✖

การหาปริพันธ์ทีละส่วน

การหาปริพันธ์ทีละส่วน (integration by parts หรือ per partes ในภาษาละติน) ใช้เมื่อต้องการหาปฏิยานุพันธ์ของฟังก์ชันที่อยู่ในรูปผลคูณ

ที่มาของสูตร

สูตรนี้ได้มาจากสูตรอนุพันธ์ที่รู้จักกันดี

(u⋅v)′=u′⋅v+u⋅v′

สมมติว่ามีฟังก์ชัน u และ v ที่หาอนุพันธ์ได้บนช่วง J ช่วงหนึ่ง คือมี u′ และ v′ จากนั้นหาปริพันธ์ทั้งสองข้าง จะได้:

∫(u⋅v)′=∫u′⋅v+∫u⋅v′

ข้างซ้ายเอาเครื่องหมายปริพันธ์และอนุพันธ์ออกได้ เพราะถ้าหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันหนึ่งแล้วหาปริพันธ์กลับ จะได้ฟังก์ชันเดิม (ต่างกันเพียงค่าคงตัว c)

u⋅v=∫u′⋅v+∫u⋅v′

จัดให้ปริพันธ์ที่มีอนุพันธ์ของฟังก์ชัน v อยู่ข้างเดียว:

∫u⋅v′=u⋅v−∫u′⋅v

ดังนั้นฟังก์ชัน u⋅v−∫u′⋅v เป็นปฏิยานุพันธ์ของฟังก์ชัน u · v′ ซึ่งจะนำไปใช้ต่อไป

ตัวอย่างที่ 1

ตัวอย่างนี้แสดงวิธีใช้การหาปริพันธ์ทีละส่วน จงหาปริพันธ์

∫x⋅cos⁡x dx

โจทย์แบบนี้แก้ด้วยวิธีทั่วไปที่แสดงในบทความพื้นฐานเรื่องปริพันธ์ไม่ได้ เนื่องจากฟังก์ชันที่กำหนดอยู่ในรูปผลคูณ จึงใช้การหาปริพันธ์ทีละส่วน

ในสูตร

∫u⋅v′=u⋅v−∫u′⋅v

มีฟังก์ชัน u และ v ซึ่งต้องเลือกให้เหมาะ สิ่งที่ต้องทำคืออะไร สูตรข้างต้นช่วยให้หาปริพันธ์ ∫u⋅v′ ได้ แต่โจทย์ไม่ได้อยู่ในรูปนั้น โจทย์มี x · cos x ไม่มีอนุพันธ์ของ v อย่างที่สูตรต้องการ จึงต้องแยกฟังก์ชัน x · cos x เป็นผลคูณของฟังก์ชันสองฟังก์ชัน ให้ฟังก์ชันหนึ่งเป็น u และอีกฟังก์ชันหนึ่งเป็น v′

การเลือกที่เหมาะสมสำคัญมาก เพราะถ้าเลือกผิด ขั้นตอนจะยุ่งยากขึ้น ดูว่าเมื่อใช้สูตรข้างต้นแล้วข้างขวาจะได้อะไร นิพจน์ u · v ไม่เป็นปัญหา แต่ต้องหาปริพันธ์ ∫u′⋅v จึงต้องหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน u ได้ และหาปริพันธ์ของฟังก์ชัน v′ ได้

เลือกฟังก์ชันดังนี้:

u=x,v′=cos⁡x

ได้ข้างซ้ายของสมการแล้ว เพราะในปริพันธ์มีผลคูณ u · v′ ส่วนข้างขวามีผลคูณ u · v และปริพันธ์อีกตัวหนึ่ง จึงต้องหา u′ และ v อนุพันธ์ของ u หาได้ง่าย:

u′=x′=1

ต่อไปต้องหา v จาก v′ คือหาปริพันธ์ของ v′ ขอย้ำอีกครั้ง เราเลือก v′ = cos x แต่ข้างขวาของสมการใช้ค่า v ที่ไม่ใช่อนุพันธ์ กล่าวอีกอย่างคือ ถ้าหาอนุพันธ์ของ v ที่อยู่ในตัวถูกหาปริพันธ์ข้างขวาของสมการ ต้องได้ v′ ที่เลือกไว้ในข้างซ้ายของสมการ จึงหาฟังก์ชันที่เมื่อหาอนุพันธ์แล้วเท่ากับ cos x หรือกล่าวอีกอย่างคือหาปริพันธ์ของ v′

v=∫v′=∫cos⁡x=sin⁡x

เขียนสิ่งที่ทราบแล้วลงในตาราง:

[u=x,v′=cos⁡xu′=1,v=sin⁡x]

แทนค่าจากตารางนี้ในสูตร

∫u⋅v′=u⋅v−∫u′⋅v

จะได้:

∫x⋅cos⁡x dx=x⋅sin⁡x−∫1⋅sin⁡x dx

จะเห็นว่าเปลี่ยนปริพันธ์ให้อยู่ในรูปอื่นที่หาได้ง่ายขึ้นแล้ว นิพจน์ x · sin x ไม่ต้องจัดรูปต่อ เพียงหาปริพันธ์ทางขวา ซึ่งเป็นปริพันธ์จากตารางสูตรอย่างง่าย:

∫sin⁡x dx=−cos⁡x+c

จึงเขียนได้ว่า

∫x⋅cos⁡x dx=x⋅sin⁡x−∫1⋅sin⁡x dx=x⋅sin⁡x−(−cos⁡x)=x⋅sin⁡x+cos⁡x+c

นี่คือคำตอบ

การเลือกฟังก์ชันที่ไม่เหมาะสม

ลองใช้ตัวอย่างนี้แสดงว่าจะเกิดอะไรขึ้นถ้าเลือกฟังก์ชัน u และ v′ ต่างไป ก่อนหน้านี้เลือก

u=x,v′=cos⁡x

คราวนี้ลองสลับกัน:

u=cos⁡x,v′=x

หาค่า u′ และ v จะได้:

u′=(cos⁡x)′=−sin⁡x

ต่อไปหาปริพันธ์ของ v′:

∫x dx=x22+c

เขียนลงในตาราง:

[u=cos⁡x,v′=xu′=−sin⁡x,v=x22]

แทนค่าในสูตร:

∫xcos⁡x=cos⁡x⋅x22−∫−sin⁡x⋅x22

จะเห็นว่าไม่ได้ช่วยอะไรเลย โจทย์มีปริพันธ์ของ x · cos x แต่หลังใช้การหาปริพันธ์ทีละส่วนกลับได้ปริพันธ์ของ −sin⁡x⋅x22 วิธีนี้ใช้ไม่ได้

วิธีเลือกฟังก์ชัน u และ v'

น่าเสียดายที่ไม่มีกฎทั่วไป ต้องอาศัยความรู้สึกบ้าง นอกจากนี้การพิจารณาว่าจะต้องทำอะไรกับฟังก์ชันเหล่านั้นต่อไปก็ช่วยได้ สูตรพื้นฐานที่ใช้คือ:

∫u⋅v′=u⋅v−∫u′⋅v

ถ้าหาปริพันธ์ของฟังก์ชัน f ที่อยู่ในรูปผลคูณ ให้พยายามแยกเป็นฟังก์ชัน u และ v′ ที่ทำให้ f = u · v′ เป้าหมายของการหาปริพันธ์ทีละส่วนคือให้ปริพันธ์ข้างขวา ∫u′⋅v ง่ายกว่าปริพันธ์ข้างซ้าย นิพจน์ u · v ไม่สำคัญนัก จะซับซ้อนเท่าใดก็ได้

เพื่อให้ปริพันธ์ทางขวาง่ายขึ้น ควรเลือก u เป็นฟังก์ชันที่ง่ายขึ้นเมื่อหาอนุพันธ์ โดยทั่วไปคือฟังก์ชันแบบ xn ซึ่งเมื่อหาอนุพันธ์แล้วกำลังลดลงหนึ่ง เช่น จาก x2 ได้ 2x และจาก x ได้ 1 ซึ่งเหมาะที่สุด

ในทางกลับกัน สำหรับ v′ ให้เลือกฟังก์ชันที่ไม่ซับซ้อนขึ้นเมื่อหาปริพันธ์ โดยทั่วไปไม่อาจคาดหวังว่าหาปริพันธ์ของ v′ แล้วจะได้ฟังก์ชันที่ง่ายขึ้น แต่หวังได้ว่าจะซับซ้อนพอ ๆ กัน ตัวอย่างทั่วไปคือไซน์และโคไซน์ เพราะปริพันธ์ของฟังก์ชันหนึ่งคืออีกฟังก์ชันหนึ่ง ซึ่งไม่เป็นปัญหา

ตัวอย่างที่ 2

ลองตัวอย่างที่ซับซ้อนขึ้น:

∫x2⋅ex dx

ปริพันธ์ของฟังก์ชัน ex คือ ex อีกครั้ง จึงเหมาะที่จะเป็นฟังก์ชันที่หาปริพันธ์ ในทางกลับกัน อนุพันธ์ของ x2 คือ 2x ซึ่งเป็นนิพจน์ที่ง่ายกว่า จึงเลือกฟังก์ชันดังนี้:

u=x2,v′=ex

ตารางทั้งหมดเป็นดังนี้:

[u=x2,v′=exu′=2x,v=ex]

แทนค่าในสูตร:

∫x2⋅ex dx=x2⋅ex−∫2x⋅ex dx

ได้ปริพันธ์ที่ง่ายขึ้น แต่ยังหาให้เสร็จไม่ได้ จึงใช้การหาปริพันธ์ทีละส่วนอีกรอบหนึ่ง คราวนี้หาปริพันธ์ต่อไปนี้:

∫2x⋅ex dx

ขั้นตอนเหมือนขั้นก่อน เลือกฟังก์ชันดังนี้:

[u=2x,v′=exu′=2,v=ex]

จะได้:

∫2x⋅ex dx=2x⋅ex−∫2ex dx

ดึง 2 ออกไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์ จะได้:

∫2x⋅ex dx=2x⋅ex−2⋅∫ex dx

และปริพันธ์ของ ex คือ ex อีกครั้ง:

∫2x⋅ex dx=2x⋅ex−2⋅ex

แทนผลนี้กลับในสมการก่อนหน้า:

∫x2⋅ex dx=x2⋅ex−∫2x⋅ex dx

เมื่อแทนค่าจะได้:

∫x2⋅ex dx=x2⋅ex−(2x⋅ex−2⋅ex)

ต่อไปเพียงจัดรูปผลลัพธ์ให้อ่านง่ายขึ้น ขั้นแรกเอาวงเล็บออกโดยคูณสิ่งที่อยู่ในวงเล็บด้วย −1 แล้วดึง ex ออกเป็นตัวร่วม:

∫x2⋅ex dx=x2⋅ex−(2x⋅ex−2⋅ex)=x2⋅ex−2x⋅ex+2⋅ex=ex(x2−2x+2)

ได้คำตอบแล้ว

ปริพันธ์ของลอการิทึม

นี่คือโจทย์คลาสสิกของการหาปริพันธ์ทีละส่วน ลองดูโจทย์ในตำนานนี้:

∫ln⁡x dx

ที่น่าสนใจคือ แม้ปริพันธ์นี้จะไม่มีผลคูณเลย แต่จะแก้ด้วยการหาปริพันธ์ทีละส่วน โดยเพียงคูณลอการิทึมด้วย 1 ซึ่งไม่ได้เปลี่ยนฟังก์ชันที่หาปริพันธ์ แต่ทำให้มีการคูณ

∫1⋅ln⁡x dx

จะเลือกฟังก์ชัน u และ v′ อย่างไร ยังหาปริพันธ์ของฟังก์ชัน ln x ไม่ได้ (เพราะกำลังหาอยู่) จึงหาอนุพันธ์ของลอการิทึม และหาปริพันธ์ของ 1 จะได้:

u=ln⁡x,v′=1

อนุพันธ์ของลอการิทึมคือ 1/x:

(ln⁡x)′=1x

และปริพันธ์ของ 1 คือ x:

∫1 dx=x

เติมลงในตาราง:

[u=ln⁡x,v′=1u′=1x,v=x]

และแทนค่าในสูตร:

∫ln⁡x dx=x⋅ln⁡x−∫1x⋅x dx

หาปริพันธ์ข้างขวา:

∫1x⋅x dx=∫1 dx=x

จึงได้ผลลัพธ์:

∫ln⁡x dx=x⋅ln⁡x−x+c

สารบัญ: ปริพันธ์, การหาปริพันธ์ทีละส่วน, การหาปริพันธ์โดยการแทนค่า, ปริพันธ์จำกัดเขต