเห็นว่า ถ้าคูณเศษส่วนด้วยจำนวนเต็ม เพียงนำจำนวนนั้นไปคูณตัวเศษของเศษส่วนก็พอ
การหารเศษส่วน
การหารเศษส่วนแทบจะเหมือนกับการคูณ ถ้าต้องการหารเศษส่วนตัวหนึ่งด้วยอีกตัวหนึ่ง ให้กลับเศษส่วนตัวที่สอง (ตัวหาร) แล้วคูณเศษส่วนตามปกติ ตัวอย่างง่าย ๆ ของการหารเศษส่วน (สังเกตว่าหลังจากกลับเศษส่วนแล้ว ตัดทอน 12 กับ 6 ได้):
การหารเปลี่ยนเป็นการคูณ โดยกลับเศษส่วน
ที่จริงทำอะไรอยู่ คือหาว่าครึ่งหนึ่งใส่ลงในสิบได้กี่ครั้ง ในแต่ละหนึ่งหน่วยใส่ครึ่งหนึ่งได้สองครั้ง (สองคูณครึ่งหนึ่งเท่ากับหนึ่ง) ในสิบจึงใส่ได้ยี่สิบครั้ง ถ้านำสองคูณสิบก็ได้ผลลัพธ์เดียวกันคือยี่สิบ แล้วถ้ากลับครึ่งหนึ่งจะได้ค่าเท่าใด ได้สองส่วนหนึ่ง ซึ่งก็คือสอง
ผลลัพธ์จึงเป็น:
การบวกเศษส่วน
การบวกเศษส่วนมักซับซ้อนกว่าเล็กน้อย เพราะบวกเศษส่วนได้เฉพาะเมื่อเศษส่วนเหล่านั้นมีตัวส่วนเท่ากัน ถ้าตัวส่วนไม่เท่ากัน ต้องทำให้มีตัวส่วนเท่ากันก่อน จากนั้นก็ทำง่าย ๆ เหมือนการคูณ คือนำตัวเศษของเศษส่วนตัวแรกบวกกับตัวเศษของเศษส่วนตัวที่สอง แต่ต่างจากการคูณตรงที่ตัวส่วนคงเดิม ตัวอย่างแรกเป็นการบวกเศษส่วนที่มีตัวส่วนเท่ากัน:
สมเหตุสมผลหรือไม่ หนึ่งส่วนสองบวกห้าส่วนสองเท่ากับหกส่วนสอง ก็สมเหตุสมผลดี
ถ้าเศษส่วนมีตัวส่วนไม่เท่ากัน ซึ่งพบบ่อยกว่า ต้องทำให้ตัวส่วนเท่ากันก่อน นั่นคือขยายเศษส่วนตัวใดตัวหนึ่งหรือทั้งสองตัวให้ได้ตัวส่วนเท่ากัน ต้องการบวกเศษส่วนสองตัวนี้:
เศษส่วนตัวแรกมีตัวส่วนเป็นสาม ตัวที่สองเป็นสอง ตอนนี้ยังบวกกันได้ยาก แต่ถ้าขยายเศษส่วนตัวแรกด้วยสอง ตัวส่วนจะเป็นหก และถ้าขยายเศษส่วนตัวที่สองด้วยสาม ตัวส่วนก็จะเป็นหกเช่นกัน ตอนนี้เศษส่วนทั้งสองมีตัวส่วนเท่ากันแล้วและบวกกันได้ง่าย ๆ ขั้นแรกจึงขยายเศษส่วนให้มีตัวส่วนเท่ากัน:
แล้วเพียงบวกตัวเศษ ส่วนตัวส่วนคงเดิม:
ระวังว่าในการบวก จะตัดทอนข้ามเศษส่วนเหมือนในการคูณไม่ได้ เช่น หลังจากจัดรูปแล้ว ตัวส่วนของเศษส่วนตัวแรกเป็นหกและตัวเศษของเศษส่วนตัวที่สองเป็นสิบห้า แต่ก็ตัดทอนด้วยสามไม่ได้:
จะตัดทอนแบบนี้ได้ก็ต่อเมื่อเศษส่วนเหล่านั้นคูณกันเท่านั้น:
โดยทั่วไปจะทำเศษส่วนสองตัวให้มีตัวส่วนร่วมได้อย่างไร ขยายเศษส่วนตัวแรกด้วยตัวส่วนของเศษส่วนตัวที่สอง และขยายเศษส่วนตัวที่สองด้วยตัวส่วนของเศษส่วนตัวแรก เขียนโดยทั่วไปได้ดังนี้:
เศษส่วนตัวแรกขยายด้วย d ซึ่งเป็นตัวส่วนของเศษส่วนตัวที่สอง เศษส่วนตัวที่สองขยายด้วย b ซึ่งเป็นตัวส่วนของเศษส่วนตัวแรก ตัวอย่าง:
เศษส่วนตัวแรกขยายด้วยแปด ตัวที่สองขยายด้วยสี่ หลังจากนี้ก็บวกเศษส่วนได้แล้ว
สูตรทั่วไปของการบวกเศษส่วนจึงเป็นดังนี้:
การลบเศษส่วน
การลบเศษส่วนทำเหมือนการบวกเศษส่วนทุกอย่าง เพียงแต่นำตัวเศษที่ได้มาลบกันแทนการบวก สูตรทั่วไปของการบวกข้างต้นจึงเปลี่ยนเป็น:
ตัวอย่าง ขั้นแรกทำให้มีตัวส่วนร่วม:
แล้วเพียงลบตัวเศษ ส่วนตัวส่วนคงเดิม:
การคูณไขว้
ในสมการใช้การคูณไขว้ได้ ซึ่งช่วยให้สมการที่เป็นการเท่ากันของเศษส่วนสองตัวง่ายขึ้น ที่จริงก็เป็นเพียงการแปลงสมการให้ได้สมการที่สมมูลกันสองครั้ง ให้มีสมการของเศษส่วนสองตัว
จัดรูปสมการนี้ได้โดยคูณด้วยตัวส่วนของเศษส่วนตัวแรก แล้วคูณด้วยตัวส่วนของเศษส่วนตัวที่สอง ขั้นแรกคูณสมการด้วยตัวส่วนของเศษส่วนตัวแรก คือ b จะได้
แล้วคูณสมการด้วย d จะได้
ในเศษส่วนตัวแรกตัดทอน b และในตัวที่สองตัดทอน d ผลลัพธ์คือสมการ
จึงถือเป็นสูตรได้ ถ้ามีสมการในรูปเศษส่วนสองตัว จะจัดรูปได้ดังนี้:
ตัวอย่างต่อไปนี้ ขั้นแรกเขียนเศษส่วนตามสูตรข้างต้น ขั้นที่สองเพียงจัดรูปนิพจน์ทั้งสองข้างเล็กน้อย
ต่อจากนี้แก้สมการเหมือนสมการกำลังสองทั่วไป แต่เรื่องนั้นอยู่นอกขอบเขตของบทนี้แล้ว
หัวข้อที่เกี่ยวข้อง
เศษส่วนมักพบในโจทย์การทำนิพจน์ให้อยู่ในรูปอย่างง่าย ซึ่งอธิบายไว้ในบทเรื่องเศษส่วนพหุนาม และยังมีขั้นตอนเฉพาะสำหรับการหารพหุนามด้วยพหุนาม