✖

ลิมิตของลำดับ

ลิมิตของลำดับคือจำนวนที่ลำดับเข้าใกล้เมื่อดัชนีเพิ่มขึ้นอย่างไม่มีที่สิ้นสุด ลิมิตของลำดับเป็นเหมือนบทนำของลิมิตของฟังก์ชัน ซึ่งมีความสำคัญมากในการวิเคราะห์เชิงคณิตศาสตร์

บทนำสั้น ๆ เรื่องลิมิต

ลิมิตของลำดับคือจำนวนที่ลำดับของจำนวนที่กำหนดให้เข้าใกล้ไปเรื่อย ๆ (และในที่สุดอาจถึงจำนวนนั้นด้วย) วิธีที่ดีที่สุดคือดูรูป รูปต่อไปนี้แสดงลำดับที่กำหนดด้วยสูตร an=1n:

กราฟของลำดับ a_n =1/n

จากรูปจะเห็นว่าพจน์ของลำดับเข้าใกล้ศูนย์มากขึ้นเรื่อย ๆ ยิ่ง n มาก ค่าของ an ยิ่งน้อยและยิ่งเข้าใกล้ศูนย์ กราฟไม่มีวันแตะแกนนอน เพราะสมการ 1/n = 0 ไม่มีวันเป็นจริง (เมื่อ n เป็นจำนวนนับ) อย่างไรก็ตาม ควรหาว่าลำดับทั้งลำดับเข้าใกล้จำนวนใด คำถามจึงเป็นว่า ถ้าเพิ่มค่า n ไปเรื่อย ๆ ค่าของลำดับจะเข้าใกล้จำนวนใด ถ้าให้ n เข้าใกล้อนันต์ พจน์ของลำดับจะมีค่าเท่าใด ลิมิตตอบคำถามนี้ ลิมิตเขียนด้วยสัญลักษณ์ lim ใต้สัญลักษณ์เขียนว่า n เข้าใกล้จำนวนใด สำหรับลำดับจะเป็นอนันต์เสมอ ตัวอย่างการเขียนเป็นดังนี้:

limn→∞1n=0

อ่านว่า “ลิมิตของลำดับหนึ่งส่วน n เมื่อ n เข้าใกล้อนันต์เท่ากับศูนย์” ตัวอย่างง่าย ๆ อื่น ๆ เช่น ลิมิตของลำดับ an = n เป็นเท่าใด ลำดับนี้เป็นลำดับง่าย ๆ ที่ a1 = 1 a42 = 42 และ a58766 = 58766 เป็นต้น พจน์ของลำดับจะเข้าใกล้จำนวนใดที่อนันต์ ยิ่ง n มาก an ยิ่งมาก ดังนั้นลิมิตคืออนันต์

limn→∞n=∞

คงพอเดาได้ว่าลิมิตของลำดับ an = n2 ก็เป็นอนันต์เช่นกัน ลำดับนี้เพิ่มขึ้นเร็วกว่าลำดับก่อนหน้าเสียอีก ในทางกลับกัน ลำดับ an=12n จะลดลงสู่ศูนย์เร็วกว่าลำดับตัวอย่างแรก

limn→∞n2=∞,limn→∞12n=0

นิยามของลิมิตที่เป็นจำนวนจริงของลำดับ

ถึงเวลานิยามลิมิตของลำดับอย่างเป็นทางการ

ลำดับ {an∈R}n=1∞ มีลิมิตที่เป็นจำนวนจริง (finite limit) a (ลู่เข้าสู่ลิมิต a ∈ ℝ หรือเป็นลำดับลู่เข้า) ถ้าสำหรับทุก ϵ > 0 มี n0 ∈ ℕ ที่ทำให้ |an − a| < ϵ สำหรับทุก n>n0

สัญลักษณ์ที่ใช้คือ:

limn→∞an=a

an→a เมื่อ n→∞

{an}n=1∞→a

นิยามนี้สวยงาม ต่อไปจะอธิบายความหมาย ซึ่งต้องใช้รูปของลำดับใดลำดับหนึ่ง จึงเลือกลำดับต่อไปนี้:

an=5nn+1

และกราฟของลำดับนี้:

กราฟของลำดับ a_n =5n/(n+1)

จากกราฟเห็นได้ชัดว่าลำดับลู่เข้าสู่ 5 กล่าวคือลิมิตของลำดับนี้เท่ากับ 5 ก่อนจะใช้ลำดับนี้อธิบายนิยามของลิมิต ขอเติมสีลงในกราฟเล็กน้อย:

กราฟของลำดับที่เติมสี

เราทราบแล้วว่าลิมิตของลำดับนี้คือ 5 ส่วนแรกของนิยามกล่าวถึง ϵ>0 คือเอปซิลอนที่มากกว่าศูนย์ เอปซิลอนในที่นี้แทนย่านใกล้เคียงของลิมิต หรือย่านใกล้เคียงของจุด ที่ต้องมากกว่าศูนย์เพราะย่านใกล้เคียงจะเป็นจำนวนลบหรือศูนย์ไม่ได้ ในรูปแสดงย่านใกล้เคียงนี้ด้วยเส้นแนวนอนสีเขียวบนแกน y จุดในที่นี้คือค่า 5 และย่านใกล้เคียงของจุดคือเส้นสีเขียวบนแกน y ย่านใกล้เคียงกำหนดไว้ทั้งสองทิศทาง คือทั้งด้านบนและด้านล่าง ต่อไปจะต้องใช้แถบที่ล้อมด้วยเส้นแนวนอนสีเขียวนี้ ในรูป ϵ = 1

เป้าหมายคือหาจำนวน n0 บนแกนนอนด้านล่างที่แบ่งแกนนี้ออกเป็นสองส่วน โดยมีเงื่อนไขว่าพจน์ทุกพจน์ของลำดับที่อยู่ทางขวาของ n0 ต้องอยู่ในแถบสีเขียว จำนวนที่อยู่ทางซ้ายของ n0 จะอยู่ที่ใดไม่สำคัญ และไม่จำเป็นต้องหา n0 ที่น้อยที่สุดที่ทำให้นิยามเป็นจริง ในรูป n0 = 12

การที่พจน์ของลำดับอยู่ในแถบสีเขียวหมายความว่าอย่างไร หมายความว่าพจน์นั้นอยู่ห่างจากลิมิต (ในที่นี้คือจากจำนวน 5) ไม่เกินเอปซิลอน ซึ่งตรงกับที่นิยามกล่าวไว้: |an − a|<ϵ ขอย้ำว่า a แทนลิมิต ในกรณีนี้ a = 5 ลองคำนวณค่าของพจน์ที่สิบห้า:

a15=5×1515+1=4.6875

จากนั้นแทนค่าในอสมการ |an − a|<ϵ:

|an−a|<ϵ|4.6875−5|<10.3125<1

จะเห็นว่าอสมการเป็นจริง จุดนี้สอดคล้องกับนิยาม จำนวน 0.3125 คือระยะห่างระหว่างพจน์ที่สิบห้าของลำดับกับลิมิตของลำดับ ในรูปแสดงระยะนี้ด้วยส่วนของเส้นตรงสั้น ๆ สีม่วง ถ้าตรวจสอบเช่นนี้กับทุกจำนวนที่มากกว่า n0 จะพบว่าอสมการเป็นจริงเสมอ จำนวน a = 5 จึงสอดคล้องกับนิยามของลิมิตของลำดับนี้

แต่ในนิยามมีสิ่งสำคัญอยู่อย่างหนึ่ง นิยามกล่าวว่าสำหรับทุก ϵ>0 ต้องหาจำนวน n0 ได้ นั่นคือสำหรับเอปซิลอนที่มากเท่าใดก็ได้ และที่สำคัญคือสำหรับเอปซิลอนที่น้อยเท่าใดก็ได้ ไม่ว่าจะลดเอปซิลอนลงจนน้อยเพียงใด (แต่ยังเป็นบวก) ก็ต้องหา n0 ได้เสมอ

ลองลดเอปซิลอนให้มีค่าน้อยลง จะเกิดอะไรขึ้น แถบสีเขียวที่พจน์ของลำดับต้องอยู่ภายในจะแคบลง แต่ไม่เป็นปัญหาเลย เพียงเพิ่มค่า n0 คือเลื่อนไปทางขวา รูปต่อไปนี้แสดงทั้งการลดเอปซิลอนและการเลื่อนนี้:

กราฟของลำดับที่เติมสีเมื่อเอปซิลอนน้อยลง

การเลื่อนนี้แสดงพฤติกรรมของลิมิตได้ดี สิ่งที่คาดหวังจากลิมิตคือพจน์ของลำดับค่อย ๆ เข้าใกล้ลิมิต และระยะห่างจากลิมิตลดลงเรื่อย ๆ (ระยะห่างจากลิมิตคือค่าที่เพิ่งคำนวณ ซึ่งเป็นเส้นสีม่วงในรูป) ถ้าระยะห่างลดลงเรื่อย ๆ และพจน์เข้าใกล้ลิมิต ในที่สุดพจน์ต้องอยู่ใกล้ลิมิตกว่าเอปซิลอน และนั่นคือค่า n0 ที่ต้องการ ในทางกลับกัน ถ้าเลือกเอปซิลอนที่มากขึ้น ก็เลือก n0 ที่น้อยลงได้:

กราฟของลำดับ an=5n/(n+1) ที่เติมสีเมื่อเอปซิลอนมากขึ้น

ตอนต้นได้กล่าวว่าลำดับเข้าใกล้ลิมิตไปเรื่อย ๆ แต่ไม่มีวันแตะลิมิต อย่างไรก็ตาม ลำดับอาจแตะลิมิตได้ และอาจมีค่าเท่ากับลิมิตได้ไม่จำกัดครั้งด้วย ตัวอย่างเช่น ลำดับคงตัว an = 1 มีค่าเท่ากับ 1 ทุกพจน์ และมีลิมิตเท่ากับ 1 เช่นกัน

ตัวอย่างของลำดับที่ไม่มีลิมิต

ลองปรับลำดับให้มีกราฟดังต่อไปนี้ (สูตรของลำดับไม่สำคัญในตอนนี้)

ตัวอย่างของลำดับที่ไม่มีลิมิต

ลำดับนี้มีพฤติกรรมเหมือนกรณีก่อน ยกเว้นพจน์ที่สิบ ยี่สิบ สามสิบ และต่อไปเรื่อย ๆ (สมมติว่าพจน์เหล่านี้เท่ากับ 3.5 เสมอ ไม่เพิ่มขึ้นและไม่ลดลง) พจน์เหล่านี้หลุดออกจากจังหวะของลำดับ ในรูปวาดย่านใกล้เคียงไว้สองย่าน คือเอปซิลอนหนึ่งและเอปซิลอนสอง จะเห็นว่าสำหรับ ϵ2 (ย่านใกล้เคียงที่กว้างกว่า) หา n0 ที่ทำให้พจน์ถัดจากนั้นทั้งหมดอยู่ในแถบสีเขียวได้ แต่ถ้าลดเอปซิลอนลงเป็น ϵ1 จะหา n0 เช่นนั้นไม่ได้อีก เพราะทุก ๆ พจน์ที่สิบจะอยู่นอกย่านใกล้เคียงนี้ ลำดับนี้จึงไม่มีลิมิตเป็น 5 (และไม่มีลิมิตเป็นจำนวนอื่นใดด้วย)

ตัวอย่างลิมิตอื่น ๆ

ตัวอย่างของลำดับที่ไม่มีลิมิตเลยคือ an = sin n ดังรูปต่อไปนี้:

กราฟของลำดับ a_n=\sin n จะเห็นว่าลำดับไม่ลู่เข้าสู่จำนวนใด พจน์ของลำดับลดลงและเพิ่มขึ้นสลับกันไปเรื่อย ๆ ลำดับเช่นนี้เรียกว่าลำดับลู่ออก (divergent)

จนถึงตอนนี้ได้แสดงลำดับลู่เข้าที่ลู่เข้าสู่ลิมิตจากด้านเดียว แต่ลำดับอาจเข้าใกล้ลิมิตจากทั้งสองด้านก็ได้ ดังลำดับต่อไปนี้

an=(−1)n⋅1n

กราฟของลำดับที่ค่อย ๆ เข้าใกล้ลิมิตจากทั้งสองด้าน ลำดับนี้ก็ลู่เข้าสู่ศูนย์เช่นกัน

ลิมิตอนันต์

ที่ผ่านมาได้กล่าวถึงลิมิตที่เป็นจำนวนจริง คือกรณีที่ลำดับเข้าใกล้จำนวนจริงจำนวนหนึ่ง แล้วลำดับ an = n ล่ะ ลำดับนี้เข้าใกล้จำนวนจริงใด ลองดูกราฟ:

กราฟของลำดับ a_n=n

เห็นได้ชัดว่าลำดับไม่ได้เข้าใกล้จำนวนจริงใด แต่เพิ่มขึ้นอย่างไม่มีขอบเขต คือเพิ่มขึ้นสู่อนันต์ ลำดับเช่นนี้มีลิมิตเป็นอนันต์ และเรียกลิมิตเช่นนี้ว่าลิมิตอนันต์ (infinite limit) นิยามของลิมิตอนันต์ไม่ยาก การที่ลำดับเพิ่มขึ้นสู่อนันต์หมายความว่าอย่างไร หมายความว่า ไม่ว่าจะเลือกจำนวนจริง A ที่มากเพียงใด ก็หาดัชนี n0 ได้เสมอ ที่ทำให้พจน์ทุกพจน์ของลำดับที่อยู่ถัดจากพจน์นี้มีค่ามากกว่าจำนวน A กล่าวสั้น ๆ คือ ถ้าเลือกขอบเขต A ตั้งแต่ส่วนหนึ่งของลำดับเป็นต้นไป พจน์ทุกพจน์จะมากกว่า A เขียนเป็นสัญลักษณ์ทางคณิตศาสตร์ได้ดังนี้:

limn→∞an=∞⇔∀A∈R∃n0∈N∀n∈N:n>n0⇒an>A

ส่วนแรกคือ สำหรับทุก A นั่นคือสำหรับทุกขอบเขตที่อาจเลือก ต่อมาคือตัวบ่งปริมาณ “สำหรับบางตัว” (existential quantifier) ที่บอกว่ามีดัชนี n0 ที่ทำให้ ถ้า n มากกว่า n0 แล้วค่าของพจน์ an จะมากกว่าขอบเขตที่เลือกไว้ตอนต้น คือ A นิยามของลิมิตที่เป็นลบอนันต์ก็มีลักษณะคล้ายกัน

วิธีหาลิมิต

เราทราบวิธีพื้นฐานบางวิธีในการหาลิมิตของลำดับแล้ว ลำดับที่ดัดแปลงจากลำดับ an = n ในรูปต่าง ๆ เช่น

an=2n,an=n2

มีลิมิตเป็นบวกอนันต์ ในทางกลับกัน ลำดับในรูป

an=1n,an=154n

มีลิมิตเป็นศูนย์ ต่อไปจะแสดงความสัมพันธ์พื้นฐานบางอย่างสำหรับการคำนวณกับลำดับ สมมติว่า

limn→∞an=a,limn→∞bn=b,a,b∈R

จะได้ความสัมพันธ์ต่อไปนี้ด้วย:

limn→∞(c1an+c2bn)=c1a+c2b∀c1,c2∈R

limn→∞anbn=a⋅b;limn→∞anbn=ab;b≠0

สูตรแรกนำไปใช้ได้ในตัวอย่างต่อไปนี้:

limn→∞(1n+5)=limn→∞1n+limn→∞5=0+5=5

แล้วถ้าเป็นตัวอย่างแบบนี้ล่ะ

limn→∞3n+12n

ในกรณีนี้เกิดปัญหา เพราะที่อนันต์ นิพจน์ในตัวเศษเข้าใกล้อนันต์ และนิพจน์ในตัวส่วนก็เข้าใกล้อนันต์เช่นกัน เมื่อทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นอนันต์ จะได้สิ่งที่เรียกว่ารูปแบบยังไม่กำหนด (indeterminate form) กล่าวคือบอกไม่ได้ว่านิพจน์ต่อไปนี้เท่ากับเท่าใด:

∞∞

สิ่งที่ต้องทำคือจัดรูปนิพจน์ไม่ให้เกิดรูปแบบยังไม่กำหนดนี้ ถ้ากำจัดตัวแปร n ออกจากตัวส่วนหรือตัวเศษได้ ก็อาจได้นิพจน์ที่มีอนันต์เพียงตัวเดียว

ขั้นแรกนำ n ไปหารทุกพจน์ หรือกล่าวอีกอย่างคือคูณทั้งตัวเศษและตัวส่วนด้วย 1/n

limn→∞3n+12n=limn→∞(3n+12n⋅1n1n)=limn→∞3nn+1n2nn=limn→∞3+1n2

จะเห็นว่าตัวส่วนไม่มีตัวแปร n แล้ว นิพจน์ในตัวส่วนจึงไม่เข้าใกล้อนันต์ ตามสูตรข้างต้น แยกลิมิตทั้งหมดออกเป็นลิมิตย่อยหลายลิมิตได้ โดยหาลิมิตของแต่ละนิพจน์แยกกัน แล้วนำผลมาบวกและหารกัน

limn→∞3+1n2=limn→∞3+limn→∞1nlimn→∞2

ตอนนี้หาลิมิตทั้งหมดได้แล้ว จึงคำนวณดังนี้

limn→∞3+limn→∞1nlimn→∞2=3+02=32

ลิมิตของลำดับนี้คือ 1.5

ลองอีกตัวอย่างหนึ่ง:

limn→∞3n2+12n

ในกรณีนี้ใช้วิธีเดียวกับตัวอย่างก่อนก็ได้ หรือลองใช้เหตุผลก็ได้ ฟังก์ชัน n2 ดึงลำดับขึ้นได้เร็วกว่ามากเมื่อเทียบกับที่ฟังก์ชัน n ดึงลำดับลง ฟังก์ชัน n2 มีอิทธิพลมากกว่ามาก นิพจน์ทั้งหมดจึงมีลิมิตเป็นอนันต์ ลองคำนวณดูด้วย นำ n ไปหารทุกพจน์อีกครั้ง:

limn→∞3n2+12n=limn→∞3n2n+1n2nn=limn→∞3n+1n2=limn→∞3n+limn→∞1nlimn→∞2=∞+02=∞

ขออธิบายเพิ่มว่าทำไมจึงหารด้วย n ไม่ใช่ n2 ซึ่งก็อยู่ในนิพจน์เช่นกัน เป้าหมายของเราคือกำจัดตัวแปรบางตัว แต่ทราบว่าตัวส่วนต้องไม่เป็นศูนย์ มิฉะนั้นจะได้รูปแบบยังไม่กำหนดอีก จึงต้องคูณทั้งตัวเศษและตัวส่วนด้วยนิพจน์ที่ไม่ทำให้ตัวส่วนเป็นศูนย์ ในกรณีนี้หมายถึงใช้พจน์ที่มีเลขชี้กำลังสูงสุดในตัวส่วน

จึงกล่าวได้ว่าลิมิตจะเป็นไปตามฟังก์ชันที่เพิ่มขึ้นเร็วกว่าในเชิงอันดับ แต่ต้องระวังเครื่องหมาย แม้คำนวณกับอนันต์ก็ต้องคงเครื่องหมายไว้:

limn→∞3n2+1−2n=…=∞+0−2=−∞