✖

ผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์

ผลรวมเชิงเส้น (linear combination) คือวิธีสร้างเวกเตอร์ใหม่จากเซตของเวกเตอร์ที่กำหนด โดยใช้เพียงการบวกและการคูณ

ผลรวมเชิงเส้นคืออะไร

ให้ V เป็นปริภูมิเวกเตอร์ เรารู้ว่าปริภูมินี้มีสมบัติปิดภายใต้การบวกเวกเตอร์ ดังนั้นสำหรับเวกเตอร์สองเวกเตอร์ x, y ∈ V จะได้ x + y ∈ V เสมอ ถ้าบวกเวกเตอร์สองเวกเตอร์ ก็ได้เวกเตอร์ในปริภูมิเดียวกันอีก การคูณด้วยสเกลาร์ก็เช่นกัน ถ้ามี k ∈ ℝ แล้ว k · x ∈ V ด้วย

การดำเนินการทั้งสองนำมารวมกันได้ — ให้ k, l ∈ ℝ นิพจน์ k · x + l · y ก็ให้เวกเตอร์ใหม่ ให้เป็น v และเวกเตอร์ v นี้ก็อยู่ในปริภูมิ V เช่นกัน เพราะเหตุใด เพราะ k · x ∈ V และ l · y ∈ V แน่นอน เป็นการบวกเวกเตอร์สองเวกเตอร์ในปริภูมิ V ตามนิยามจึงต้องได้เวกเตอร์ในปริภูมิ V

จึงกล่าวได้ว่าเวกเตอร์ v เป็นผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์ x และ y ในกรณีทั่วไป ถ้ามีเวกเตอร์ x1, x2, …, xn และจำนวนจริง k1, k2, …, kn ซึ่งเรียกว่าสัมประสิทธิ์ ผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์เหล่านี้คือเวกเตอร์ v ที่ได้จาก

v=k1⋅x1+k2⋅x2+…+kn⋅xn

ตัวอย่าง พิจารณาปริภูมิ ℝ2 และเวกเตอร์สองเวกเตอร์ในปริภูมินี้ (2, 3) และ (0, 8) เลือกสัมประสิทธิ์ k1 = 2, k2 = 5 ผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์เหล่านี้ที่มีสัมประสิทธิ์ k1, k2 คือเวกเตอร์

2⋅(2,3)+5⋅(0,8)=(4,6)+(0,40)=(4,46)

จะเห็นว่าได้เวกเตอร์ (4, 46) ซึ่งอยู่ในปริภูมิ ℝ2 ถ้าเลือกสัมประสิทธิ์อื่นก็จะได้เวกเตอร์อื่น สำหรับ k1 = 0, k2 = −1 จะได้:

0⋅(2,3)−1⋅(0,8)=(0,0)+(0,−8)=(0,−8)

เวกเตอร์ที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น

ผลรวมเชิงเส้นเกี่ยวข้องกับเวกเตอร์ที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น (linearly dependent) หรืออิสระเชิงเส้น (linearly independent) ลองดูตัวอย่าง ให้ ℝ2 เป็นปริภูมิเวกเตอร์ และ Q เป็นเซตของเวกเตอร์ในปริภูมินี้:

Q={(1,1),(2,4),(3,5),(10,18)}

ต่อไปจะสนใจคำถามว่า เขียนเวกเตอร์ตัวใดตัวหนึ่งในสี่เวกเตอร์นี้เป็นผลรวมเชิงเส้นของอีกสามเวกเตอร์ได้หรือไม่ เมื่อดูเวกเตอร์เหล่านี้ จะเห็นว่าเวกเตอร์ (3, 5) เท่ากับผลบวกของสองเวกเตอร์แรก

(1,1)+(2,4)=(3,5)

เวกเตอร์ (3, 5) จึงเป็นผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์ (1, 1) และ (2, 4) เพื่อความสนุก ลองตัดเวกเตอร์นี้ออกจากเซต Q จะได้เซตใหม่ Q1 ซึ่งอยู่ในรูป:

Q1={(1,1),(2,4),(10,18)}

ยังมีเวกเตอร์ที่เป็นผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์อื่นอีกหรือไม่ มี เวกเตอร์ (10, 18) เป็นผลรวมเชิงเส้นของสองเวกเตอร์แรกเมื่อ k1 = 2, k2 = 4:

2⋅(1,1)+4⋅(2,4)=(2,2)+(8,16)=(10,18)

ตัดเวกเตอร์นี้ออกอีกครั้ง จะได้:

Q2={(1,1),(2,4)}

ถามอีกครั้ง — เขียนเวกเตอร์หนึ่งเป็นผลรวมเชิงเส้นของอีกเวกเตอร์หนึ่งได้หรือไม่ ไม่ได้ ไม่มีพหุคูณใดของเวกเตอร์ (1, 1) ที่เท่ากับเวกเตอร์ (2, 4)

จึงได้เซตของเวกเตอร์ที่ไม่มีเวกเตอร์ใดเขียนเป็นผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์อื่นได้ เซตแบบนี้เรียกว่าเซตของเวกเตอร์ที่อิสระเชิงเส้น ถ้าเขียนเวกเตอร์หนึ่งเป็นผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์อื่นได้ จะเรียกเวกเตอร์นั้นว่าเวกเตอร์ที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น ถ้าเขียนไม่ได้ จะเรียกว่าเวกเตอร์ที่อิสระเชิงเส้น

เวกเตอร์ศูนย์

เวกเตอร์ศูนย์ 0 มีบทบาทสำคัญในการขึ้นต่อกันเชิงเส้น กลับไปที่เซตของเวกเตอร์ Q1 และปริภูมิ ℝ2 เซต Q1 เป็นดังนี้:

Q1={(1,1),(2,4),(10,18)}

และเรารู้แล้วว่าเวกเตอร์ (10, 18) ขึ้นต่อกันเชิงเส้น เพราะ 2 · (1, 1) + 4 · (2, 4) = (10, 18) แล้วจะเกิดอะไรขึ้นถ้านำนิพจน์ 2 · (1, 1) + 4 · (2, 4) ลบด้วยเวกเตอร์ (10, 18) หรือบวกด้วย −1 เท่าของเวกเตอร์นั้น จะได้ดังนี้:

2⋅(1,1)+4⋅(2,4)−(10,18)

นิพจน์นี้ย่อมเท่ากับเวกเตอร์ศูนย์:

2⋅(1,1)+4⋅(2,4)−(10,18)=(0,0)

จากข้อนี้ได้สมบัติที่น่าสนใจ ถ้าเซตของเวกเตอร์ x1, x2, …, xn ขึ้นต่อกันเชิงเส้น จะมีสัมประสิทธิ์ที่เป็นจำนวนจริง a1, a2, …, an ที่ทำให้

a1⋅x1+a2⋅x2+…+an⋅xn=0

โดยสัมประสิทธิ์ ai อย่างน้อยหนึ่งตัวต้องไม่เป็นศูนย์ ถ้าแทนสัมประสิทธิ์ทุกตัวด้วยศูนย์ จะได้สมการที่เป็นจริงเสมอ และจะได้ว่าเซตของเวกเตอร์ทุกเซตขึ้นต่อกันเชิงเส้น ซึ่งไม่สมเหตุสมผลแน่นอน เหตุผลของสมการข้างต้นง่าย เช่น ถ้าเวกเตอร์ x1 ขึ้นต่อกันเชิงเส้น หมายความว่า

a2⋅x2+…+an⋅xn=x1

เพียงบวกสมการนี้ด้วย −x1 จะได้

−1⋅x1+a2⋅x2+…+an⋅xn=0

วิธีตรวจสอบว่าเวกเตอร์ขึ้นต่อกันหรือไม่

ถ้ามีเวกเตอร์ x1, x2, …, xn และต้องการตรวจว่าขึ้นต่อกันเชิงเส้นหรืออิสระเชิงเส้น เพียงแก้สมการที่กล่าวถึงข้างต้น

a1⋅x1+a2⋅x2+…+an⋅xn=0

คือหาสัมประสิทธิ์ ai ถ้าอยู่ในปริภูมิ ℝ3 อาจมีเวกเตอร์ต่อไปนี้ (1, 2, 3), (2, 1, 7), (1, −4, 5) เนื่องจากต้องการตรวจว่าขึ้นต่อกันหรือไม่ จึงแก้สมการนี้:

a1⋅(1,2,3)+a2⋅(2,1,7)+a3⋅(1,−4,5)=(0,0,0)

เขียนสมการนี้ให้ละเอียดตามนิยามของการบวกเวกเตอร์และการคูณเวกเตอร์ จะได้ว่า a1 · (1, 2, 3) = (a1, 2a1, 3a1) เป็นต้น เขียนได้ดังนี้:

(a1,2a1,3a1)+(2a2,a2,7a2)+(a3,−4a3,5a3)=(0,0,0)

ต่อไปเขียนการบวกให้ละเอียด บวกในตำแหน่งเดียวกันเสมอ จึงบวกองค์ประกอบแรกของเวกเตอร์แรก a1 กับองค์ประกอบแรกของเวกเตอร์ที่สอง 2a2 และองค์ประกอบแรกของเวกเตอร์ที่สาม a3 และผลทั้งหมดต้องเท่ากับองค์ประกอบแรกของเวกเตอร์ศูนย์ คือศูนย์ องค์ประกอบที่สองและที่สามก็เช่นกัน จะได้ระบบสมการเชิงเส้น:

a1+2a2+a3=02a1+a2+−4a3=03a1+7a2+5a3=0

ระบบนี้เขียนเป็นเมทริกซ์ตามปกติได้:

(121021−403750)

สังเกตว่าหลักของเมทริกซ์นี้ก็คือเวกเตอร์เดิม หลักที่หนึ่งของเมทริกซ์คือเวกเตอร์เดิม (1, 2, 3) หลักที่สามคือเวกเตอร์ (1, −4, 5) เป็นต้น เมื่อคำนวณจึงไม่ต้องทำขั้นตอนยุ่งยากทั้งหมดนี้เสมอไป เพียงนำเวกเตอร์ที่ต้องการตรวจว่าขึ้นต่อกันหรือไม่มาเรียงเป็นหลัก แล้วเพิ่มหลักศูนย์

ระบบนี้แก้ได้ด้วยวิธีการกำจัดแบบเกาส์ ดำเนินการให้เมทริกซ์อยู่ในรูปแบบขั้นบันได ขั้นแรกนำ −2 เท่าของแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สอง และนำ −3 เท่าของแถวที่หนึ่งไปบวกกับแถวที่สาม:

(121021−403750)∼(12100−3−600120)

ต่อไปนำ 3 เท่าของแถวที่สามไปบวกกับแถวที่สอง:

(12100−3−600120)∼(121000000120)

ไม่ต้องคำนวณต่อแล้ว เพราะทำให้แถวหนึ่งเป็นแถวศูนย์ได้ ซึ่งแสดงว่าเวกเตอร์ขึ้นต่อกันเชิงเส้น แต่จะแก้ระบบต่อจนเสร็จก็ได้ เลือกพารามิเตอร์ a3 = t จากสมการ

a2+2a3=0

ซึ่งเป็นแถวสุดท้ายของเมทริกซ์ เมื่อแทน a3 = t จะได้สมการ:

a2+2t=0a2=−2t

ต่อไปแทนค่าเหล่านี้ในสมการแรก คือแถวที่หนึ่งของเมทริกซ์:

a1+2a2+a3=0a1−4t+t=0a1=3t

จึงได้ a1 = 3t, a2 = −2t, a3 = t ถ้าแทนค่า t เช่น t = 3 จะได้ผลเฉลยชุดหนึ่ง a1 = 9, a2 = −6, a3 = 3 นำสัมประสิทธิ์เหล่านี้ไปแทนในสมการเดิม

a1⋅(1,2,3)+a2⋅(2,1,7)+a3⋅(1,−4,5)=(0,0,0)

จะได้:

9⋅(1,2,3)+(−6)⋅(2,1,7)+3⋅(1,−4,5)=(0,0,0)

จัดรูปข้างซ้าย:

9⋅(1,2,3)+(−6)⋅(2,1,7)+3⋅(1,−4,5)=(0,0,0)(9,18,27)+(−12,−6,−42)+(3,−12,15)=(0,0,0)(9−12+3,18−6−12,27−42+15)=(0,0,0)(0,0,0)=(0,0,0)

จะเห็นว่าถ้าเลือกสัมประสิทธิ์ เช่น a1 = 9, a2 = −6, a3 = 3 จะได้เวกเตอร์ศูนย์จากเวกเตอร์ (1, 2, 3), (2, 1, 7), (1, −4, 5) ถ้าระบบมีผลเฉลยเพียงชุดเดียวคือผลเฉลยชัด (ศูนย์ทั้งหมด) เวกเตอร์เหล่านี้จะอิสระเชิงเส้น

สารบัญ: ปริภูมิเวกเตอร์, ตัวอย่างของปริภูมิเวกเตอร์, ปริภูมิย่อย, ผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์, การแผ่ทั่ว, ฐานหลักของปริภูมิเวกเตอร์, มิติของปริภูมิเวกเตอร์, เมทริกซ์เปลี่ยนฐาน