✖

ลิมิตของฟังก์ชัน

ลิมิตของฟังก์ชันเป็นแนวคิดที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่งของการวิเคราะห์เชิงคณิตศาสตร์ ลิมิตอธิบายพฤติกรรมของฟังก์ชันในย่านใกล้เคียงของจุดใดจุดหนึ่ง ซึ่งทำให้นิยามความต่อเนื่องของฟังก์ชันได้ เป็นต้น ลิมิตของฟังก์ชันยังช่วยให้เข้าใจพฤติกรรมของฟังก์ชันแม้ที่จุดซึ่งฟังก์ชันไม่นิยามเลย

ย่านใกล้เคียงของจุด

เริ่มจากนิยามของย่านใกล้เคียงเอปซิลอนของจุดบนเซตของจำนวนจริง ให้ r ∈ ℝ ย่านใกล้เคียงเอปซิลอน (neighbourhood) ของจุดนี้สำหรับ ϵ > 0 คือช่วงเปิด (r − ϵ, r + ϵ) ย่านใกล้เคียงเอปซิลอนที่ไม่รวมจุด (punctured neighbourhood) เหมือนกันทุกอย่าง เพียงแต่ไม่มีจุด r คือ (r − ϵ, r) ∪ (r, r + ϵ) ย่านใกล้เคียงเอปซิลอนของจุด a แทนด้วย U(a, ϵ) และย่านใกล้เคียงที่ไม่รวมจุดแทนด้วย R(a, ϵ)

ตัวอย่างเช่น พิจารณาจำนวน 5 และย่านใกล้เคียงขนาด 2 ของจำนวนนี้ จะได้ U(5, 2) ซึ่งคือช่วง (5 − 2, 5 + 2) = (3, 7) ส่วนย่านใกล้เคียงที่ไม่รวมจุดคือ R(5, 2) = (3, 5) ∪ (5, 7) ซึ่งเป็นย่านใกล้เคียงเดียวกันแต่ไม่มีจุด 5 รูปต่อไปนี้แสดงย่านใกล้เคียง 2 ของจุด 5:

ย่านใกล้เคียง 2 ของจุด 5

ย่านใกล้เคียง 2 ที่ไม่รวมจุดจะมีลักษณะเหมือนกัน เพียงแต่ไม่มีจุด 5 สีน้ำเงิน

จุดลิมิต

ต่อไปต้องทราบนิยามของจุดลิมิต (จุดสะสม; accumulation point) ของเซต สมาชิก a ∈ ℝ เป็นจุดลิมิตของเซต M ⊆ ℝ ถ้าในทุกย่านใกล้เคียงที่ไม่รวมจุดของสมาชิกนี้ ไม่ว่าจะเล็กเพียงใด มีจุดของเซต M อยู่ เขียนให้ชัดเจนได้ดังนี้:

∀ϵ>0:R(a,ϵ)∩M≠∅

ตัวอย่าง: จำนวนจริงทุกจำนวนเป็นจุดลิมิตของเซตของจำนวนจริง ถ้าเลือกจำนวน 10 ในทุกย่านใกล้เคียงที่ไม่รวมจุดของจุดนี้จะพบจำนวนจริงเสมอ สำหรับ ϵ=1100 จะได้ย่านใกล้เคียงที่ไม่รวมจุด (9.99; 10) ∪ (10; 10.01) ในทั้งสองช่วงมีจำนวนจริงอยู่ หรือให้ชัดกว่านั้นคือมีจำนวนจริงอยู่ไม่จำกัดจำนวน ดังนั้นไม่ว่าจะเลือก ϵ เล็กเพียงใด ก็จะได้ช่วงที่มีจำนวนจริงอยู่ไม่จำกัดจำนวนเสมอ

ถ้าเลือก M เป็นเซตของจำนวนนับ จะไม่พบจุดลิมิตเลย เช่น จำนวน 12 ไม่เป็นจุดลิมิต เพราะสำหรับ ϵ=110 จะได้ช่วง (0.4; 0.5) ∪ (0.5; 0.6) ซึ่งไม่มีช่วงใดเลยที่มีจำนวนนับอยู่

ตัวอย่างนำ

เริ่มจากนิยามที่ง่ายที่สุด คือลิมิตที่เป็นจำนวนจริงที่จุดซึ่งเป็นจำนวนจริง ก่อนอื่นจะแสดงว่าต้องการคำนวณอะไร ลองดูกราฟของฟังก์ชันเครื่องหมาย (signum) ต่อไปนี้:

กราฟของฟังก์ชัน sgn(x)

ถ้าพิจารณาจุด x1 = 3 ค่าของฟังก์ชันที่จุดนี้คือ 1 นั่นคือ sgn(3) = 1 และสำหรับทุกจุด “ใกล้เคียง” ฟังก์ชันก็มีค่าเท่ากับ 1 เช่น sgn(2.5) = 1 หรือ sgn(3.5) = 1 ไม่ว่าจะเข้าใกล้จุด x1 = 3 จากทางซ้ายหรือทางขวา ค่าของฟังก์ชันจะเท่ากับ 1 เสมอ

แต่ถ้าพิจารณาจุด x2 = 0 จะได้ sgn(0) = 0 ขณะที่ทุกจุดใกล้เคียงมีค่าของฟังก์ชันต่างออกไป เช่น sgn(−12)=−1 หรือ sgn(12)=1 ค่าของฟังก์ชันทางขวาเข้าใกล้ 1 ส่วนค่าของฟังก์ชันทางซ้ายเข้าใกล้ −1 แต่ที่จุด x2 = 0 กลับได้ค่าของฟังก์ชันเป็น 0 ระวัง กับดัก! ค่าที่ฟังก์ชันเข้าใกล้ที่จุดใดจุดหนึ่งเช่นนี้เรียกว่าลิมิตของฟังก์ชันที่จุดนั้น

นิยามของลิมิตที่เป็นจำนวนจริงที่จุดซึ่งเป็นจำนวนจริง

ให้ f เป็นฟังก์ชัน และ x0 ∈ ℝ เป็นจุดลิมิตของโดเมนของฟังก์ชัน f จะกล่าวว่า L ∈ ℝ เป็นลิมิตของฟังก์ชัน f ที่จุด x0 ถ้า

(∀ϵ>0)(∃δ>0)(∀x∈Df)(0<|x−x0|<δ⇒|f(x)−L|<ϵ)

ต่อไปจะอธิบายว่านิยามนี้หมายความว่าอย่างไร จุดที่เป็นจำนวนจริงในกรณีนี้หมายความว่าจุดนั้นเป็นจำนวนจริง ภายหลังจะกล่าวถึงลิมิตที่อนันต์ ลองหาลิมิตต่อไปนี้:

limx→3x3=?

สำหรับฟังก์ชันง่าย ๆ เช่นนี้ ลิมิตของฟังก์ชันที่จุด x0 เท่ากับค่าของฟังก์ชันที่จุดนั้น คือ f(x0) ภายหลังจะนิยามให้ชัดเจนว่า “ฟังก์ชันง่าย ๆ” หมายถึงอะไร ตอนนี้วาดทุกอย่างลงในรูป:

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=\frac{x}{3}

เส้นตรงสีดำคือกราฟของฟังก์ชัน f(x)=x3 จุดสีแดง x0 คือจุดที่ต้องการหาลิมิต และจุดสีเขียว L คือลิมิตที่ได้ สังเกตว่าลิมิตแสดงอยู่บนแกน y

ดำเนินการตามนิยามต่อไป ส่วนแรกของนิยามคือ (∀ϵ > 0) และต่อมา ϵ ปรากฏใน |f(x) − L|<ϵ ซึ่งเป็นการเขียนทางคณิตศาสตร์ว่าต้องการให้ทุกค่า f(x) อยู่ห่างจาก L น้อยกว่า ϵ จึงต้องหาย่านใกล้เคียง ϵ ของจุด L บนแกน y ตามนิยามเลือก ϵ > 0 ใดก็ได้ เช่น เลือก ϵ=310 แล้วหาจุดบนแกน y ที่อยู่ห่างจากจุด L เป็นระยะ ϵ:

ย่านใกล้เคียง \epsilon ของจุด L

ทุกจุดบนแกน y ที่อยู่ระหว่างเส้นสีเขียวทั้งสองอยู่ในย่านใกล้เคียง ϵ ของจุด L จุดเหล่านี้คือจุดที่นิยามกล่าวถึง

นิยามดำเนินต่อด้วย (∃δ>0) ซึ่งใช้ต่อในนิพจน์ 0<|x − x0|<δ ข้อนี้บอกว่าผลต่าง x − x0 ต้องน้อยกว่า δ เนื่องจาก x, x0 อยู่บนแกน x จึงแสดงค่า δ บนแกน x ด้วย นิพจน์ 0<|x − x0|<δ บอกให้พิจารณาทุก x ที่อยู่ห่างจาก x0 น้อยกว่า δ แต่มากกว่าศูนย์ นั่นคือ x ≠ x0 สัญลักษณ์นี้จึงแทนย่านใกล้เคียง δ ที่ไม่รวมจุดของ x0 ดังนั้นเขียนนิยามของลิมิตในรูปที่สมมูลกันโดยใช้ย่านใกล้เคียงของจุดได้ดังนี้:

(∀ϵ>0)(∃δ>0)(∀x∈Df)(x∈R(x0,δ)⇒f(x)∈U(L,ϵ))

กลับไปที่นิยามเดิมและวาดรูปต่อ ซึ่งต้องใช้ส่วนถัดไปของนิยาม:

0<|x−x0|<δ⇒|f(x)−L|<ϵ

นั่นคือสำหรับทุก x ในย่านใกล้เคียง δ ที่ไม่รวมจุดของ x0 ต้องมีเงื่อนไขบางอย่างเป็นจริง เพิ่มย่านใกล้เคียง δ ที่ไม่รวมจุดของ x0 ลงในรูป เช่น สำหรับ δ=32:

ย่านใกล้เคียง \delta ของจุด x_0

ทุก x ที่อยู่ระหว่างเส้นประสีแดงอยู่ในย่านใกล้เคียง δ ของ x0 ยกเว้นจุด x0 เอง พิจารณาเงื่อนไขก่อนหน้านี้อีกครั้ง:

0<|x−x0|<δ⇒|f(x)−L|<ϵ

สำหรับทุก x ในย่านใกล้เคียง δ ที่ไม่รวมจุดของ x0 ค่าของฟังก์ชัน f(x) ทุกค่าต้องอยู่ในย่านใกล้เคียง ϵ ของจุด L จึงพิจารณาทุก x ในย่านใกล้เคียง δ ที่ไม่รวมจุดของ x0 แล้วหาค่าของฟังก์ชัน ค่าของฟังก์ชันเหล่านี้แสดงด้วยส่วนของเส้นตรงสีน้ำเงินในรูปต่อไปนี้:

ค่าของฟังก์ชันบนย่านใกล้เคียง \delta ที่ไม่รวมจุดของ x_0

จุด x0 ไม่อยู่ในย่านใกล้เคียงที่ไม่รวมจุด จึงมีวงกลมโปร่งอยู่ที่ตำแหน่งนั้น นิยามบอกว่าจุดสีน้ำเงินทุกจุดต้องอยู่ในย่านใกล้เคียง ϵ ของจุด L กล่าวด้วยสีในรูปคือ จุดสีน้ำเงินทุกจุดต้องอยู่ระหว่างเส้นสีเขียว ซึ่งแสดงย่านใกล้เคียง ϵ เป็นเช่นนั้นหรือไม่

ไม่เป็นเช่นนั้นแน่นอน เช่น สำหรับ x=1610 เห็นได้ชัดว่าได้จุดสีน้ำเงินที่ไม่อยู่ระหว่างเส้นสีเขียว คือไม่อยู่ในย่านใกล้เคียง ϵ ของจุด L

แต่ไม่เป็นไร นิยามบอกว่าสำหรับทุกย่านใกล้เคียง ϵ ของจุด L ต้องมีย่านใกล้เคียง δ ที่ทำให้เงื่อนไขที่เหลือเป็นจริง นั่นคือมีย่านใกล้เคียง δ เช่นนั้นเพียงย่านเดียวก็พอ เห็นได้ชัดว่า δ=32 ไม่ใช่ตัวเลือกที่ดี แต่ลองใช้ δ ค่าอื่นได้ เช่น δ=12 รูปจะเปลี่ยนไปดังนี้:

การเปลี่ยนย่านใกล้เคียง \delta

ตรวจสอบอีกครั้งว่าค่าของฟังก์ชันสำหรับทุก x ในย่านใกล้เคียง δ ที่ไม่รวมจุดของ x0 อยู่ในย่านใกล้เคียง ϵ ของจุด L หรือไม่ กล่าวสั้น ๆ คือจุดสีน้ำเงินทุกจุดอยู่ระหว่างเส้นสีเขียวหรือไม่ ใช่ คราวนี้อยู่แล้ว เย้!

หมายความว่า L เป็นลิมิตของฟังก์ชันที่จุด x0 หรือไม่ ไม่จำเป็น เพราะนิยามกล่าวว่า (∀ϵ > 0) … จนถึงตอนนี้ตรวจสอบนิยามเพียงสำหรับ ϵ ค่าเดียว ยังเหลืออีกไม่จำกัดค่า

กล่าวอีกอย่างคือ เพื่อให้ limx→3x3=1 เป็นจริง ต้องหาย่านใกล้เคียง δ สำหรับทุกย่านใกล้เคียง ϵ ที่ทำให้เงื่อนไขข้างต้นเป็นจริง จากรูปจะเห็นว่าหาย่านใกล้เคียง δ เช่นนั้นได้เสมอ เช่น ถ้าลด ϵ เป็น ϵ=110 ก็ลด δ เป็น δ=210 ได้และเงื่อนไขยังเป็นจริง:

การเปลี่ยนย่านใกล้เคียง \epsilon และการเปลี่ยนย่านใกล้เคียง \delta ตามไปด้วย

ไม่ว่าจะเลือก ϵ เล็กเพียงใด ต้องหา δ ที่ทำให้ค่าของฟังก์ชันอยู่ในย่านใกล้เคียง ϵ ของลิมิต L ได้เสมอ

การพิสูจน์ลิมิตที่เป็นจำนวนจริงที่จุดซึ่งเป็นจำนวนจริง

ลองพิสูจน์ลิมิตข้างต้นจริง ๆ จากรูปทราบแล้วว่าน่าจะได้

limx→3x3=1

ต่อไปจะพิสูจน์ทางคณิตศาสตร์ จากรูปอาจอนุมานได้ว่า ถ้าเลือก δ เท่ากับ ϵ เสมอ เงื่อนไขน่าจะเป็นจริง จึงให้ δ = ϵ ตอนนี้ต้องพิสูจน์ว่า

L−ϵ<f(x)<L+ϵ,สำหรับทุกx∈(x0−δ,x0)∪(x0,x0+δ)

เนื่องจากให้ δ = ϵ จึงเปลี่ยน δ ทุกตัวเป็น ϵ:

L−ϵ<f(x)<L+ϵ,สำหรับทุกx∈(x0−ϵ,x0)∪(x0,x0+ϵ)

แทน L ด้วย 1 และแทน x0 ด้วย 3:

1−ϵ<f(x)<1+ϵ,สำหรับทุกx∈(3−ϵ,3)∪(3,3+ϵ)

ตอนนี้ต้องพิสูจน์อสมการทั้งหมด เนื่องจากฟังก์ชัน x3 เป็นฟังก์ชันเพิ่ม จึงตรวจสอบเพียงจุดปลาย 3 − ϵ และ 3 + ϵ ก็พอ เริ่มจาก 3 − ϵ แทนค่า 3 − ϵ ในฟังก์ชัน x3 แล้วแสดงว่าค่านี้สอดคล้องกับอสมการ 1 − ϵ < f(x) < 1 + ϵ เสมอ:

1−ϵ<f(x)<1+ϵ1−ϵ<x3<1+ϵ1−ϵ<3−ϵ3<1+ϵ1−ϵ<33−ϵ3<1+ϵ1−ϵ<1−ϵ3<1+ϵ−ϵ<−ϵ3<ϵ

ทำเช่นเดียวกันกับ 3 + ϵ:

1−ϵ<f(x)<1+ϵ1−ϵ<x3<1+ϵ1−ϵ<3+ϵ3<1+ϵ1−ϵ<33+ϵ3<1+ϵ1−ϵ<1+ϵ3<1+ϵ−ϵ<ϵ3<ϵ

ลิมิตที่หาผิด

ต่อไปจะร่างรูปให้เห็นว่าจะเกิดอะไรขึ้น ถ้าคิดว่าลิมิตของฟังก์ชันเมื่อ x เข้าใกล้ 3 มีค่าเท่ากับหนึ่งส่วนสอง เลือกย่านใกล้เคียงเอปซิลอนเล็ก ๆ:

ลิมิตที่หาผิด

ในกรณีนี้หาย่านใกล้เคียงเดลตาของจุด x0 ที่ค่าของฟังก์ชันทุกค่าอยู่ระหว่างเส้นสีเขียวทั้งสองไม่ได้ จะเห็นว่าสำหรับย่านใกล้เคียง δ ที่เลือก จุดสีน้ำเงินทุกจุดอยู่นอกเส้นสีเขียว ถ้าขยายย่านใกล้เคียง δ ก็มีแต่จะเพิ่มจำนวนจุดสีน้ำเงินที่อยู่นอกเส้นสีเขียว

ลิมิตของฟังก์ชันเครื่องหมาย

ฟังก์ชันเครื่องหมายเป็นฟังก์ชันที่สวยงามแต่อาจทำให้สับสนได้ กราฟเป็นดังนี้:

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=sgn(x)

กราฟอาจไม่ชัดเจนนัก จึงอธิบายเป็นคำพูดดังนี้ ถ้า x เป็นลบ ค่าของฟังก์ชันเท่ากับลบหนึ่ง ถ้าเป็นบวก ค่าของฟังก์ชันเท่ากับบวกหนึ่ง และถ้า x เป็นศูนย์ ค่าของฟังก์ชันก็เป็นศูนย์ ปรับกราฟด้วยค่าสัมบูรณ์เป็น f(x) = |sgn(x)| จะได้ |sgn(0)| = 0 และในกรณีอื่น |sgn(x)| = 1 กราฟเป็นดังนี้:

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=|sgn(x)|

คำถามคือลิมิตต่อไปนี้เท่ากับเท่าใด

limx→0|sgn(x)|=?

ฟังก์ชันนิยามที่จุดศูนย์ และค่าของฟังก์ชันที่จุดนี้ก็เท่ากับศูนย์ แต่ข้อนี้ไม่ได้บอกว่าลิมิตจะเท่ากับศูนย์ด้วย ลิมิตอาจแตกต่างจากค่าของฟังก์ชันที่จุดนั้น

ทางเดียวที่จะเลือกลิมิตให้สอดคล้องกับนิยามคือเลือกลิมิตเป็น 1 ใช้สัญชาตญาณช่วยก็ได้ เมื่อ x เข้าใกล้ศูนย์จากทางซ้าย ค่าของฟังก์ชันเข้าใกล้ค่าใด คำตอบคือเข้าใกล้ 1 ตลอด การที่ในที่สุดค่ากระโดดไปเป็นศูนย์ไม่มีผล ทำนองเดียวกันเมื่อ x เข้าใกล้ศูนย์จากทางขวา

limx→0|sgn(x)|=1

ถ้าคงฟังก์ชันไว้ในรูปเดิม คือ f(x) = sgn(x) ฟังก์ชันจะไม่มีลิมิตที่จุดศูนย์ แต่จะมีลิมิตด้านเดียวสองค่าที่ต่างกัน ทางซ้ายฟังก์ชันจะเข้าใกล้ลบหนึ่ง และทางขวาจะเข้าใกล้บวกหนึ่ง ลองพิสูจน์ข้อนี้ตามนิยามดูได้

ลิมิตที่หาค่าไม่ได้

ต่อไปจะแสดงตัวอย่างบางตัวอย่างที่ลิมิตหาค่าไม่ได้

ตัวอย่างที่ง่ายที่สุดคือการหาลิมิตที่จุดซึ่งไม่เป็นจุดลิมิตของ Df เช่น ลิมิตต่อไปนี้หาค่าไม่ได้:

limx→−1ln⁡x

กราฟ:

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=\ln(x)

ฟังก์ชันที่เป็นคาบมักไม่มีลิมิตที่อนันต์ (แต่ไม่เป็นจริงกับทุกฟังก์ชัน) ตัวอย่างทั่วไปคือฟังก์ชันตรีโกณมิติ เช่น ไซน์ กราฟเป็นดังนี้:

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=\sin(x)

ลิมิตที่อนันต์หาค่าไม่ได้ ค่าของไซน์แกว่งไปมาระหว่าง 1 และ −1 ตลอดเวลา จึงหาลิมิตไม่ได้

สารบัญ: ลิมิตของฟังก์ชัน, ลิมิตอนันต์ที่จุด, ลิมิตที่เป็นจำนวนจริงที่อนันต์, ลิมิตอนันต์ที่อนันต์, ลิมิตด้านเดียว, กฎของโลปีตาล