สมการเส้นสัมผัส
เส้นสัมผัสคือเส้นตรงที่แตะกราฟของฟังก์ชันที่จุดหนึ่ง และมีความชันที่จุดนั้นเท่ากับกราฟ ในบริเวณใกล้จุดนั้น เส้นสัมผัสแนบกับกราฟจนแทบแยกไม่ออก ลองดูที่พาราโบลา คือกราฟของฟังก์ชัน f(x) = x2:
เส้นตรงสีแดง t คือเส้นสัมผัสที่จุด T(1, 1) เส้นประสีเทาผ่านจุดเดียวกัน แต่มีความชันต่างกัน จึงตัดกราฟและไปพบกราฟอีกครั้งที่จุดถัดไปไม่ไกล เส้นนี้จึงไม่ใช่เส้นสัมผัส
โจทย์มักเป็นดังนี้ กำหนดฟังก์ชันและจุดบนกราฟของฟังก์ชัน แล้วต้องการเขียนสมการเส้นสัมผัสที่จุดนั้น คือสมการเส้นตรงในรูป y = kx + q การเขียนสมการเส้นตรงต้องใช้สองอย่าง:
- จุดที่เส้นตรงผ่าน
- ความชัน k คือจำนวนที่บอกว่าเส้นตรงเอียงมากเพียงใด
จุดกำหนดให้แล้ว จุดนี้อยู่บนกราฟ ถ้าพิกัด x ของจุดคือ x0 พิกัด y ของจุดก็คือ f(x0) ส่วนความชันหาได้ด้วยอนุพันธ์ อนุพันธ์ของฟังก์ชันที่จุดหนึ่งคือความชันของเส้นสัมผัสที่จุดนั้น ที่เหลือคือนำจุดและความชันมาเขียนเป็นสมการเส้นตรง
เส้นตรงที่กำหนดด้วยจุดและความชัน
เส้นตรงที่มีความชัน k และผ่านจุด (x0, y0) มีสมการ
ตรวจสอบได้ทันที ถ้าแทน x ด้วย x0 ข้างขวาจะเป็นศูนย์ จึงได้ y = y0 และจุดนั้นอยู่บนเส้นตรง ส่วนจำนวนหน้าวงเล็บคือความชัน เพราะเมื่อกระจายวงเล็บจะได้สมการเส้นตรงในรูปความชันและระยะตัดแกน y = kx + q ที่มี k อยู่ในตำแหน่งที่ถูกต้อง
สำหรับเส้นสัมผัส ให้แทนจุดสัมผัสด้วย y0 = f(x0) และแทนความชันด้วยอนุพันธ์ k = f'(x0)
สูตร
ถ้าต้องการเพียงสูตร เส้นสัมผัสกราฟของฟังก์ชัน f ที่จุด (x0, f(x0)) เขียนได้เป็น
เมื่อ x0 คือพิกัด x ของจุดสัมผัส และ f'(x0) คืออนุพันธ์ของฟังก์ชัน f ที่จุดนี้ สูตรนี้ใช้ได้เมื่อหาอนุพันธ์ที่ x0 ได้ ถ้าหาไม่ได้ จะเขียนเส้นสัมผัสด้วยวิธีนี้ไม่ได้
ขั้นตอนทั้งหมดจึงมีสามขั้น:
- หา f(x0)
- หาอนุพันธ์ของฟังก์ชันและหา f'(x0)
- แทนทั้งสองจำนวนในสูตรแล้วจัดรูป
ตัวอย่าง
จงเขียนสมการเส้นสัมผัสกราฟของฟังก์ชัน f(x) = x2 ที่ x0 = 1 ซึ่งก็คือเส้นสัมผัสสีแดงในรูปตอนต้นบทความ
เริ่มจากค่าของฟังก์ชันที่ x0:
จุดสัมผัสจึงอยู่ที่ (1, 1) ต่อไปหาอนุพันธ์ ตามสูตรอนุพันธ์ (x2)' = 2x:
แทน x0 = 1 ในอนุพันธ์:
ความชันของเส้นสัมผัสเท่ากับ 2 แทนทั้งสองจำนวนในสูตร:
กระจายวงเล็บ:
เหลือเพียงจัดให้ y อยู่ข้างเดียว จึงย้าย 1 ไปข้างขวา:
เส้นสัมผัสกราฟของฟังก์ชัน x2 ที่จุด (1, 1) มีสมการ y = 2x − 1 ตรวจคำตอบว่าเส้นสัมผัสผ่านจุดสัมผัสจริง: 2 × 1 − 1 = 1 ถูกต้อง
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือแทน x0 ในฟังก์ชันเดิมแม้ในตำแหน่งที่ต้องใช้อนุพันธ์ แล้วเขียน y − 1 = 1 · (x − 1) ผลที่ได้เป็นเส้นตรงที่ผ่านจุดนั้นจริง แต่มีความชันผิด จึงตัดกราฟ ซึ่งก็คือเส้นประสีเทา y = x ในรูปตอนต้น
เส้นสัมผัสที่ขนานกับเส้นตรง
บางครั้งโจทย์ไม่ได้กำหนดจุดสัมผัสมาให้ และต้องหาเอง โจทย์ทั่วไปคือ จงหาเส้นสัมผัสกราฟของฟังก์ชัน
ที่ขนานกับเส้นตรง y = 2x − 7
เส้นตรง y = 2x − 7 เองไม่ใช่เส้นสัมผัส และไม่มีจุดร่วมกับพาราโบลาเลย เมื่อให้สมการทั้งสองเท่ากัน จะได้ x2 − 6x + 12 = 0 และสมการกำลังสองนี้ไม่มีคำตอบ เพราะดิสคริมิแนนต์เท่ากับ 36 − 48 = −12 จึงต้องเลื่อนเส้นตรงจนแตะพาราโบลาเพียงจุดเดียว
เส้นตรงที่ขนานกันมีความชันเท่ากัน เส้นสัมผัสที่ต้องการจึงต้องมีความชันเท่ากับ 2 เช่นเดียวกับเส้นตรง y = 2x − 7 จึงหาจุดที่อนุพันธ์เท่ากับ 2 หาอนุพันธ์:
ให้อนุพันธ์เท่ากับ 2 แล้วแก้สมการเชิงเส้น:
พิกัด x ของจุดสัมผัสคือ x0 = 3 พิกัด y หาได้จากฟังก์ชัน:
ได้ทั้งจุดสัมผัส T(3, 2) และความชันเท่ากับ 2 จึงเขียนได้ว่า:
เมื่อกระจายวงเล็บและย้าย 2 ไปข้างขวาจะได้:
เส้นสัมผัสที่ต้องการมีสมการ y = 2x − 4 ในรูป พาราโบลาเป็นสีดำ เส้นตรง p ที่กำหนดให้เป็นสีน้ำเงิน เส้นสัมผัส t เป็นสีแดง และจุดสัมผัส T เป็นสีส้ม
ถ้าเส้นตรงที่กำหนดมีความชันอื่น ขั้นตอนก็เหมือนเดิมทุกอย่าง เพียงให้อนุพันธ์เท่ากับจำนวนอื่น สำหรับพาราโบลาจะได้จุดสัมผัสหนึ่งจุดเสมอ แต่สำหรับฟังก์ชันที่ซับซ้อนกว่าอาจมีหลายจุดหรือไม่มีเลยก็ได้
เส้นแนวฉาก
เส้นแนวฉาก (normal line) คือเส้นตรงที่ผ่านจุดสัมผัสและตั้งฉากกับเส้นสัมผัส ถ้าเส้นสัมผัสมีความชัน k เส้นตรงที่ตั้งฉากกับเส้นสัมผัสจะมีความชัน
ใช้สูตรนี้ได้เฉพาะเมื่อ f'(x0) ≠ 0 ถ้าอนุพันธ์เท่ากับศูนย์ เส้นสัมผัสจะเป็นเส้นแนวนอน และเส้นแนวฉากจะเป็นเส้นแนวตั้ง x = x0
กลับไปที่ตัวอย่างแรกแล้วหาเส้นแนวฉาก คือของฟังก์ชัน x2 ที่จุด (1, 1) ความชันของเส้นสัมผัสเท่ากับ 2 ความชันของเส้นแนวฉากจึงเท่ากับ
กระจายวงเล็บ:
ย้าย 1 ไปข้างขวาแล้วบวกเศษส่วน:
ดังนั้นเส้นแนวฉากของกราฟของฟังก์ชัน x2 ที่จุด (1, 1) มีสมการ