✖

Twierdzenie sinusów i cosinusów

Twierdzenie sinusów to twierdzenie, które — w odróżnieniu od zwykłych funkcji trygonometrycznych — jest prawdziwe w dowolnym trójkącie. Opisuje związek między długościami boków a kątami. Twierdzenie cosinusów również jest prawdziwe w dowolnym trójkącie, a jego szczególnym przypadkiem jest twierdzenie Pitagorasa.

Twierdzenie sinusów

Twierdzenie sinusów mówi, że w danym dowolnym (!) trójkącie stosunek długości każdego boku do sinusa kąta leżącego naprzeciw niego jest stały. Zapisujemy to tak:

asin⁡α=bsin⁡β=csin⁡γ=2r,

gdzie r jest promieniem okręgu opisanego na trójkącie, a a, b i c to długości boków trójkąta. Powyższą równość możemy też zapisać w postaci:

ab=sin⁡αsin⁡β,bc=sin⁡βsin⁡γ,ca=sin⁡γsin⁡α

Twierdzenie cosinusów

Twierdzenie cosinusów, tak samo jak twierdzenie sinusów, jest prawdziwe w dowolnym trójkącie. Brzmi ono tak:

a2=b2+c2−2bc⋅cos⁡αb2=c2+a2−2ca⋅cos⁡βc2=a2+b2−2ab⋅cos⁡γ

Zauważ, że jeśli jeden z kątów będzie prosty, czyli będzie miał miarę 90 stopni, to w jednym ze wzorów zniknie ostatnia część i otrzymamy twierdzenie Pitagorasa. Jeśli bowiem α = 90°, to cos(α) = 0, więc otrzymujemy:

a2=b2+c2−2bc⋅cos⁡αa2=b2+c2−2bc⋅0a2=b2+c2

Motywacja

Weźmy trójkąt ABC, w którym bok c ma długość |c| = 9. Miary kątów są następujące: α = 40°, β = 80°, γ = 60°. Pytanie brzmi: jakie są długości pozostałych dwóch boków? Tym razem nie wystarczą nam zwykłe funkcje trygonometryczne, bo działają one w trójkącie prostokątnym, a ten trójkąt na pewno prostokątny nie jest. Rysunek:

Oblicz długości boków a i b

Musimy więc pójść inną drogą. Jedną z nich jest właśnie twierdzenie sinusów. Jak go użyjemy? Twierdzenie sinusów mówi, że:

|a|sin⁡α=|b|sin⁡β=|c|sin⁡γ

Znamy wszystkie kąty i długość boku c. Bok b obliczymy więc z równości

|b|sin⁡β=|c|sin⁡γ

Teraz musimy wyznaczyć długość boku b. Wykonamy przekształcenie równoważne i pomnożymy równanie przez sinus kąta beta. Otrzymamy:

|b|=|c|⋅sin⁡βsin⁡γ

Wszystkie wyrażenia po prawej stronie znamy albo umiemy je obliczyć. Podstawiamy więc:

|b|=9⋅0,9850,866=10,23.

Dokładnie tak samo obliczymy pozostały bok a:

|a|sin⁡α=|c|sin⁡γ

Wyznaczamy |a|, mnożąc równanie przez sinus kąta alfa.

|a|=|c|⋅sin⁡αsin⁡γ

Obliczamy wynik:

|a|=9⋅0,6420,866=6,672

Wyprowadzenie twierdzenia sinusów

Dlaczego twierdzenie sinusów jest prawdziwe? Weźmy zwykły trójkąt ABC i narysujmy w nim jeszcze wysokość opuszczoną na bok c.

Trójkąt ABC z wysokością opuszczoną na bok c

Pytanie brzmi: jaką długość ma odcinek CPc? Wysokość dzieli trójkąt ABC na dwa trójkąty prostokątne, za pomocą których możemy wyrazić długość wysokości. Spróbujemy więc wyrazić długość odcinka CPc za pomocą każdego z tych trójkątów. Sinus kąta alfa jest równy:

sin⁡(α)=|CPc||AC|

Stąd wyznaczamy |CPc|:

|CPc|=sin⁡(α)⋅|AC|=sin⁡(α)⋅|b|.

Teraz wyrazimy długość odcinka CPc za pomocą drugiego trójkąta, czyli za pomocą kąta beta:

sin⁡(β)=|CPc||BC|

Stąd znowu wyznaczamy |CPc|:

|CPc|=sin⁡(β)⋅|BC|=sin⁡(β)⋅|a|

Długość wysokości mamy więc wyrażoną dwoma wzorami:

|CPc|=sin⁡(α)⋅|b|=sin⁡(β)⋅|a|,

zatem otrzymujemy równość

sin⁡(α)⋅|b|=sin⁡(β)⋅|a|.

Stąd już tylko krok do tego, co mówi twierdzenie sinusów. Całe równanie dzielimy przez iloczyn sinusa alfa i sinusa beta:

sin⁡(α)⋅|b|=sin⁡(β)⋅|a|/:sin⁡(α)⋅sin⁡(β)sin⁡(α)⋅|b|sin⁡(α)⋅sin⁡(β)=sin⁡(β)⋅|a|sin⁡(α)⋅sin⁡(β)/skracamy sinusy|b|sin⁡(β)=|a|sin⁡(α)

W ten sposób udowodniliśmy część twierdzenia sinusów; dowód dla pozostałych kombinacji boków wygląda identycznie.

Rozdziały: Podstawowe funkcje trygonometryczne, Okrąg jednostkowy, Funkcje cyklometryczne, Sinus, cosinus, tangens i cotangens, Wzory trygonometryczne, Wykresy funkcji trygonometrycznych, Twierdzenie sinusów i cosinusów