อนุพันธ์ของฟังก์ชัน
อนุพันธ์ (derivative) เป็นแนวคิดพื้นฐานของแคลคูลัสเชิงอนุพันธ์ มีบทบาทสำคัญ เช่น ในการวิเคราะห์และร่างกราฟของฟังก์ชัน นักเรียนนักศึกษาจำนวนมากไม่ชอบอนุพันธ์ แต่ในอีกด้านหนึ่ง การหาอนุพันธ์ก็เป็นงานที่ฝึกจนทำได้แทบอัตโนมัติ บทความนี้จะอธิบายเฉพาะนิยามของอนุพันธ์และแนวคิดที่เกี่ยวข้อง ตัวอย่างพร้อมวิธีทำอยู่ในบทความตัวอย่างอนุพันธ์เบื้องต้นและตัวอย่างที่ยากขึ้น กระบวนการที่ตรงข้ามกับการหาอนุพันธ์คือการหาปริพันธ์
อนุพันธ์คืออะไร
ก่อนจะถึงนิยามของอนุพันธ์ จะกล่าวก่อนว่าอนุพันธ์ใช้คำนวณอะไร และนำไปใช้ประโยชน์อะไรได้
อนุพันธ์ของฟังก์ชันให้ความชันของเส้นสัมผัส ประโยคนี้มีศัพท์ยากหลายคำ จึงขอเริ่มจากต้น กล่าวอย่างง่าย เส้นสัมผัสคือเส้นตรงที่แตะกราฟที่จุดเดียว นี่ไม่ใช่นิยามที่แม่นยำ นิยามที่แม่นยำอ่านได้ในวิกิพีเดีย แต่ในที่นี้ใช้ได้พอสมควร ลองดูรูปต่อไปนี้:
เส้นโค้งสีดำคือกราฟของฟังก์ชัน y = x2 เส้นตรงสีน้ำเงินคือเส้นสัมผัสของฟังก์ชันนี้ที่จุด D(1, 1) ซึ่งแสดงด้วยสีแดง สีเขียวแสดงมุม α ที่เส้นสัมผัสทำกับแกน X ให้ชัดกว่านั้นคือทำกับแกน X ทางด้านบวก ต่อไปจะนิยามความชันของเส้นสัมผัส ในรูปนี้ความชันของเส้นสัมผัสคือแทนเจนต์ของมุมแอลฟา แทนเจนต์เป็นฟังก์ชันตรีโกณมิติที่ใช้คำนวณมุมและความยาวด้านในรูปสามเหลี่ยมได้ เป็นต้น ดังนั้นความชันของเส้นสัมผัสคือแทนเจนต์ของมุมที่เส้นสัมผัสทำกับแกน X ทางด้านบวก และความชันนี้หาได้ด้วยอนุพันธ์
นอกจากนี้ยังแยกแนวคิดอนุพันธ์ของฟังก์ชันที่จุดและฟังก์ชันอนุพันธ์ อนุพันธ์ของฟังก์ชันที่จุดคือความชันของเส้นสัมผัสที่จุดนั้น ส่วนฟังก์ชันอนุพันธ์เป็นอีกฟังก์ชันหนึ่งที่ให้ความชันสำหรับค่า x ใด ๆ ดูตัวอย่างต่อไปนี้
ตัวอย่างนำ
อนุพันธ์จึงใช้หาความชันของเส้นสัมผัสได้ แล้วข้อนี้มีประโยชน์อย่างไร ลองดูรูปต่อไปนี้:
ในรูปมีฟังก์ชัน y = x2 อีกครั้ง และเส้นสัมผัสสี่เส้น สีเขียวสองเส้นและสีน้ำเงินสองเส้น สังเกตว่าฟังก์ชัน y = x2 เป็นฟังก์ชันลดบนช่วง (−∞, 0) และเป็นฟังก์ชันเพิ่มบนช่วง (0, ∞) แล้วเส้นสัมผัสเป็นอย่างไร หรือให้ชัดคือมุมที่เส้นสัมผัสทำกับแกน X ทางด้านบวกเป็นอย่างไร เส้นสัมผัสสีน้ำเงินซึ่งผ่านจุดบนช่วงที่ฟังก์ชันเพิ่ม ทำมุมกับแกนน้อยกว่า 90 องศา ส่วนเส้นสัมผัสสีเขียวทำมุมกับแกนมากกว่า 90 องศา ข้อนี้ส่งผลต่อความชันของเส้นสัมผัสอย่างไร
ต้องทราบพฤติกรรมของฟังก์ชันแทนเจนต์ก่อน จากกราฟต่อไปนี้จะเห็นว่า ถ้ามุมมีขนาดน้อยกว่า 90 องศา ค่าแทนเจนต์เป็นบวก (ส่วนที่แสดงด้วยสีน้ำเงิน) ในทางกลับกัน ถ้ามุมมากกว่า 90 องศาแต่น้อยกว่า 180 องศา (คือน้อยกว่าพายเรเดียน) ค่าแทนเจนต์เป็นลบ สรุปได้อย่างไร ถ้าความชันของเส้นสัมผัสที่จุดหนึ่งเป็นบวก (อย่าลืมว่าความชันคือแทนเจนต์ของมุม) ฟังก์ชันจะเพิ่มที่จุดนั้น ถ้าเป็นลบ ฟังก์ชันจะลด
นิยาม
ก่อนจะถึงนิยามของอนุพันธ์ ต้องผ่านเส้นทางที่ค่อนข้างยาว และต้องใช้ลิมิตของฟังก์ชัน ถ้ายังไม่เข้าใจลิมิต ให้กลับไปทบทวนก่อน หรือข้ามไปที่สูตรเลย เนื้อหาต่อจากนี้อาจไม่เหมาะ
ก่อนจะไปถึงความชันของเส้นสัมผัส ขอพิจารณาความชันของเส้นตัด (secant line) ก่อน ซึ่งง่ายกว่า เส้นตัดคือเส้นตรงที่ตัดกราฟสองจุด ต่อไปจะหาว่าคำนวณความชันนี้ได้อย่างไร ลองดูรูป:
ในรูปมีกราฟของฟังก์ชัน x2 + 1 และเส้นตัด s ที่ตัดกราฟสองจุด คือ (0.5; 1.25) และ (2, 5) จุดเหล่านี้แสดงด้วยสีน้ำเงิน เนื่องจากค่าเฉพาะเจาะจงไม่สำคัญนัก ในกราฟจึงเขียนค่าเหล่านี้ในรูปทั่วไปเป็น a และ b และ f(a) และ f(b) โดย f(a) คือค่าของฟังก์ชัน f ที่ x = a ซึ่งเป็นจริง ค่าของฟังก์ชัน x2 + 1 ที่ x = 2 คือ 22 + 1 = 5
ต่อไปจะหาวิธีคำนวณมุมแอลฟา คือมุมที่เส้นตัดทำกับแกน X ก่อนอื่นปรับรูปเล็กน้อยให้มีรูปสามเหลี่ยม ซึ่งจะทำให้คำนวณสะดวกขึ้น
ทำอะไรไปบ้าง ลากส่วนของเส้นตรงเชื่อมจุดที่เส้นตัดตัดกราฟของฟังก์ชัน y = x2 + 1 แล้ววาดเพิ่มให้เป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ABC ข้อนี้ช่วยอย่างไร มุม β มีขนาดเท่ากับมุม α (เป็นมุมที่สมนัยกัน) และทราบความยาวของด้าน AB และ BC คือ |AB| = b − a (ซึ่งก็คือระยะจากจุด b ถึง a) และทำนองเดียวกัน ความยาว |BC| = f(b) − f(a) แล้วจะคำนวณขนาดของมุม β หรือ α ได้อย่างไร
ต้องทราบว่าแทนเจนต์คำนวณอย่างไร แทนเจนต์คืออัตราส่วนของด้านตรงข้ามมุมต่อด้านประชิดมุม นั่นคือแทนเจนต์ของมุมแอลฟา (เบตา) เท่ากับอัตราส่วนของความยาวด้าน BC ต่อความยาวด้าน AB เขียนได้ดังนี้:
เนื่องจากความชันคือแทนเจนต์ของมุม สูตรนี้จึงให้ความชันของเส้นตัด แต่สูตรนี้ช่วยหาความชันของเส้นสัมผัสได้อย่างไร ลองนึกภาพว่าเลื่อนจุด A และ C เข้าหากันจนในที่สุดทับกัน รูปต่อไปนี้แสดงการเลื่อนเข้าใกล้กัน:
ยิ่งเลื่อนจุดตัดด้านบนเข้าใกล้จุดตัดด้านล่างมากเท่าใด เส้นตัดก็ยิ่งใกล้จะเป็นเส้นสัมผัสมากเท่านั้น เส้นตัด (เส้นตรง) CA เดิมยังห่างจากการเป็นเส้นสัมผัสมาก เมื่อเลื่อนจุด C เข้าใกล้จุด A จะได้ เช่น เส้นตัด C1A ซึ่งคล้ายเส้นสัมผัสมากขึ้น เส้นตัด C2A คล้ายยิ่งขึ้นไปอีก และต่อไปเรื่อย ๆ
เส้นตัดจะกลายเป็นเส้นสัมผัสเมื่อใด เมื่อจุดตัดทั้งสองรวมเป็นจุดเดียว คือเมื่อสำหรับจุด Cn บางจุด Cn = A เมื่อนั้นเส้นตัดกลายเป็นเส้นสัมผัส ซึ่งเป็นสิ่งที่ต้องการ คำถามคือจะคำนวณความชันอย่างไร เพราะนำสองจุดนี้มาลบกันตรง ๆ ไม่ได้ เนื่องจากเป็นจุดเดียวกัน:
แบบนี้ใช้ไม่ได้ คำนวณเช่นนี้ไม่ได้ ไม่ใช่เรื่องบังเอิญที่ก่อนหน้านี้เพียงเลื่อนจุดเข้าใกล้กัน เพราะสิ่งที่ต้องใช้คือลิมิต ตอนนี้ต้องการหาความชันของเส้นสัมผัสที่จุด (a, f(a)) และมีความชันของเส้นตัดทุกเส้นอยู่แล้ว (ซึ่งคำนวณได้แล้ว) จึงคำนวณความชันของเส้นตัดที่เลื่อนเข้าใกล้กันไปเรื่อย ๆ จนได้เส้นสัมผัส นั่นคือเลื่อน b เข้าใกล้ a เลื่อนจนสองจุดเท่ากันไม่ได้ แต่เลื่อนให้ผลต่างของทั้งสองเข้าใกล้ศูนย์ในเชิงลิมิตได้ นี่คือลิมิตนั่นเอง ดังนั้นเลื่อน b เข้าใกล้ a จนเท่ากันในเชิงลิมิต คือหาลิมิตเมื่อ b เข้าใกล้ a เพียงเท่านี้ สูตรเป็นดังนี้:
ลิมิตนี้เรียกว่าอนุพันธ์ของฟังก์ชัน f(x) ที่ x = a ขอย้ำว่ามุม α เท่ากับมุม β โดยทั่วไปไม่ใช้ตัวแปร a และ b แต่หาอนุพันธ์ที่จุด x0 และเข้าใกล้ด้วยจุด x จึงเขียนได้ว่า:
จนถึงตอนนี้ นิยามอนุพันธ์ไว้ที่จุดเดียว เช่นเดียวกับความต่อเนื่องของฟังก์ชัน ถ้าฟังก์ชัน f(x) หาอนุพันธ์ได้บนช่วงเปิด I ค่าของอนุพันธ์จะกำหนดฟังก์ชัน f′(x) ซึ่งเรียกว่าฟังก์ชันอนุพันธ์
อนุพันธ์เขียนด้วยเครื่องหมายไพรม์ที่ตัวยก ดังนี้:
อาจพบการเขียนอีกแบบหนึ่งที่ใช้ dx:
ในสูตรที่ใช้ก่อนหน้านี้ จึงเปลี่ยนแทนเจนต์เป็นสัญลักษณ์ของอนุพันธ์ได้:
นิยามอนุพันธ์ด้านเดียวทางขวาหรือทางซ้ายด้วยลิมิตด้านเดียวได้เช่นกัน แต่จะไม่กล่าวถึงในที่นี้ เพราะไม่สำคัญมากนัก
นิยามอีกแบบหนึ่ง
นิยามอีกแบบหนึ่งของอนุพันธ์ของฟังก์ชันที่จุดเป็นดังนี้:
จะได้นิยามนี้มาอย่างไร เพียงปรับรูปที่ใช้ก่อนหน้านี้เล็กน้อย เขียนระยะจากจุด a ถึงจุด b เป็น h = b − a ได้ จึงเขียนจุด b เป็น a + h ได้ เพราะ h คือระยะจาก b ถึง a รูปจะเป็นดังนี้:
ด้านล่างมีจุด a และ a + h บนแกน y มี f(a) และ f(a + h) สร้างรูปสามเหลี่ยมอีกครั้งแล้วคำนวณแทนเจนต์ของมุมเบตา ต่างกันเพียงความยาวด้าน AB ที่ทราบอยู่แล้ว คือ h
อนุพันธ์ที่เป็นจำนวนจริงและอนุพันธ์อนันต์
อนุพันธ์ก็มีทั้งแบบที่เป็นจำนวนจริงและแบบอนันต์ เช่นเดียวกับลิมิตของฟังก์ชัน หมายความว่าอย่างไร อนุพันธ์เป็นจำนวนจริงถ้าค่าของอนุพันธ์ที่จุดเท่ากับจำนวนจริงจำนวนหนึ่ง อนุพันธ์เป็นอนันต์ถ้าเท่ากับบวกอนันต์หรือลบอนันต์ ในทางเรขาคณิตนึกภาพได้อย่างไร ความชันเป็น “อนันต์” เมื่อใด เริ่มจากคำถามที่ง่ายกว่า เส้นสัมผัสที่มีความชันเท่ากับจำนวนที่มากมีลักษณะอย่างไร จากกราฟของแทนเจนต์ (ดูข้างบน) จะเห็นว่าถ้าค่าแทนเจนต์สูง มุมจะเข้าใกล้ 90 องศา (ถ้าพิจารณาในช่วง (0, 180))
จากข้อนี้อนุมานได้ว่า ถ้าฟังก์ชันมีอนุพันธ์อนันต์ที่จุดหนึ่ง เส้นสัมผัสจะทำมุมฉากกับแกน X คือตั้งฉากกับแกน X และก็เป็นเช่นนั้นจริง กราฟของฟังก์ชันเช่นนี้มีลักษณะอย่างไร และเส้นสัมผัสตั้งฉากกับแกน X ที่จุดใด ตัวอย่างเช่น ฟังก์ชัน
สมบัติพื้นฐาน
-
ฟังก์ชันจะมีอนุพันธ์ที่จุดหนึ่งได้ ต้องนิยามบนย่านใกล้เคียงเอปซิลอนของจุดนั้น ถ้าไม่มีย่านใกล้เคียงนี้ จะหาลิมิตซึ่งใช้นิยามอนุพันธ์ไม่ได้
-
เนื่องจากลิมิตถ้ามีจะมีค่าเดียว ถ้าที่จุดหนึ่งมีอนุพันธ์ อนุพันธ์นั้นจะมีเพียงค่าเดียว ไม่มีฟังก์ชันใดมีอนุพันธ์หลายค่าที่จุดเดียว มีค่าเดียวหรือไม่มีเลย
-
เช่นเดียวกับลิมิตด้านเดียว ถ้าฟังก์ชันมีอนุพันธ์ที่จุดหนึ่ง อนุพันธ์ซ้ายและอนุพันธ์ขวาต้องเท่ากัน
-
บางครั้งต้องใช้อนุพันธ์อันดับสอง ซึ่งไม่ซับซ้อนเลย เพียงหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันหนึ่งครั้ง แล้วหาอนุพันธ์ของผลที่ได้อีกครั้ง เขียนด้วยไพรม์สองตัว: f''(x) = (f'(x))'
-
สมบัติสำคัญ: ถ้าฟังก์ชันมีอนุพันธ์ที่จุดหนึ่ง ฟังก์ชันจะต่อเนื่องที่จุดนั้น สมบัตินี้มาจากสมบัติของลิมิตเช่นกัน ระวังว่าบทกลับไม่เป็นจริง ถ้าฟังก์ชันต่อเนื่องที่จุดหนึ่ง ไม่ได้หมายความว่าหาอนุพันธ์ได้ที่จุดนั้น ตัวอย่างทั่วไปคือฟังก์ชัน f(x) = |x| กราฟมีจุดแหลม และหาความชันของเส้นสัมผัสที่จุดแหลมนี้ไม่ได้ ลองหาอนุพันธ์ซ้ายและอนุพันธ์ขวาดู จะได้ค่าต่างกัน
-
อนุพันธ์ยังใช้หาลิมิตบางลิมิตได้ด้วยกฎของโลปีตาล
แหล่งข้อมูลเพิ่มเติม
ในบทความถัดไปมีรายการสูตรสำหรับการหาอนุพันธ์ สูตรอื่น ๆ ดูได้ในวิกิพีเดีย
ดูตัวอย่างการหาอนุพันธ์พร้อมวิธีทำ และต่อด้วยตัวอย่างอนุพันธ์ที่ยากขึ้นได้
ถ้าต้องการตรวจผลการหาอนุพันธ์อย่างรวดเร็ว ใช้เครื่องมือทางคณิตศาสตร์ เช่น Wolfram|Alpha ได้ เพียงพิมพ์ “derive x^2+6x” (ตัวอย่าง) ในช่องป้อนข้อมูล Wolfram จะหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันที่กำหนดให้