✖

ตัวอย่างอนุพันธ์เบื้องต้น

บทความนี้จะแสดงสูตรที่มีประโยชน์สำหรับการหาอนุพันธ์ก่อน แล้วจึงลองหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันต่าง ๆ ทั้งแบบง่ายและแบบซับซ้อน ถ้าไม่ได้ต้องการตัวอย่างพร้อมวิธีทำ แต่ต้องการคำอธิบายนิยามของอนุพันธ์ ให้ไปที่บทความอนุพันธ์ของฟังก์ชัน

อนุพันธ์ของพหุนาม

ก่อนอื่นจะกล่าวถึงสูตรบางสูตรที่ต้องใช้ในการหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันที่อยู่ในรูปพหุนาม ด้านซ้ายคือฟังก์ชันพื้นฐานที่ต้องการหาอนุพันธ์ และด้านขวาคือฟังก์ชันที่ได้หลังหาอนุพันธ์ เพื่อความชัดเจน c เป็นค่าคงตัว (บรรทัดแรกจึงเป็นฟังก์ชันคงตัว) และหาอนุพันธ์เทียบกับ x

c′=0x′=1(xc)′=c⋅xc−1

ตัวอย่างเฉพาะบางตัวอย่าง:

f(x)=5

นี่คือฟังก์ชันคงตัว จึงใช้สูตรแรกและได้:

f′(x)=0

ฟังก์ชันเชิงเส้น f(x) = x มีอนุพันธ์ตามสูตรที่สองเป็น

f′(x)=1

ไม่มีอะไรต้องพิจารณาเพิ่ม จึงลองหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน

f(x)=x5

ใช้สูตรสุดท้าย โดยแทน c ด้วยเลขชี้กำลัง คือ c = 5

f′(x)=c⋅xc−1=5x5−1=5x4

สูตรนี้ใช้ได้กับเลขชี้กำลังที่เป็นลบด้วย ดังนั้นถ้าต้องการหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน

f(x)=x−7

จะได้:

f′(x)=c⋅xc−1=−7x−7−1=−7x−8

ต่อไปต้องใช้สูตรสำหรับการบวกและการคูณฟังก์ชัน และถ้าต้องการได้ฟังก์ชันเดิมกลับคืนจากฟังก์ชันที่หาอนุพันธ์แล้ว จะใช้ปริพันธ์

อนุพันธ์ของผลบวก

ถ้าต้องการหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันที่มีนิพจน์บวกกันอยู่ เพียงหาอนุพันธ์ของแต่ละพจน์แล้วนำผลมาบวกกัน เขียนได้ดังนี้:

(f1(x)+f2(x))′=f1′(x)+f2′(x)

ตัวอย่างง่าย ๆ ให้ฟังก์ชัน f(x) = x + 5 อนุพันธ์ของฟังก์ชันนี้คือ:

f′(x)=x′+5′=1+0=1

แยกฟังก์ชันออกเป็นสองฟังก์ชันดังนี้:

f1(x)=xf2(x)=5

แล้วแทนค่าในสูตร คือหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน f1 และ f2 แล้วนำผลมาบวกกัน การลบก็ทำเช่นเดียวกัน ตัวอย่างที่ซับซ้อนขึ้น:

f(x)=x3+x−8

หาอนุพันธ์ของแต่ละพจน์ทั้งสามพจน์และคงไว้ในรูปผลบวก:

f′(x)=(x3)′+x′−8′=3x2+1+0

อนุพันธ์ของผลคูณ

น่าเสียดายที่ผลคูณไม่ง่ายเหมือนการบวก สำหรับผลคูณของฟังก์ชันสองฟังก์ชันต้องใช้สูตรที่ซับซ้อนขึ้นเล็กน้อย:

(f(x)⋅g(x))′=f′(x)⋅g(x)+f(x)⋅g′(x)

ฟังก์ชันง่าย ๆ ที่มีการคูณ เช่น ฟังก์ชัน

s(x)=5⋅x2

ในสูตรการคูณมีฟังก์ชันสองฟังก์ชัน ซึ่งได้จากฟังก์ชัน s(x) ดังนี้: f(x) = 5 และ g(x) = x2 จากนั้นแทนค่าได้ง่าย ๆ:

s′(x)=5′⋅x2+5⋅(x2)′=0⋅x2+5⋅2x=10x

จะเห็นว่าถ้าฟังก์ชันอยู่ในรูป

f(x)=a⋅xc

หลังหาอนุพันธ์จะได้

(a⋅xc)′=a⋅(xc)′=a⋅c⋅xc−1

กฎนี้ขยายให้ทั่วไปได้ โดยแทนพหุนามด้วยฟังก์ชันใดก็ได้ ดังนั้นสำหรับทุกฟังก์ชัน f(x) จะได้

(a⋅f(x))′=a⋅f′(x)

ตัวอย่างเช่น ลองหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันนี้:

f(x)=5x3−7x2+10

เริ่มจากใช้กฎของผลบวก:

f′(x)=(5x3)′−(7x2)′+10′=

เขียนนิพจน์ที่เป็นผลคูณตามสูตรล่าสุด:

=5(x3)′−7(x2)′+10′=

หาอนุพันธ์ของนิพจน์ในวงเล็บตามกฎสำหรับอนุพันธ์ของ xc

=5⋅3x2−7⋅2x+0=

สุดท้ายคูณสัมประสิทธิ์:

=15x2−14x

อนุพันธ์ของผลหาร

อนุพันธ์ของผลหารซับซ้อนกว่าอนุพันธ์ของผลคูณอีกเล็กน้อย สูตรคือ:

(f(x)g(x))′=f′(x)⋅g(x)−f(x)⋅g′(x)g2(x)

นอกนั้นขั้นตอนคล้ายกับผลคูณ ตัวอย่างเช่น:

(x2+3x+12x−1)′=

ตัวเศษของเศษส่วนคือฟังก์ชัน f(x) และตัวส่วนคือฟังก์ชัน g(x) จากนั้นแทนค่าในสูตร:

=(x2+3x+1)′(2x−1)−(x2+3x+1)(2x−1)′(2x−1)2=

ตัวส่วนคือตัวส่วนเดิมยกกำลังสอง และตัวเศษเขียนแยกตามสูตร ต่อไปหาอนุพันธ์ของวงเล็บแรกและวงเล็บสุดท้าย ในวงเล็บมีกฎของผลบวกอีก ซึ่งจะข้ามขั้นตอนนี้และเขียนผลลัพธ์เลย:

=(2x+3)(2x−1)−2(x2+3x+1)(2x−1)2=…

นิพจน์นี้ยังจัดรูปให้ง่ายขึ้นได้อีก แต่ไม่สำคัญในหัวข้อนี้

อนุพันธ์ของฟังก์ชันพื้นฐาน

ต่อไปจะแสดงสูตรบางสูตรสำหรับหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันที่พบบ่อย โดยไม่แสดงที่มา

ฟังก์ชันเลขชี้กำลังและลอการิทึม:

(cx)′=cxln⁡c;c>0(ex)′=ex(loga⁡x)′=1x⋅ln⁡a;a>0∧a≠1(ln⁡x)′=1x

สังเกตว่าอนุพันธ์ของฟังก์ชัน ex คือ ex อีกครั้ง นี่ไม่ใช่การพิมพ์ผิด แต่เป็นสมบัติที่น่ารักซึ่งกลายเป็นที่มาของมุกตลกนักคณิตศาสตร์มากมาย

ฟังก์ชันตรีโกณมิติ:

(sin⁡x)′=cos⁡x(cos⁡x)′=−sin⁡x(tan⁡x)′=1cos2⁡x(cot⁡x)′=−1sin2⁡x

ตัวอย่างง่าย ๆ:

(3sin⁡x+2ln⁡x)′=

นิพจน์ทั้งสองบวกกันอยู่ จึงเพียงนำอนุพันธ์ของนิพจน์ทั้งสองมาบวกกัน แต่ละนิพจน์มีค่าคงตัวอยู่ข้างหน้าซึ่งคูณกับฟังก์ชันที่ตามมา เราทราบว่ากรณีนี้เพียงหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันและคงค่าคงตัวไว้ ทำดังนี้:

=3(sin⁡x)′+2(ln⁡x)′=

ต่อไปใช้สูตรอนุพันธ์ของฟังก์ชันพื้นฐานได้เลย:

=3cos⁡x+21x=3cos⁡x+2x

อนุพันธ์ของฟังก์ชันประกอบ

จากสมบัติของอนุพันธ์และการนำไปใช้ในการวิเคราะห์และร่างกราฟของฟังก์ชัน เราทราบว่าภายใต้เงื่อนไขบางอย่าง ถ้ามีฟังก์ชันสองฟังก์ชันที่หาอนุพันธ์ได้ การประกอบฟังก์ชันทั้งสองจะได้ฟังก์ชันที่หาอนุพันธ์ได้อีก ต่อไปจะแสดงวิธีหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันประกอบเช่นนี้

อนุพันธ์ของฟังก์ชันประกอบน่าจะเป็นเรื่องที่ยากที่สุดในอนุพันธ์พื้นฐานเหล่านี้ ฟังก์ชันนำมาประกอบกันได้ ฟังก์ชันประกอบคืออะไร อ่านรายละเอียดได้ในบทความฟังก์ชันคืออะไรหรือโดเมนของฟังก์ชัน กล่าวคร่าว ๆ คือส่งฟังก์ชันหนึ่งเข้าไปเป็นตัวแปรของอีกฟังก์ชันหนึ่ง เขียนเป็นสัญลักษณ์ได้ว่า h(g(x)) ฟังก์ชันเฉพาะ เช่น

f(x)=sin⁡(2x)

มีฟังก์ชันใดบ้าง คือไซน์และฟังก์ชันภายใน 2x ใช้สูตรทั่วไปของ sin(x) กับฟังก์ชัน f นี้ตรง ๆ ไม่ได้ เพราะสูตรนั้นใช้กับกรณีที่ตัวแปรของฟังก์ชันคือ x ไม่ใช่ 2x อนุพันธ์ของฟังก์ชันประกอบจึงหาได้ด้วยกฎลูกโซ่ (chain rule) ดังนี้:

f(x)=h(g(x))f′(x)=h′(g(x))⋅g′(x)

นั่นคือหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันภายนอกโดยคงตัวแปรไว้เหมือนเดิม แล้วคูณด้วยอนุพันธ์ของฟังก์ชันภายใน สำหรับตัวอย่างไซน์จะได้:

(sin⁡(2x))′=sin′⁡(2x)⋅(2x)′=

ไพรม์ที่อยู่เหนือไซน์เพียงตัวเดียวหมายความว่าหาอนุพันธ์เฉพาะไซน์ ไม่ได้หาอนุพันธ์ของทั้งนิพจน์เหมือนด้านซ้ายของสมการ อนุพันธ์ของไซน์คือโคไซน์ จึงเขียนโคไซน์แทนไซน์ และอนุพันธ์ของ 2x คือ 2:

=cos⁡(2x)⋅2=2cos⁡(2x)

ตัวอย่างต่อไปซับซ้อนขึ้นเล็กน้อย

(cos⁡(ln⁡x2))′=

ในกรณีนี้มีฟังก์ชันภายในเพิ่มอีกหนึ่งชั้น ฟังก์ชันภายนอกคือโคไซน์ ฟังก์ชันตรงกลางคือลอการิทึม และฟังก์ชันในสุดคือเลขยกกำลัง x2 แต่ยังคงทำตามสูตรเดิม เขียนแยกได้ดังนี้:

=cos′⁡(ln⁡x2)⋅(ln⁡x2)′=

หาอนุพันธ์เฉพาะโคไซน์ และคงตัวแปรของโคไซน์ไว้ตามเดิม คือคงลอการิทึมไว้ทั้งหมด แล้วคูณทั้งนิพจน์ด้วยอนุพันธ์ของตัวแปร คืออนุพันธ์ของลอการิทึม เมื่อหาอนุพันธ์ของโคไซน์จะได้:

=−sin⁡(ln⁡x2)⋅(ln⁡x2)′=

นิพจน์ทางขวาไม่เปลี่ยน เพียงหาอนุพันธ์ของโคไซน์ ต่อไปหาอนุพันธ์ของลอการิทึม ซึ่งเป็นฟังก์ชันประกอบอีกเช่นกัน จึงใช้สูตรของฟังก์ชันประกอบซ้ำ ส่วนนิพจน์ทางซ้ายเขียนตามเดิม:

=−sin⁡(ln⁡x2)⋅ln′⁡x2⋅(x2)′=

หาอนุพันธ์ของลอการิทึมโดยคงตัวแปรไว้เหมือนเดิม คือ x2 แล้วคูณทั้งนิพจน์ด้วยอนุพันธ์ของตัวแปร คืออนุพันธ์ของ x2 อนุพันธ์ของลอการิทึมคือเศษส่วน 1/x โดยแทน x ด้วยตัวแปร x2 และอนุพันธ์ของ x2 คือ 2x

=−sin⁡(ln⁡x2)⋅1x22x=−sin⁡(ln⁡x2)⋅2x=−2sin⁡(ln⁡x2)x