ลิมิตของลำดับ
ลิมิตของลำดับคือจำนวนที่ลำดับเข้าใกล้เมื่อดัชนีเพิ่มขึ้นอย่างไม่มีที่สิ้นสุด ลิมิตของลำดับเป็นเหมือนบทนำของลิมิตของฟังก์ชัน ซึ่งมีความสำคัญมากในการวิเคราะห์เชิงคณิตศาสตร์
บทนำสั้น ๆ เรื่องลิมิต
ลิมิตของลำดับคือจำนวนที่ลำดับของจำนวนที่กำหนดให้เข้าใกล้ไปเรื่อย ๆ (และในที่สุดอาจถึงจำนวนนั้นด้วย) วิธีที่ดีที่สุดคือดูรูป รูปต่อไปนี้แสดงลำดับที่กำหนดด้วยสูตร
จากรูปจะเห็นว่าพจน์ของลำดับเข้าใกล้ศูนย์มากขึ้นเรื่อย ๆ ยิ่ง n มาก ค่าของ an ยิ่งน้อยและยิ่งเข้าใกล้ศูนย์ กราฟไม่มีวันแตะแกนนอน เพราะสมการ 1/n = 0 ไม่มีวันเป็นจริง (เมื่อ n เป็นจำนวนนับ) อย่างไรก็ตาม ควรหาว่าลำดับทั้งลำดับเข้าใกล้จำนวนใด คำถามจึงเป็นว่า ถ้าเพิ่มค่า n ไปเรื่อย ๆ ค่าของลำดับจะเข้าใกล้จำนวนใด ถ้าให้ n เข้าใกล้อนันต์ พจน์ของลำดับจะมีค่าเท่าใด ลิมิตตอบคำถามนี้ ลิมิตเขียนด้วยสัญลักษณ์ lim ใต้สัญลักษณ์เขียนว่า n เข้าใกล้จำนวนใด สำหรับลำดับจะเป็นอนันต์เสมอ ตัวอย่างการเขียนเป็นดังนี้:
อ่านว่า “ลิมิตของลำดับหนึ่งส่วน n เมื่อ n เข้าใกล้อนันต์เท่ากับศูนย์” ตัวอย่างง่าย ๆ อื่น ๆ เช่น ลิมิตของลำดับ an = n เป็นเท่าใด ลำดับนี้เป็นลำดับง่าย ๆ ที่ a1 = 1 a42 = 42 และ a58766 = 58766 เป็นต้น พจน์ของลำดับจะเข้าใกล้จำนวนใดที่อนันต์ ยิ่ง n มาก an ยิ่งมาก ดังนั้นลิมิตคืออนันต์
คงพอเดาได้ว่าลิมิตของลำดับ an = n2 ก็เป็นอนันต์เช่นกัน ลำดับนี้เพิ่มขึ้นเร็วกว่าลำดับก่อนหน้าเสียอีก ในทางกลับกัน ลำดับ
นิยามของลิมิตที่เป็นจำนวนจริงของลำดับ
ถึงเวลานิยามลิมิตของลำดับอย่างเป็นทางการ
ลำดับ
สัญลักษณ์ที่ใช้คือ:
นิยามนี้สวยงาม ต่อไปจะอธิบายความหมาย ซึ่งต้องใช้รูปของลำดับใดลำดับหนึ่ง จึงเลือกลำดับต่อไปนี้:
และกราฟของลำดับนี้:
จากกราฟเห็นได้ชัดว่าลำดับลู่เข้าสู่ 5 กล่าวคือลิมิตของลำดับนี้เท่ากับ 5 ก่อนจะใช้ลำดับนี้อธิบายนิยามของลิมิต ขอเติมสีลงในกราฟเล็กน้อย:
เราทราบแล้วว่าลิมิตของลำดับนี้คือ 5 ส่วนแรกของนิยามกล่าวถึง ϵ>0 คือเอปซิลอนที่มากกว่าศูนย์ เอปซิลอนในที่นี้แทนย่านใกล้เคียงของลิมิต หรือย่านใกล้เคียงของจุด ที่ต้องมากกว่าศูนย์เพราะย่านใกล้เคียงจะเป็นจำนวนลบหรือศูนย์ไม่ได้ ในรูปแสดงย่านใกล้เคียงนี้ด้วยเส้นแนวนอนสีเขียวบนแกน y จุดในที่นี้คือค่า 5 และย่านใกล้เคียงของจุดคือเส้นสีเขียวบนแกน y ย่านใกล้เคียงกำหนดไว้ทั้งสองทิศทาง คือทั้งด้านบนและด้านล่าง ต่อไปจะต้องใช้แถบที่ล้อมด้วยเส้นแนวนอนสีเขียวนี้ ในรูป ϵ = 1
เป้าหมายคือหาจำนวน n0 บนแกนนอนด้านล่างที่แบ่งแกนนี้ออกเป็นสองส่วน โดยมีเงื่อนไขว่าพจน์ทุกพจน์ของลำดับที่อยู่ทางขวาของ n0 ต้องอยู่ในแถบสีเขียว จำนวนที่อยู่ทางซ้ายของ n0 จะอยู่ที่ใดไม่สำคัญ และไม่จำเป็นต้องหา n0 ที่น้อยที่สุดที่ทำให้นิยามเป็นจริง ในรูป n0 = 12
การที่พจน์ของลำดับอยู่ในแถบสีเขียวหมายความว่าอย่างไร หมายความว่าพจน์นั้นอยู่ห่างจากลิมิต (ในที่นี้คือจากจำนวน 5) ไม่เกินเอปซิลอน ซึ่งตรงกับที่นิยามกล่าวไว้: |an − a|<ϵ ขอย้ำว่า a แทนลิมิต ในกรณีนี้ a = 5 ลองคำนวณค่าของพจน์ที่สิบห้า:
จากนั้นแทนค่าในอสมการ |an − a|<ϵ:
จะเห็นว่าอสมการเป็นจริง จุดนี้สอดคล้องกับนิยาม จำนวน 0.3125 คือระยะห่างระหว่างพจน์ที่สิบห้าของลำดับกับลิมิตของลำดับ ในรูปแสดงระยะนี้ด้วยส่วนของเส้นตรงสั้น ๆ สีม่วง ถ้าตรวจสอบเช่นนี้กับทุกจำนวนที่มากกว่า n0 จะพบว่าอสมการเป็นจริงเสมอ จำนวน a = 5 จึงสอดคล้องกับนิยามของลิมิตของลำดับนี้
แต่ในนิยามมีสิ่งสำคัญอยู่อย่างหนึ่ง นิยามกล่าวว่าสำหรับทุก ϵ>0 ต้องหาจำนวน n0 ได้ นั่นคือสำหรับเอปซิลอนที่มากเท่าใดก็ได้ และที่สำคัญคือสำหรับเอปซิลอนที่น้อยเท่าใดก็ได้ ไม่ว่าจะลดเอปซิลอนลงจนน้อยเพียงใด (แต่ยังเป็นบวก) ก็ต้องหา n0 ได้เสมอ
ลองลดเอปซิลอนให้มีค่าน้อยลง จะเกิดอะไรขึ้น แถบสีเขียวที่พจน์ของลำดับต้องอยู่ภายในจะแคบลง แต่ไม่เป็นปัญหาเลย เพียงเพิ่มค่า n0 คือเลื่อนไปทางขวา รูปต่อไปนี้แสดงทั้งการลดเอปซิลอนและการเลื่อนนี้:
การเลื่อนนี้แสดงพฤติกรรมของลิมิตได้ดี สิ่งที่คาดหวังจากลิมิตคือพจน์ของลำดับค่อย ๆ เข้าใกล้ลิมิต และระยะห่างจากลิมิตลดลงเรื่อย ๆ (ระยะห่างจากลิมิตคือค่าที่เพิ่งคำนวณ ซึ่งเป็นเส้นสีม่วงในรูป) ถ้าระยะห่างลดลงเรื่อย ๆ และพจน์เข้าใกล้ลิมิต ในที่สุดพจน์ต้องอยู่ใกล้ลิมิตกว่าเอปซิลอน และนั่นคือค่า n0 ที่ต้องการ ในทางกลับกัน ถ้าเลือกเอปซิลอนที่มากขึ้น ก็เลือก n0 ที่น้อยลงได้:
ตอนต้นได้กล่าวว่าลำดับเข้าใกล้ลิมิตไปเรื่อย ๆ แต่ไม่มีวันแตะลิมิต อย่างไรก็ตาม ลำดับอาจแตะลิมิตได้ และอาจมีค่าเท่ากับลิมิตได้ไม่จำกัดครั้งด้วย ตัวอย่างเช่น ลำดับคงตัว an = 1 มีค่าเท่ากับ 1 ทุกพจน์ และมีลิมิตเท่ากับ 1 เช่นกัน
ตัวอย่างของลำดับที่ไม่มีลิมิต
ลองปรับลำดับให้มีกราฟดังต่อไปนี้ (สูตรของลำดับไม่สำคัญในตอนนี้)
ลำดับนี้มีพฤติกรรมเหมือนกรณีก่อน ยกเว้นพจน์ที่สิบ ยี่สิบ สามสิบ และต่อไปเรื่อย ๆ (สมมติว่าพจน์เหล่านี้เท่ากับ 3.5 เสมอ ไม่เพิ่มขึ้นและไม่ลดลง) พจน์เหล่านี้หลุดออกจากจังหวะของลำดับ ในรูปวาดย่านใกล้เคียงไว้สองย่าน คือเอปซิลอนหนึ่งและเอปซิลอนสอง จะเห็นว่าสำหรับ ϵ2 (ย่านใกล้เคียงที่กว้างกว่า) หา n0 ที่ทำให้พจน์ถัดจากนั้นทั้งหมดอยู่ในแถบสีเขียวได้ แต่ถ้าลดเอปซิลอนลงเป็น ϵ1 จะหา n0 เช่นนั้นไม่ได้อีก เพราะทุก ๆ พจน์ที่สิบจะอยู่นอกย่านใกล้เคียงนี้ ลำดับนี้จึงไม่มีลิมิตเป็น 5 (และไม่มีลิมิตเป็นจำนวนอื่นใดด้วย)
ตัวอย่างลิมิตอื่น ๆ
ตัวอย่างของลำดับที่ไม่มีลิมิตเลยคือ an = sin n ดังรูปต่อไปนี้:
จะเห็นว่าลำดับไม่ลู่เข้าสู่จำนวนใด พจน์ของลำดับลดลงและเพิ่มขึ้นสลับกันไปเรื่อย ๆ ลำดับเช่นนี้เรียกว่าลำดับลู่ออก (divergent)
จนถึงตอนนี้ได้แสดงลำดับลู่เข้าที่ลู่เข้าสู่ลิมิตจากด้านเดียว แต่ลำดับอาจเข้าใกล้ลิมิตจากทั้งสองด้านก็ได้ ดังลำดับต่อไปนี้
ลำดับนี้ก็ลู่เข้าสู่ศูนย์เช่นกัน
ลิมิตอนันต์
ที่ผ่านมาได้กล่าวถึงลิมิตที่เป็นจำนวนจริง คือกรณีที่ลำดับเข้าใกล้จำนวนจริงจำนวนหนึ่ง แล้วลำดับ an = n ล่ะ ลำดับนี้เข้าใกล้จำนวนจริงใด ลองดูกราฟ:
เห็นได้ชัดว่าลำดับไม่ได้เข้าใกล้จำนวนจริงใด แต่เพิ่มขึ้นอย่างไม่มีขอบเขต คือเพิ่มขึ้นสู่อนันต์ ลำดับเช่นนี้มีลิมิตเป็นอนันต์ และเรียกลิมิตเช่นนี้ว่าลิมิตอนันต์ (infinite limit) นิยามของลิมิตอนันต์ไม่ยาก การที่ลำดับเพิ่มขึ้นสู่อนันต์หมายความว่าอย่างไร หมายความว่า ไม่ว่าจะเลือกจำนวนจริง A ที่มากเพียงใด ก็หาดัชนี n0 ได้เสมอ ที่ทำให้พจน์ทุกพจน์ของลำดับที่อยู่ถัดจากพจน์นี้มีค่ามากกว่าจำนวน A กล่าวสั้น ๆ คือ ถ้าเลือกขอบเขต A ตั้งแต่ส่วนหนึ่งของลำดับเป็นต้นไป พจน์ทุกพจน์จะมากกว่า A เขียนเป็นสัญลักษณ์ทางคณิตศาสตร์ได้ดังนี้:
ส่วนแรกคือ สำหรับทุก A นั่นคือสำหรับทุกขอบเขตที่อาจเลือก ต่อมาคือตัวบ่งปริมาณ “สำหรับบางตัว” (existential quantifier) ที่บอกว่ามีดัชนี n0 ที่ทำให้ ถ้า n มากกว่า n0 แล้วค่าของพจน์ an จะมากกว่าขอบเขตที่เลือกไว้ตอนต้น คือ A นิยามของลิมิตที่เป็นลบอนันต์ก็มีลักษณะคล้ายกัน
วิธีหาลิมิต
เราทราบวิธีพื้นฐานบางวิธีในการหาลิมิตของลำดับแล้ว ลำดับที่ดัดแปลงจากลำดับ an = n ในรูปต่าง ๆ เช่น
มีลิมิตเป็นบวกอนันต์ ในทางกลับกัน ลำดับในรูป
มีลิมิตเป็นศูนย์ ต่อไปจะแสดงความสัมพันธ์พื้นฐานบางอย่างสำหรับการคำนวณกับลำดับ สมมติว่า
จะได้ความสัมพันธ์ต่อไปนี้ด้วย:
สูตรแรกนำไปใช้ได้ในตัวอย่างต่อไปนี้:
แล้วถ้าเป็นตัวอย่างแบบนี้ล่ะ
ในกรณีนี้เกิดปัญหา เพราะที่อนันต์ นิพจน์ในตัวเศษเข้าใกล้อนันต์ และนิพจน์ในตัวส่วนก็เข้าใกล้อนันต์เช่นกัน เมื่อทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นอนันต์ จะได้สิ่งที่เรียกว่ารูปแบบยังไม่กำหนด (indeterminate form) กล่าวคือบอกไม่ได้ว่านิพจน์ต่อไปนี้เท่ากับเท่าใด:
สิ่งที่ต้องทำคือจัดรูปนิพจน์ไม่ให้เกิดรูปแบบยังไม่กำหนดนี้ ถ้ากำจัดตัวแปร n ออกจากตัวส่วนหรือตัวเศษได้ ก็อาจได้นิพจน์ที่มีอนันต์เพียงตัวเดียว
ขั้นแรกนำ n ไปหารทุกพจน์ หรือกล่าวอีกอย่างคือคูณทั้งตัวเศษและตัวส่วนด้วย 1/n
จะเห็นว่าตัวส่วนไม่มีตัวแปร n แล้ว นิพจน์ในตัวส่วนจึงไม่เข้าใกล้อนันต์ ตามสูตรข้างต้น แยกลิมิตทั้งหมดออกเป็นลิมิตย่อยหลายลิมิตได้ โดยหาลิมิตของแต่ละนิพจน์แยกกัน แล้วนำผลมาบวกและหารกัน
ตอนนี้หาลิมิตทั้งหมดได้แล้ว จึงคำนวณดังนี้
ลิมิตของลำดับนี้คือ 1.5
ลองอีกตัวอย่างหนึ่ง:
ในกรณีนี้ใช้วิธีเดียวกับตัวอย่างก่อนก็ได้ หรือลองใช้เหตุผลก็ได้ ฟังก์ชัน n2 ดึงลำดับขึ้นได้เร็วกว่ามากเมื่อเทียบกับที่ฟังก์ชัน n ดึงลำดับลง ฟังก์ชัน n2 มีอิทธิพลมากกว่ามาก นิพจน์ทั้งหมดจึงมีลิมิตเป็นอนันต์ ลองคำนวณดูด้วย นำ n ไปหารทุกพจน์อีกครั้ง:
ขออธิบายเพิ่มว่าทำไมจึงหารด้วย n ไม่ใช่ n2 ซึ่งก็อยู่ในนิพจน์เช่นกัน เป้าหมายของเราคือกำจัดตัวแปรบางตัว แต่ทราบว่าตัวส่วนต้องไม่เป็นศูนย์ มิฉะนั้นจะได้รูปแบบยังไม่กำหนดอีก จึงต้องคูณทั้งตัวเศษและตัวส่วนด้วยนิพจน์ที่ไม่ทำให้ตัวส่วนเป็นศูนย์ ในกรณีนี้หมายถึงใช้พจน์ที่มีเลขชี้กำลังสูงสุดในตัวส่วน
จึงกล่าวได้ว่าลิมิตจะเป็นไปตามฟังก์ชันที่เพิ่มขึ้นเร็วกว่าในเชิงอันดับ แต่ต้องระวังเครื่องหมาย แม้คำนวณกับอนันต์ก็ต้องคงเครื่องหมายไว้: