ตัวอย่างอนุพันธ์เบื้องต้น
บทความนี้จะแสดงสูตรที่มีประโยชน์สำหรับการหาอนุพันธ์ก่อน แล้วจึงลองหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันต่าง ๆ ทั้งแบบง่ายและแบบซับซ้อน ถ้าไม่ได้ต้องการตัวอย่างพร้อมวิธีทำ แต่ต้องการคำอธิบายนิยามของอนุพันธ์ ให้ไปที่บทความอนุพันธ์ของฟังก์ชัน
อนุพันธ์ของพหุนาม
ก่อนอื่นจะกล่าวถึงสูตรบางสูตรที่ต้องใช้ในการหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันที่อยู่ในรูปพหุนาม ด้านซ้ายคือฟังก์ชันพื้นฐานที่ต้องการหาอนุพันธ์ และด้านขวาคือฟังก์ชันที่ได้หลังหาอนุพันธ์ เพื่อความชัดเจน c เป็นค่าคงตัว (บรรทัดแรกจึงเป็นฟังก์ชันคงตัว) และหาอนุพันธ์เทียบกับ x
ตัวอย่างเฉพาะบางตัวอย่าง:
นี่คือฟังก์ชันคงตัว จึงใช้สูตรแรกและได้:
ฟังก์ชันเชิงเส้น f(x) = x มีอนุพันธ์ตามสูตรที่สองเป็น
ไม่มีอะไรต้องพิจารณาเพิ่ม จึงลองหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน
ใช้สูตรสุดท้าย โดยแทน c ด้วยเลขชี้กำลัง คือ c = 5
สูตรนี้ใช้ได้กับเลขชี้กำลังที่เป็นลบด้วย ดังนั้นถ้าต้องการหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน
จะได้:
ต่อไปต้องใช้สูตรสำหรับการบวกและการคูณฟังก์ชัน และถ้าต้องการได้ฟังก์ชันเดิมกลับคืนจากฟังก์ชันที่หาอนุพันธ์แล้ว จะใช้ปริพันธ์
อนุพันธ์ของผลบวก
ถ้าต้องการหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันที่มีนิพจน์บวกกันอยู่ เพียงหาอนุพันธ์ของแต่ละพจน์แล้วนำผลมาบวกกัน เขียนได้ดังนี้:
ตัวอย่างง่าย ๆ ให้ฟังก์ชัน f(x) = x + 5 อนุพันธ์ของฟังก์ชันนี้คือ:
แยกฟังก์ชันออกเป็นสองฟังก์ชันดังนี้:
แล้วแทนค่าในสูตร คือหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน f1 และ f2 แล้วนำผลมาบวกกัน การลบก็ทำเช่นเดียวกัน ตัวอย่างที่ซับซ้อนขึ้น:
หาอนุพันธ์ของแต่ละพจน์ทั้งสามพจน์และคงไว้ในรูปผลบวก:
อนุพันธ์ของผลคูณ
น่าเสียดายที่ผลคูณไม่ง่ายเหมือนการบวก สำหรับผลคูณของฟังก์ชันสองฟังก์ชันต้องใช้สูตรที่ซับซ้อนขึ้นเล็กน้อย:
ฟังก์ชันง่าย ๆ ที่มีการคูณ เช่น ฟังก์ชัน
ในสูตรการคูณมีฟังก์ชันสองฟังก์ชัน ซึ่งได้จากฟังก์ชัน s(x) ดังนี้: f(x) = 5 และ g(x) = x2 จากนั้นแทนค่าได้ง่าย ๆ:
จะเห็นว่าถ้าฟังก์ชันอยู่ในรูป
หลังหาอนุพันธ์จะได้
กฎนี้ขยายให้ทั่วไปได้ โดยแทนพหุนามด้วยฟังก์ชันใดก็ได้ ดังนั้นสำหรับทุกฟังก์ชัน f(x) จะได้
ตัวอย่างเช่น ลองหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันนี้:
เริ่มจากใช้กฎของผลบวก:
เขียนนิพจน์ที่เป็นผลคูณตามสูตรล่าสุด:
หาอนุพันธ์ของนิพจน์ในวงเล็บตามกฎสำหรับอนุพันธ์ของ xc
สุดท้ายคูณสัมประสิทธิ์:
อนุพันธ์ของผลหาร
อนุพันธ์ของผลหารซับซ้อนกว่าอนุพันธ์ของผลคูณอีกเล็กน้อย สูตรคือ:
นอกนั้นขั้นตอนคล้ายกับผลคูณ ตัวอย่างเช่น:
ตัวเศษของเศษส่วนคือฟังก์ชัน f(x) และตัวส่วนคือฟังก์ชัน g(x) จากนั้นแทนค่าในสูตร:
ตัวส่วนคือตัวส่วนเดิมยกกำลังสอง และตัวเศษเขียนแยกตามสูตร ต่อไปหาอนุพันธ์ของวงเล็บแรกและวงเล็บสุดท้าย ในวงเล็บมีกฎของผลบวกอีก ซึ่งจะข้ามขั้นตอนนี้และเขียนผลลัพธ์เลย:
นิพจน์นี้ยังจัดรูปให้ง่ายขึ้นได้อีก แต่ไม่สำคัญในหัวข้อนี้
อนุพันธ์ของฟังก์ชันพื้นฐาน
ต่อไปจะแสดงสูตรบางสูตรสำหรับหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันที่พบบ่อย โดยไม่แสดงที่มา
ฟังก์ชันเลขชี้กำลังและลอการิทึม:
สังเกตว่าอนุพันธ์ของฟังก์ชัน ex คือ ex อีกครั้ง นี่ไม่ใช่การพิมพ์ผิด แต่เป็นสมบัติที่น่ารักซึ่งกลายเป็นที่มาของมุกตลกนักคณิตศาสตร์มากมาย
ฟังก์ชันตรีโกณมิติ:
ตัวอย่างง่าย ๆ:
นิพจน์ทั้งสองบวกกันอยู่ จึงเพียงนำอนุพันธ์ของนิพจน์ทั้งสองมาบวกกัน แต่ละนิพจน์มีค่าคงตัวอยู่ข้างหน้าซึ่งคูณกับฟังก์ชันที่ตามมา เราทราบว่ากรณีนี้เพียงหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันและคงค่าคงตัวไว้ ทำดังนี้:
ต่อไปใช้สูตรอนุพันธ์ของฟังก์ชันพื้นฐานได้เลย:
อนุพันธ์ของฟังก์ชันประกอบ
จากสมบัติของอนุพันธ์และการนำไปใช้ในการวิเคราะห์และร่างกราฟของฟังก์ชัน เราทราบว่าภายใต้เงื่อนไขบางอย่าง ถ้ามีฟังก์ชันสองฟังก์ชันที่หาอนุพันธ์ได้ การประกอบฟังก์ชันทั้งสองจะได้ฟังก์ชันที่หาอนุพันธ์ได้อีก ต่อไปจะแสดงวิธีหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันประกอบเช่นนี้
อนุพันธ์ของฟังก์ชันประกอบน่าจะเป็นเรื่องที่ยากที่สุดในอนุพันธ์พื้นฐานเหล่านี้ ฟังก์ชันนำมาประกอบกันได้ ฟังก์ชันประกอบคืออะไร อ่านรายละเอียดได้ในบทความฟังก์ชันคืออะไรหรือโดเมนของฟังก์ชัน กล่าวคร่าว ๆ คือส่งฟังก์ชันหนึ่งเข้าไปเป็นตัวแปรของอีกฟังก์ชันหนึ่ง เขียนเป็นสัญลักษณ์ได้ว่า h(g(x)) ฟังก์ชันเฉพาะ เช่น
มีฟังก์ชันใดบ้าง คือไซน์และฟังก์ชันภายใน 2x ใช้สูตรทั่วไปของ sin(x) กับฟังก์ชัน f นี้ตรง ๆ ไม่ได้ เพราะสูตรนั้นใช้กับกรณีที่ตัวแปรของฟังก์ชันคือ x ไม่ใช่ 2x อนุพันธ์ของฟังก์ชันประกอบจึงหาได้ด้วยกฎลูกโซ่ (chain rule) ดังนี้:
นั่นคือหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันภายนอกโดยคงตัวแปรไว้เหมือนเดิม แล้วคูณด้วยอนุพันธ์ของฟังก์ชันภายใน สำหรับตัวอย่างไซน์จะได้:
ไพรม์ที่อยู่เหนือไซน์เพียงตัวเดียวหมายความว่าหาอนุพันธ์เฉพาะไซน์ ไม่ได้หาอนุพันธ์ของทั้งนิพจน์เหมือนด้านซ้ายของสมการ อนุพันธ์ของไซน์คือโคไซน์ จึงเขียนโคไซน์แทนไซน์ และอนุพันธ์ของ 2x คือ 2:
ตัวอย่างต่อไปซับซ้อนขึ้นเล็กน้อย
ในกรณีนี้มีฟังก์ชันภายในเพิ่มอีกหนึ่งชั้น ฟังก์ชันภายนอกคือโคไซน์ ฟังก์ชันตรงกลางคือลอการิทึม และฟังก์ชันในสุดคือเลขยกกำลัง x2 แต่ยังคงทำตามสูตรเดิม เขียนแยกได้ดังนี้:
หาอนุพันธ์เฉพาะโคไซน์ และคงตัวแปรของโคไซน์ไว้ตามเดิม คือคงลอการิทึมไว้ทั้งหมด แล้วคูณทั้งนิพจน์ด้วยอนุพันธ์ของตัวแปร คืออนุพันธ์ของลอการิทึม เมื่อหาอนุพันธ์ของโคไซน์จะได้:
นิพจน์ทางขวาไม่เปลี่ยน เพียงหาอนุพันธ์ของโคไซน์ ต่อไปหาอนุพันธ์ของลอการิทึม ซึ่งเป็นฟังก์ชันประกอบอีกเช่นกัน จึงใช้สูตรของฟังก์ชันประกอบซ้ำ ส่วนนิพจน์ทางซ้ายเขียนตามเดิม:
หาอนุพันธ์ของลอการิทึมโดยคงตัวแปรไว้เหมือนเดิม คือ x2 แล้วคูณทั้งนิพจน์ด้วยอนุพันธ์ของตัวแปร คืออนุพันธ์ของ x2 อนุพันธ์ของลอการิทึมคือเศษส่วน 1/x โดยแทน x ด้วยตัวแปร x2 และอนุพันธ์ของ x2 คือ 2x