✖

ฐานหลักของปริภูมิเวกเตอร์

ฐานหลัก (basis) ของปริภูมิเวกเตอร์ V คือเซตของเวกเตอร์ที่อิสระเชิงเส้น ซึ่งการแผ่ทั่วของเซตนี้คือปริภูมิ V

เหตุผลที่ต้องนิยามฐานหลักของปริภูมิเวกเตอร์

ให้ V เป็นปริภูมิเวกเตอร์ และ W ⊂ V เป็นสับเซตที่การแผ่ทั่ว ⟨W⟩ ของเซตนี้เท่ากับปริภูมิ V นั่นคือ ⟨W⟩ = V ตัวอย่าง ให้ W = {(1, 0), (0, 1), (2, 3)} และ V = ℝ2

เห็นได้ชัดว่า ⟨W⟩ = ℝ2 เซต W มีเวกเตอร์เพียงสามเวกเตอร์ แต่ด้วยการแผ่ทั่วก็อธิบายเซตอนันต์ของเวกเตอร์ ℝ2 ได้ทั้งหมด จึงมีคำถามว่า ตัดเวกเตอร์บางเวกเตอร์ออกจากเซต W อีกโดยยังคงสมบัติ ⟨W⟩ = ℝ2 ได้หรือไม่

ถ้าตัดเวกเตอร์สุดท้าย (2, 3) ออก จะได้เซต W1 = {(1, 0), (0, 1)} การแผ่ทั่วของเซตนี้ก็ยังเป็น ℝ2 จึงมีคำถามว่า เซตของเวกเตอร์ที่เล็กที่สุดที่มีการแผ่ทั่วเป็นเซต ℝ2 คืออะไร

ถ้าตัดเวกเตอร์ตัวใดตัวหนึ่งในสองตัวที่เหลือออกจาก W1 เซตที่ได้ ให้เป็น W2 จะไม่มีการแผ่ทั่วเป็นเซต ℝ2 อีก เช่น การแผ่ทั่วของเซต W2 = {(1, 0)} คือเซต ⟨W2⟩ = {(a, 0) | a ∈ ℝ} ซึ่งไม่เท่ากับเซต ℝ2 แน่นอน เช่น ขาดเวกเตอร์ (0, 1)

เซต W1 = {(1, 0), (0, 1)} จึงเป็นเซตของเวกเตอร์ที่เล็กที่สุด (minimal) ที่มีการแผ่ทั่วเป็นปริภูมิ ℝ2 ต่อไปอาจสนใจคำถามอื่นอีก

  1. มีเซตอื่นที่มีสมาชิกตัวเดียวซึ่งการแผ่ทั่วเป็นปริภูมิ ℝ2 หรือไม่
  2. มีเซตของเวกเตอร์ที่เล็กที่สุดเพียงเซตเดียวที่มีการแผ่ทั่วเป็นปริภูมิ ℝ2 หรือไม่

มีคำกล่าวขำ ๆ ว่าถ้าพาดหัวข่าวเป็นคำถาม คำตอบมักเป็น ไม่ กรณีนี้ก็เช่นกัน ไม่มีเซตที่มีสมาชิกตัวเดียวซึ่งมีการแผ่ทั่วเป็น ℝ2 พิสูจน์ได้ดังนี้

มีเซตที่มีสมาชิกตัวเดียวซึ่งการแผ่ทั่วเป็น ℝ2 หรือไม่

สมมติว่ามีเซต {x} ที่มีเวกเตอร์ x เพียงหนึ่งเวกเตอร์ ซึ่งผลรวมเชิงเส้นทั้งหมดของเวกเตอร์นี้เป็นปริภูมิ ℝ2 จะต้องมีจำนวนจริง a1, a2 ที่ทำให้

a1⋅x=(1,0)a2⋅x=(0,1)

ทำไมต้องเป็นเวกเตอร์เหล่านี้ ที่จริงจะเลือกเวกเตอร์ใดก็ได้ ขอเพียงให้อิสระเชิงเส้น

ให้ x = (x1, x2) จะได้ x1, x2 ≠ 0 แน่นอน เพราะถ้า x1 = 0 ก็ยากที่จะได้เวกเตอร์ (1, 0) ที่ต้องการจากผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์ x สำหรับ x2 ก็เช่นกัน เขียนระบบสมการข้างต้นให้ละเอียด:

a1⋅(x1,x2)=(1,0)a2⋅(x1,x2)=(0,1)

แล้วเขียนเป็นสมการ:

a1⋅x1=1a1⋅x2=0a2⋅x1=0a2⋅x2=1

จากสมการที่สองและที่สามจะได้ a1 = a2 = 0 เพราะถ้า x1, x2 ≠ 0 ก็เหลือเพียงกรณี a1 = a2 = 0 ที่ทำให้ผลคูณ a1 · x2 และ a2 · x1 เป็นศูนย์ แต่ข้อนี้ขัดแย้งกับสมการที่หนึ่งและที่สี่ เพราะถ้า a1 = 0 แล้ว a1 · x1 = 0 แต่สมการแรกบอกว่า a1 · x1 = 1

ดังนั้นไม่มีเซตที่มีสมาชิกตัวเดียวใดที่มีการแผ่ทั่วเป็นปริภูมิ ℝ2

มีเซตของเวกเตอร์ที่เล็กที่สุดเพียงเซตเดียวซึ่งการแผ่ทั่วเป็น ℝ2 หรือไม่

เรารู้ว่าไม่มีเซตที่มีสมาชิกตัวเดียวซึ่งมีสมบัตินี้ และรู้ว่าเซต W = {(1, 0), (0, 1)} มีการแผ่ทั่วเป็น ℝ2 จึงถามว่าเซตนี้เป็นเซตเดียวที่มีสมาชิกสองตัวซึ่งมีการแผ่ทั่วเป็น ℝ2 หรือไม่

แน่นอนว่าไม่ใช่ เพราะเซตอื่นที่มีสมาชิกสองตัว W = {(2, 0), (0, 2)} ก็มีการแผ่ทั่วเป็น ℝ2 คู่ของเวกเตอร์ (a, 0), (0, a) ใด ๆ เมื่อ a ∈ ℝ, a ≠ 0 มีการแผ่ทั่วเป็น ℝ2 ที่จริงแล้วคู่ของเวกเตอร์ที่อิสระเชิงเส้นใด ๆ มีการแผ่ทั่วเป็น ℝ2 จึงมีเซตที่มีสมาชิกสองตัวมากมายไม่จำกัดที่การแผ่ทั่วสร้าง ℝ2 ได้

นอกจากนี้ สับเซตที่มีสมาชิกสามตัว W3 ⊆ ℝ2 ใด ๆ จะประกอบด้วยเวกเตอร์ที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้น เพราะเหตุใด ถ้ามีเวกเตอร์สามเวกเตอร์ (a, b), (c, d), (e, f) ก็เขียนเป็นเมทริกซ์ได้:

(acebdf)

เมทริกซ์นี้มีลำดับชั้นไม่เกินสอง จึงต้องมีหลักหรือเวกเตอร์ที่ขึ้นต่อกันเชิงเส้นอยู่

นิยามของฐานหลักของปริภูมิเวกเตอร์

ให้ V เป็นปริภูมิเวกเตอร์ และ B ⊆ V กล่าวว่า B เป็นฐานหลักของปริภูมิเวกเตอร์ V ถ้า

  1. ⟨B⟩ = V
  2. B เป็นเซตของเวกเตอร์ที่อิสระเชิงเส้น

ฐานหลักคือเซตของเวกเตอร์ที่อิสระเชิงเส้นซึ่งมีการแผ่ทั่วเป็นปริภูมิ V ฐานหลักจึงเป็นเซตของเวกเตอร์ที่เล็กที่สุดที่มีการแผ่ทั่วเป็นปริภูมิ V ถ้าตัดสมาชิกตัวหนึ่งออกจากฐานหลัก การแผ่ทั่วจะไม่เป็นปริภูมิ V อีก ถ้าเพิ่มเวกเตอร์หนึ่งเวกเตอร์ เวกเตอร์นี้จะเป็นผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์อื่น

ถ้าอยู่ในปริภูมิ ℝn เซตของ n สิ่งอันดับ (1, 0, …, 0), (0, 1, 0, …, 0), …, (0, 0, …, 0, 1) เป็นฐานหลักของปริภูมิ ℝn และฐานหลักนี้เรียกว่าฐานหลักมาตรฐาน (standard basis) เช่น สำหรับ ℝ3 จะได้ฐานหลักมาตรฐาน (1, 0, 0), (0, 1, 0), (0, 0, 1) แล้วเวกเตอร์ (a, b, c) ได้จากผลรวมเชิงเส้น

a⋅(1,0,0)+b⋅(0,1,0)+c⋅(0,0,1)

ถ้าตัดเวกเตอร์ (0, 1, 0) ออก การแผ่ทั่วของเซตใหม่นี้จะไม่เป็น ℝ3 ถ้าเพิ่มเวกเตอร์ (14, −2, 5) เวกเตอร์นี้จะเป็นผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์อื่นที่มีสัมประสิทธิ์ a = 14, b = −2, c = 5

สมบัติพื้นฐานของฐานหลักของปริภูมิเวกเตอร์

  • ปริภูมิเชิงเส้น V ทุกปริภูมิมีฐานหลัก สำหรับปริภูมิศูนย์ {0} — ปริภูมิที่มีเวกเตอร์เพียงหนึ่งเวกเตอร์คือเวกเตอร์ศูนย์ — ฐานหลักคือเซตว่าง เซตที่อิสระเชิงเส้น B0 ⊆ V ทุกเซตเป็นฐานหลักของปริภูมิ V หรือเติมให้เป็นฐานหลักได้ ถ้า B0 ไม่เป็นฐานหลัก นั่นคือ ⟨B0⟩ ≠ V จะมีเวกเตอร์ x0 ∈ V ∖ ⟨B0⟩ ซึ่งไม่เป็นผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์ใน B0 เพิ่มเวกเตอร์นี้เข้าไปในเซต B0 จะได้เซตใหม่ B1 = B0 ∪ {x0} กล่าวได้อีกว่า B1 เป็นฐานหลัก หรือเติมให้เป็นฐานหลักได้ ถ้าปริภูมิ V มีฐานหลักที่เป็นเซตจำกัด เมื่อทำซ้ำจำนวนครั้งจำกัดจะได้เซตของเวกเตอร์ที่อิสระเชิงเส้น Bn ซึ่งเป็นฐานหลักของปริภูมิ V

  • ฐานหลักของปริภูมิไม่ได้มีเพียงฐานหลักเดียว มีฐานหลักหลายฐานหลักเสมอ

  • ฐานหลักทุกฐานหลักของปริภูมิเวกเตอร์มีจำนวนสมาชิก (จำนวนเวกเตอร์) เท่ากัน หรือเป็นเซตอนันต์ทั้งหมด เช่น ฐานหลักทุกฐานหลักของปริภูมิ ℝ2 มีสองเวกเตอร์ เซตที่มีสมาชิกสามตัวหรือเซตที่มีสมาชิกตัวเดียวไม่เป็นฐานหลักของปริภูมิ ℝ2

  • ถ้า B = {e1, …, en} เป็นฐานหลักของปริภูมิ V จะได้ว่าเขียนเวกเตอร์ x ทุกเวกเตอร์ในปริภูมิ V เป็นผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์ในฐานหลักได้ นั่นคือมีสัมประสิทธิ์ที่เป็นจำนวนจริง a1, …, an ที่ทำให้

    x=a1⋅e1+…+an⋅en

    โดยสัมประสิทธิ์เหล่านี้มีเพียงชุดเดียว นั่นคือ ถ้าสำหรับสัมประสิทธิ์ b1, … bn ได้ว่า

    x=b1⋅e1+…+bn⋅en

    ก็ต้องได้ว่า a1 = b1, …, an = bn

สารบัญ: ปริภูมิเวกเตอร์, ตัวอย่างของปริภูมิเวกเตอร์, ปริภูมิย่อย, ผลรวมเชิงเส้นของเวกเตอร์, การแผ่ทั่ว, ฐานหลักของปริภูมิเวกเตอร์, มิติของปริภูมิเวกเตอร์, เมทริกซ์เปลี่ยนฐาน