✖

พื้นที่และปริมาตร

ก่อนอื่นทบทวนทฤษฎีสั้น ๆ เผื่อมีใครยังไม่รู้ ความยาวรอบรูปของรูปคือผลบวกของความยาวของด้านทุกด้าน วัดเป็นเมตรและหน่วยที่ได้จากเมตร ในที่นี้ใช้ตัวอักษร P แทนความยาวรอบรูป พื้นที่ของรูปคือขนาดของบริเวณที่รูปนั้นครอบคลุม วัดเป็นตารางเมตร ซึ่งในคณิตศาสตร์เขียนด้วยเลขสองที่เป็นตัวยก m2 ในที่นี้ใช้ตัวอักษร S แทนพื้นที่ ปริมาตรคือปริภูมิที่รูปเรขาคณิตสามมิติครอบคลุม กล่าวง่าย ๆ คือบอกว่าเทน้ำลงไปได้เท่าใด ปริมาตรวัดเป็นลูกบาศก์เมตรและหน่วยที่ได้จากลูกบาศก์เมตร และหน่วยของปริมาตรเขียนด้วยเลขสามที่เป็นตัวยก m3 โดยทั่วไปใช้ตัวอักษร V แทนปริมาตร พื้นที่และปริมาตรบอกเป็นหน่วยอื่นได้ด้วย (ซึ่งในชีวิตประจำวันน่าจะใช้บ่อยกว่า) เช่น อาร์หรือเฮกตาร์สำหรับพื้นที่ และลิตรสำหรับปริมาตร โดยทั่วไปพื้นที่และปริมาตรคำนวณได้ด้วยปริพันธ์

รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสและรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า

รูปทั้งสองเป็นรูปสองมิติ จึงมีเพียงความยาวรอบรูปและพื้นที่ รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสง่ายที่สุด เพราะตามบทนิยามมีด้านทุกด้านยาวเท่ากัน ดังนั้นการหาความยาวรอบรูปของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสทำได้โดยนำความยาวของด้านหนึ่งคูณด้วยสี่ (จำนวนด้าน) P=4a ความยาวรอบรูปของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ายากกว่าเพียงเล็กน้อย รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ามีด้านที่ยาวเท่ากันสองคู่เสมอ จึงทำได้สองทาง คือบวกความยาวของด้านทุกด้าน หรือนำความยาวของด้านสองด้านที่ต่างกันคูณด้วยสองแล้วบวกกัน P=2a+2b

พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสไม่ได้ยากกว่าความยาวรอบรูปเลย นำความยาวของด้านหนึ่งคูณด้วยความยาวของอีกด้านหนึ่ง เนื่องจากรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสมีด้านทุกด้านยาวเท่ากัน จึงได้สูตร S = a·a = a2 รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าคำนวณแบบเดียวกับรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสทุกประการ ต่างกันเพียงรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ามีด้านยาวไม่เท่ากันทุกด้าน จึงต้องคูณด้านสองด้านที่ต่างกันซึ่งตั้งฉากกัน S=a·b

รูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน

รูปสี่เหลี่ยมด้านขนานเป็นรูปที่คล้ายรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า แต่มีด้านตรงข้ามคู่หนึ่งเอียง ดูรูปใต้ย่อหน้านี้ ความยาวรอบรูปของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานหาได้ง่ายและโดยหลักแล้วเหมือนของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า P=2a+2b แต่พื้นที่น่าสนใจกว่าเล็กน้อย การหาพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานต้องเปลี่ยนให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าก่อน จึงจะคำนวณได้ รูปต่อไปนี้แสดงวิธีเปลี่ยนเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า

รูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน

ขั้นแรกตัดส่วนที่เกินของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน (ส่วนที่ระบายสี) ออก แล้วนำไปต่อที่อีกด้านหนึ่งของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน จะได้รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า

รูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน

ตอนนี้จึงคำนวณพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานได้ง่าย สูตรเหมือนของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า แต่การแปลงรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานด้วยการวาดไม่สะดวก จึงใช้สูตรง่าย ๆ ที่ได้จากการแปลงนี้ ด้าน a ของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าและของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานเป็นด้านเดียวกัน ต่างกันเพียงอีกด้านหนึ่ง ดังนั้นสำหรับรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน จะใช้ความสูงของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานแทนด้าน b ซึ่งความสูงนี้เท่ากับด้าน b ของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าที่ได้ รูปต่อไปนี้แสดงไว้อย่างชัดเจน (นำด้านที่เน้นด้วยสีแดงมาคูณกัน)

รูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน

สูตรเป็นดังนี้ S=ha·a

รูปสี่เหลี่ยมคางหมู

ความยาวรอบรูปหาได้ไม่ยาก บวกความยาวของด้านทุกด้าน แต่พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมคางหมูยากกว่า ในทางทฤษฎีอาจทำแบบเดียวกับรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน แต่ไม่รู้ว่าควรใช้ด้านที่ยาวกว่า (AB) หรือด้านที่สั้นกว่า (CD)

รูปสี่เหลี่ยมคางหมู

จึงใช้เคล็ดลับ คือหาความยาวเฉลี่ยของด้านคู่ขนานทั้งสองแล้วใช้ความยาวนั้นคำนวณ นำความยาวของด้าน AB และ CD มาบวกกัน หารด้วยสอง จากนั้นคำนวณเหมือนรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน คือคูณด้วยความสูงก็จะได้พื้นที่ S=(a+c)/2 · ha

รูปสามเหลี่ยม

รูปสามเหลี่ยมเป็นรูปสองมิติ จึงคำนวณความยาวรอบรูปและพื้นที่ได้ แต่ไม่มีปริมาตร ความยาวรอบรูปของรูปสามเหลี่ยมหาได้โดยบวกความยาวของด้านทุกด้าน สูตรทั่วไปจึงเป็น P=a+b+c แน่นอนว่ามีกรณีพิเศษ เช่น รูปสามเหลี่ยมด้านเท่ามีด้านทุกด้านยาวเท่ากัน จึงต้องรู้เพียงความยาวของด้านหนึ่งแล้วคูณด้วยสาม สูตรจะเป็น P'=3a

การหาพื้นที่ของรูปสามเหลี่ยมต้องดัดแปลงรูปเล็กน้อย ต้องเปลี่ยนรูปสามเหลี่ยมให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานก่อน (คล้ายกับที่เปลี่ยนรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า) รูปวาดต่อไปนี้แสดงวิธีเปลี่ยนรูปสามเหลี่ยมให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน

พื้นที่ของรูปสามเหลี่ยม

จากรูปนี้น่าจะเห็นแล้วว่าหาพื้นที่ของรูปสามเหลี่ยมอย่างไร ทำเหมือนหาพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน แต่นำผลลัพธ์หารด้วยสอง S=(hc·c)/2

วงกลม

วงกลมเป็นรูปพิเศษ เพราะความยาวเส้นรอบวงและพื้นที่ของวงกลมเขียนเป็นทศนิยมที่แน่นอนไม่ได้ ไม่ว่าจะคำนวณอะไรเกี่ยวกับวงกลม แทบจะต้องใช้ค่าคงตัวพาย π เสมอ π เป็นทศนิยมไม่รู้จบ และเป็นจำนวนอตรรกยะ แต่ค่าประมาณที่ใช้กันทั่วไป (ถ้าเครื่องคิดเลขไม่มีค่านี้เก็บไว้) คือ 3.14

ต่อไปเป็นสูตร นักคิดสมัยโบราณสนใจแล้วว่าจะหาความยาวเส้นรอบวงของวงกลมอย่างไร (เส้นรอบวงเป็นเพียงเส้นโค้ง ไม่มีข้างใน จึงไม่มีพื้นที่ ส่วนบริเวณวงกลมรวมข้างในของเส้นรอบวงด้วย จึงมีพื้นที่) พบว่าอัตราส่วนระหว่างเส้นผ่านศูนย์กลางของวงกลม (ซึ่งวัดได้ง่าย) กับความยาวเส้นรอบวงคงที่เสมอ และต่อมาก็คำนวณได้ว่าความยาวเส้นรอบวงยาวกว่าเส้นผ่านศูนย์กลางกี่เท่า น่าทึ่งที่ได้ผลเป็นพายเท่า ความยาวเส้นรอบวงจึงคำนวณได้จาก P=π·d=2·π·r (สูตรที่สองซึ่งยาวกว่าใช้บ่อยกว่า เพราะส่วนใหญ่รู้รัศมีมากกว่าเส้นผ่านศูนย์กลาง) เมื่อ d คือเส้นผ่านศูนย์กลาง และ r คือรัศมีของวงกลม

พื้นที่ของวงกลมคือ S=π·r2 ซึ่งไม่มีอะไรต้องอธิบายเพิ่ม

ทรงลูกบาศก์และทรงสี่เหลี่ยมมุมฉาก

รูปเหล่านี้เป็นรูปเรขาคณิตสามมิติรูปแรก ๆ จึงต้องหาพื้นที่ผิวและปริมาตร ทรงลูกบาศก์มีหกหน้า และทุกหน้าเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส วิธีหาจึงชัดเจน คือหาพื้นที่ของหน้าหนึ่งแล้วคูณด้วยหก S=6a2 ทรงสี่เหลี่ยมมุมฉากใช้เวลานานกว่า เพราะมีหน้าที่ต่างกันหลายแบบ โดยหลักแล้วหาพื้นที่ของหน้าที่ต่างกันสามหน้า บวกกัน แล้วคูณด้วยสอง ก็จะได้พื้นที่ผิวของทรงสี่เหลี่ยมมุมฉาก S=(a·b + b·c + a·c)·2

ปริมาตรของทรงลูกบาศก์คำนวณเหมือนพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสทุกประการ ต่างกันเล็กน้อยตรงที่ต้องไม่ลืมว่าอยู่ในปริภูมิสามมิติ เพียงนำความยาวของด้านมายกกำลังสาม V=a3 ทรงสี่เหลี่ยมมุมฉากก็คล้ายกัน แต่ต้องคูณด้านทั้งสามแยกกัน เพราะยาวไม่เท่ากัน V=a·b·c

ทรงกลม

พื้นที่ผิวของทรงกลมคำนวณได้จาก S=4·π·r2 และปริมาตรของทรงกลมคือ V=4/3·π·r3 ที่มาของสูตรปริมาตรของทรงกลมซึ่งค่อนข้างซับซ้อนดูได้ที่หลักของคาวาเลียรี

ทรงกระบอก

พื้นที่ผิวของทรงกระบอกคำนวณได้จากผลบวกของพื้นที่ฐานสองฐานกับพื้นที่ผิวข้าง ฐานเป็นวงกลมธรรมดา พื้นที่ของฐานหนึ่งฐานจึงเท่ากับพื้นที่ของวงกลม คำนวณได้ดังนี้:

Sp=π⋅r2

ผิวข้างของทรงกระบอกก็คือรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าที่ “ม้วน” ไว้ ซึ่งด้านหนึ่งยาวเท่ากับความสูงของทรงกระบอก (ใช้สัญลักษณ์ h) และอีกด้านหนึ่งยาวเท่ากับความยาวเส้นรอบวงของฐาน ดังนั้นพื้นที่ผิวข้างเท่ากับ:

Ss=h⋅2πr

พื้นที่ผิวทั้งหมดของทรงกระบอกจึงเท่ากับ:

S=2⋅Sp+Ss=2πr2+2hπr=2πr(r+h)

ปริมาตรของทรงกระบอกง่ายกว่า คือความสูงคูณด้วยพื้นที่ฐาน พื้นที่ฐานคำนวณไว้แล้วในขั้นก่อนหน้า ผลลัพธ์คือ:

V=h⋅πr2

พีระมิดและกรวย

พื้นที่ผิวของพีระมิดโดยทั่วไปคำนวณจากผลบวกของพื้นที่ฐานกับพื้นที่ของหน้าทุกหน้า ไม่มีสูตรทั่วไปที่ใช้ได้ดีนัก ปริมาตรของพีระมิดมีส่วนคล้ายการคำนวณพื้นที่ของรูปสามเหลี่ยม คือนำพื้นที่ฐานคูณด้วยความสูงของพีระมิด จากนั้นหารผลลัพธ์ด้วยสาม ก็จะได้ปริมาตรของพีระมิด V=(Sp · h)/3 เมื่อ Sp คือพื้นที่ฐาน

พื้นที่ผิวของกรวยตรงเท่ากับผลบวกของพื้นที่ฐานกับพื้นที่ผิวข้าง พื้นที่ฐานหาได้ไม่ยาก เพราะเป็นวงกลมธรรมดา คือ S=π·r2 พื้นที่ผิวข้างซับซ้อนกว่าเล็กน้อย ต้องนึกภาพว่า “คลี่” ผิวข้างออกบนโต๊ะ จะได้รูปเซกเตอร์ของวงกลมซึ่งมีพื้นที่ S=π·r·l เมื่อ l คือสูงเอียงของกรวย (ระยะจากจุดยอดของกรวยถึงขอบฐาน ซึ่งโดยหลักแล้วคล้ายกับขอบของพีระมิด) ปริมาตรของกรวยคือ V=(π · r2 · h)/3 เมื่อ h คือความสูงของกรวย

ตัวอย่างการหาพื้นที่

จงหาพื้นที่ของรูปต่อไปนี้ (สมมติว่าหน่วยบนแกนเป็นเมตร)

พื้นที่ของรูปหลายเหลี่ยม

เมื่อมองครั้งแรกจะเห็นว่ารูปนี้เป็นรูปหลายเหลี่ยมทั่วไปที่ใช้สูตรใดกับทั้งรูปไม่ได้ จึงต้องแบ่งเป็นส่วนย่อยที่คำนวณได้ วิธีที่ง่ายที่สุดคือให้ส่วนล่างเป็นรูปสามเหลี่ยม และส่วนบนเป็นรูปสี่เหลี่ยมคางหมู รูปต่อไปนี้แสดงการแบ่ง

พื้นที่ของรูปหลายเหลี่ยม

ต่อไปหาพื้นที่ของรูปสามเหลี่ยม ABE จากสูตร S=(a · ha)/2 ในกรณีนี้ด้าน a คือด้าน AE และความสูงที่ตั้งฉากกับด้านนี้คือด้าน EB จะเห็นว่า |AE|=3 m และ |EB|=1 m แทนค่าในสูตร จะได้ S=(3 × 1)/2=1.5 m2

ขั้นที่สองหาพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมคางหมูจากสูตร S=(a+c)/2 · ha ในกรณีของเรา ด้าน a คือด้าน AE และด้าน c คือด้าน DC ความสูงอ่านได้ง่ายจากรูปเช่นกัน คือความยาวของส่วนของเส้นตรง EC แทนค่าในสูตร จะได้ S=(3+2)/2 × 2=5 m2

นำผลลัพธ์ย่อยทั้งสองมาบวกกันก็จะได้พื้นที่ของรูป S=1.5 m2 + 5 m2 = 6.5 m2

จงหาพื้นที่ของรูปต่อไปนี้ (สมมติว่าหน่วยบนแกนเป็นเมตร)

พื้นที่ของรูปหลายเหลี่ยม

เมื่อมองครั้งแรกคงเห็นอีกเช่นกันว่าสูตรเดียวไม่พอ และต้องดัดแปลงรูปก่อน จะคำนวณดังนี้ หาพื้นที่ของ “รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส” บวกด้วยสามส่วนสี่ของพื้นที่วงกลม แล้วลบด้วยพื้นที่ของรูปสามเหลี่ยมเล็กที่มุมล่างซ้าย

พื้นที่ของรูปหลายเหลี่ยม

พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสหาได้ง่าย ๆ S1 = 2 × 2 = 4 m2 ขั้นที่สองหาพื้นที่ของวงกลม ซึ่งก็เพียงแทนค่าในสูตรแล้วคำนวณ S2 = π × 12 × 3/4 = 3π/4 เหลือเพียงหาพื้นที่ของรูปสามเหลี่ยม DEI แล้วลบออกจากพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส ด้าน EI และความสูง DI ยาว 1 m เท่ากัน พื้นที่ของรูปสามเหลี่ยมจึงเท่ากับ S3 = ½

ขั้นสุดท้ายนำผลลัพธ์ย่อยมาบวกและลบกัน S = S1 + S2 − S3 = 3.5 m2 + 3π/4 m2