✖

ตัวอย่างอนุพันธ์ขั้นสูง

ตัวอย่างอนุพันธ์บางตัวอย่างที่ซับซ้อนกว่าการใช้สูตรพื้นฐาน ถ้าต้องการคำอธิบายนิยามของอนุพันธ์ ให้ไปที่บทความอนุพันธ์ของฟังก์ชัน

ตัวอย่างที่ 1

เริ่มจากตัวอย่างที่ยังไม่ยากนัก

f(x)=x3⋅e−x

จากสูตรอนุพันธ์ของฟังก์ชัน ทราบว่าอนุพันธ์ของฟังก์ชัน ex คือ ex อีกครั้ง แต่น่าเสียดายที่ใช้วิธีง่าย ๆ นี้กับตัวอย่างนี้ตรง ๆ ไม่ได้ เพราะในเลขชี้กำลังไม่ได้มีเพียง x แต่เป็น −x จึงต้องหาอนุพันธ์ในฐานะฟังก์ชันประกอบ แต่ขั้นแรกต้องแยกตามสูตรอนุพันธ์ของผลคูณก่อน

f′(x)=(x3)′⋅e−x+x3⋅(e−x)′=

หาอนุพันธ์ของพหุนามทางซ้ายด้วยสูตรปกติ ส่วนที่เหลือคงไว้ตามเดิม:

=3x2⋅e−x+x3⋅(e−x)′=

ต่อไปต้องหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันสุดท้าย ตามที่กล่าวไว้แล้ว ฟังก์ชันนี้เป็นฟังก์ชันประกอบ จึงต้องหาอนุพันธ์ตามกฎของฟังก์ชันประกอบ:

f(x)=h(g(x))f′(x)=h′(g(x))⋅g′(x)

ดังนั้นอนุพันธ์ของฟังก์ชันนี้เป็นดังนี้:

(e−x)′=e−x⋅(−x)′=e−x⋅(−1)=−e−x

นิพจน์ e−x คงเดิม เพราะอนุพันธ์ของ ex คือ ex อีกครั้ง และในขั้นแรกของสูตรหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันภายนอกโดยไม่หาอนุพันธ์ของฟังก์ชันภายใน ในขั้นที่สองคูณผลที่ได้ด้วยอนุพันธ์ของฟังก์ชันภายใน ซึ่งคือฟังก์ชัน −x อนุพันธ์ของฟังก์ชัน −x คือ −1 จากนั้นแทนผลนี้ในนิพจน์ก่อนหน้า:

=3x2⋅e−x+x3⋅(e−x)′=3x2⋅e−x−x3⋅e−x

ตัวอย่างที่ 2

โจทย์ของตัวอย่างที่ 2:

f(x)=ln⁡(cos⁡x)tan⁡x

ในกรณีนี้เป็นเศษส่วน ตัวเศษเป็นฟังก์ชันหนึ่งและตัวส่วนเป็นอีกฟังก์ชันหนึ่ง ขั้นแรกจึงหาอนุพันธ์ตามสูตรของผลหาร เมื่อใช้สูตรจะได้:

(ln⁡(cos⁡x))′⋅tan⁡x−ln⁡(cos⁡x)⋅(tan⁡x)′tan2⁡x

เริ่มจากท้ายสุด หาอนุพันธ์ของแทนเจนต์ก่อน เพราะหาได้ง่ายด้วยสูตรพื้นฐาน คือ

(tan⁡x)′=1cos2⁡x

เมื่อใช้สูตรนี้ในตัวเศษจะได้

(ln⁡(cos⁡x))′⋅tan⁡x−ln⁡(cos⁡x)⋅1cos2⁡xtan2⁡x

ต่อไปต้องหาอนุพันธ์ของลอการิทึม แต่ภายในลอการิทึมมีฟังก์ชันซ้อนอยู่อีก จึงเป็นฟังก์ชันประกอบ และต้องหาอนุพันธ์ของลอการิทึมในฐานะฟังก์ชันประกอบ อนุพันธ์ของลอการิทึมเองคือ 1/x โดยแทน x ด้วยฟังก์ชันภายในของลอการิทึม คือโคไซน์ จากนั้นต้องคูณด้วยอนุพันธ์ของฟังก์ชันภายใน คืออนุพันธ์ของโคไซน์ ดังนั้นอนุพันธ์ของลอการิทึมคือ:

(ln⁡(cos⁡x))′=1cos⁡x⋅(cos⁡x)′=−1cos⁡x⋅sin⁡x=−sin⁡xcos⁡x

ได้เศษส่วนที่ค่อนข้างสวย ถ้าจำตรีโกณมิติได้ดี จะทราบว่าเศษส่วนนี้เท่ากับแทนเจนต์ จึงเขียนได้ว่าทั้งหมดเท่ากับลบแทนเจนต์:

(ln⁡(cos⁡x))′=−tan⁡x

แทนผลนี้ในผลลัพธ์ก่อนหน้า:

=(ln⁡(cos⁡x))′⋅tan⁡x−ln⁡(cos⁡x)⋅1cos2⁡xtan2⁡x=−tan⁡x⋅tan⁡x−ln⁡(cos⁡x)⋅1cos2⁡xtan2⁡x=

ในตัวเศษมีแทนเจนต์สองตัว จึงเขียนเป็นแทนเจนต์ยกกำลังสองได้ และย้ายลอการิทึมไปไว้ในตัวเศษของเศษส่วนที่ตามมา

=−tan2⁡x−ln⁡(cos⁡x)cos2⁡xtan2⁡x=

ต่อไปแยกตัวเศษเพื่อให้ได้เศษส่วนสองตัว

=−tan2⁡xtan2⁡x−ln⁡(cos⁡x)cos2⁡xtan2⁡x=

ในเศษส่วนแรก ตัวเศษเท่ากับตัวส่วน จึงได้ 1 ในเศษส่วนที่สอง กำจัดเศษส่วนในตัวเศษได้โดยคูณทั้งตัวเศษและตัวส่วนด้วย cos2x

=−1−ln⁡(cos⁡x)cos2⁡x⋅tan2⁡x=

ต่อไปเขียนแทนเจนต์เป็นผลหาร sin(x)/cos(x) แต่เนื่องจากแทนเจนต์ยกกำลังสอง ทั้งตัวเศษและตัวส่วนของเศษส่วนก็ยกกำลังสองด้วย จากนั้นตัด cos2x ได้ทันที

=−1−ln⁡(cos⁡x)cos2⁡xsin2⁡xcos2⁡x=−ln⁡(cos⁡x)sin2⁡x−1

นี่คือคำตอบสุดท้ายของอนุพันธ์

ตัวอย่างที่ 3

จงหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน

f(x)=x(x12)

ถ้ายังมองไม่ชัด ทั้งหมดนี้เป็นเลขชี้กำลัง คือ “x ยกกำลัง x ยกกำลังหนึ่งส่วนสอง” ขั้นแรกจัดรูปตามสูตร:

x=eln⁡x

ใช้สูตรนี้เขียน x ตัวแรกในตัวอย่างใหม่:

f(x)=(eln⁡x)x12

ต่อไปใช้สูตรของเลขยกกำลัง:

(ab)c=ab⋅c

เอาวงเล็บออกและเขียนเลขชี้กำลังชั้นบนสุดคูณกับลอการิทึม:

f(x)=eln⁡x⋅x12

ตอนนี้ฟังก์ชันอยู่ในรูปที่หาอนุพันธ์ได้สะดวกขึ้น ฟังก์ชันนี้เป็นฟังก์ชันประกอบ จึงหาอนุพันธ์ในฐานะฟังก์ชันประกอบ ฟังก์ชันแรกคือ ex โดยแทน x ด้วยเลขชี้กำลังทั้งหมด และฟังก์ชันที่สองอยู่ในเลขชี้กำลัง เมื่อแยกจะได้:

f′(x)=eln⁡x⋅x12⋅(ln⁡x⋅x12)′

วงเล็บจะหาอนุพันธ์ในฐานะผลคูณ จึงใช้สูตรของผลคูณ

(ln⁡x⋅x12)′=(ln⁡x)′⋅x12+ln⁡x⋅(x12)′=

อนุพันธ์ของลอการิทึมคือ 1/x:

=1x⋅x12+ln⁡x⋅(x12)′=

ต่อไปหาอนุพันธ์ของนิพจน์ที่สองตามสูตรปกติสำหรับอนุพันธ์ของฟังก์ชันกำลัง จะได้:

(x12)′=12x12−1=12x−12=x−122=12x12=12x

แทนผลนี้ในการคำนวณ:

=1x⋅x12+ln⁡x⋅12x=

ผลคูณแรกยังจัดรูปได้อีก โดยใช้สูตรของเลขยกกำลังอีกครั้ง:

1x⋅x12=x−1⋅x12=x−1+12=x−12=1x

เขียนนิพจน์ก่อนหน้าใหม่ด้วยผลที่เพิ่งคำนวณ:

=1x+ln⁡x⋅12x=

สุดท้ายย้ายลอการิทึมไปไว้ในตัวเศษของเศษส่วน:

=1x+ln⁡x2x=

คูณทั้งตัวเศษและตัวส่วนของเศษส่วนแรกด้วย 2 แล้วนำเศษส่วนมาบวกกัน:

=22x+ln⁡x2x=2+ln⁡x2x

ตอนนี้กลับไปที่อนุพันธ์ทั้งหมดได้แล้ว:

f′(x)=eln⁡x⋅x12⋅(2+ln⁡x2x)=

แทน eln x กลับเป็น x:

=xx⋅(2+ln⁡x2x)

นี่คือคำตอบสุดท้าย