การหาปริพันธ์ทีละส่วน
การหาปริพันธ์ทีละส่วน (integration by parts หรือ per partes ในภาษาละติน) ใช้เมื่อต้องการหาปฏิยานุพันธ์ของฟังก์ชันที่อยู่ในรูปผลคูณ
ที่มาของสูตร
สูตรนี้ได้มาจากสูตรอนุพันธ์ที่รู้จักกันดี
สมมติว่ามีฟังก์ชัน u และ v ที่หาอนุพันธ์ได้บนช่วง J ช่วงหนึ่ง คือมี u′ และ v′ จากนั้นหาปริพันธ์ทั้งสองข้าง จะได้:
ข้างซ้ายเอาเครื่องหมายปริพันธ์และอนุพันธ์ออกได้ เพราะถ้าหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันหนึ่งแล้วหาปริพันธ์กลับ จะได้ฟังก์ชันเดิม (ต่างกันเพียงค่าคงตัว c)
จัดให้ปริพันธ์ที่มีอนุพันธ์ของฟังก์ชัน v อยู่ข้างเดียว:
ดังนั้นฟังก์ชัน
ตัวอย่างที่ 1
ตัวอย่างนี้แสดงวิธีใช้การหาปริพันธ์ทีละส่วน จงหาปริพันธ์
โจทย์แบบนี้แก้ด้วยวิธีทั่วไปที่แสดงในบทความพื้นฐานเรื่องปริพันธ์ไม่ได้ เนื่องจากฟังก์ชันที่กำหนดอยู่ในรูปผลคูณ จึงใช้การหาปริพันธ์ทีละส่วน
ในสูตร
มีฟังก์ชัน u และ v ซึ่งต้องเลือกให้เหมาะ สิ่งที่ต้องทำคืออะไร สูตรข้างต้นช่วยให้หาปริพันธ์
การเลือกที่เหมาะสมสำคัญมาก เพราะถ้าเลือกผิด ขั้นตอนจะยุ่งยากขึ้น ดูว่าเมื่อใช้สูตรข้างต้นแล้วข้างขวาจะได้อะไร นิพจน์ u · v ไม่เป็นปัญหา แต่ต้องหาปริพันธ์
เลือกฟังก์ชันดังนี้:
ได้ข้างซ้ายของสมการแล้ว เพราะในปริพันธ์มีผลคูณ u · v′ ส่วนข้างขวามีผลคูณ u · v และปริพันธ์อีกตัวหนึ่ง จึงต้องหา u′ และ v อนุพันธ์ของ u หาได้ง่าย:
ต่อไปต้องหา v จาก v′ คือหาปริพันธ์ของ v′ ขอย้ำอีกครั้ง เราเลือก v′ = cos x แต่ข้างขวาของสมการใช้ค่า v ที่ไม่ใช่อนุพันธ์ กล่าวอีกอย่างคือ ถ้าหาอนุพันธ์ของ v ที่อยู่ในตัวถูกหาปริพันธ์ข้างขวาของสมการ ต้องได้ v′ ที่เลือกไว้ในข้างซ้ายของสมการ จึงหาฟังก์ชันที่เมื่อหาอนุพันธ์แล้วเท่ากับ cos x หรือกล่าวอีกอย่างคือหาปริพันธ์ของ v′
เขียนสิ่งที่ทราบแล้วลงในตาราง:
แทนค่าจากตารางนี้ในสูตร
จะได้:
จะเห็นว่าเปลี่ยนปริพันธ์ให้อยู่ในรูปอื่นที่หาได้ง่ายขึ้นแล้ว นิพจน์ x · sin x ไม่ต้องจัดรูปต่อ เพียงหาปริพันธ์ทางขวา ซึ่งเป็นปริพันธ์จากตารางสูตรอย่างง่าย:
จึงเขียนได้ว่า
นี่คือคำตอบ
การเลือกฟังก์ชันที่ไม่เหมาะสม
ลองใช้ตัวอย่างนี้แสดงว่าจะเกิดอะไรขึ้นถ้าเลือกฟังก์ชัน u และ v′ ต่างไป ก่อนหน้านี้เลือก
คราวนี้ลองสลับกัน:
หาค่า u′ และ v จะได้:
ต่อไปหาปริพันธ์ของ v′:
เขียนลงในตาราง:
แทนค่าในสูตร:
จะเห็นว่าไม่ได้ช่วยอะไรเลย โจทย์มีปริพันธ์ของ x · cos x แต่หลังใช้การหาปริพันธ์ทีละส่วนกลับได้ปริพันธ์ของ
วิธีเลือกฟังก์ชัน u และ v'
น่าเสียดายที่ไม่มีกฎทั่วไป ต้องอาศัยความรู้สึกบ้าง นอกจากนี้การพิจารณาว่าจะต้องทำอะไรกับฟังก์ชันเหล่านั้นต่อไปก็ช่วยได้ สูตรพื้นฐานที่ใช้คือ:
ถ้าหาปริพันธ์ของฟังก์ชัน f ที่อยู่ในรูปผลคูณ ให้พยายามแยกเป็นฟังก์ชัน u และ v′ ที่ทำให้ f = u · v′ เป้าหมายของการหาปริพันธ์ทีละส่วนคือให้ปริพันธ์ข้างขวา
เพื่อให้ปริพันธ์ทางขวาง่ายขึ้น ควรเลือก u เป็นฟังก์ชันที่ง่ายขึ้นเมื่อหาอนุพันธ์ โดยทั่วไปคือฟังก์ชันแบบ xn ซึ่งเมื่อหาอนุพันธ์แล้วกำลังลดลงหนึ่ง เช่น จาก x2 ได้ 2x และจาก x ได้ 1 ซึ่งเหมาะที่สุด
ในทางกลับกัน สำหรับ v′ ให้เลือกฟังก์ชันที่ไม่ซับซ้อนขึ้นเมื่อหาปริพันธ์ โดยทั่วไปไม่อาจคาดหวังว่าหาปริพันธ์ของ v′ แล้วจะได้ฟังก์ชันที่ง่ายขึ้น แต่หวังได้ว่าจะซับซ้อนพอ ๆ กัน ตัวอย่างทั่วไปคือไซน์และโคไซน์ เพราะปริพันธ์ของฟังก์ชันหนึ่งคืออีกฟังก์ชันหนึ่ง ซึ่งไม่เป็นปัญหา
ตัวอย่างที่ 2
ลองตัวอย่างที่ซับซ้อนขึ้น:
ปริพันธ์ของฟังก์ชัน ex คือ ex อีกครั้ง จึงเหมาะที่จะเป็นฟังก์ชันที่หาปริพันธ์ ในทางกลับกัน อนุพันธ์ของ x2 คือ 2x ซึ่งเป็นนิพจน์ที่ง่ายกว่า จึงเลือกฟังก์ชันดังนี้:
ตารางทั้งหมดเป็นดังนี้:
แทนค่าในสูตร:
ได้ปริพันธ์ที่ง่ายขึ้น แต่ยังหาให้เสร็จไม่ได้ จึงใช้การหาปริพันธ์ทีละส่วนอีกรอบหนึ่ง คราวนี้หาปริพันธ์ต่อไปนี้:
ขั้นตอนเหมือนขั้นก่อน เลือกฟังก์ชันดังนี้:
จะได้:
ดึง 2 ออกไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์ จะได้:
และปริพันธ์ของ ex คือ ex อีกครั้ง:
แทนผลนี้กลับในสมการก่อนหน้า:
เมื่อแทนค่าจะได้:
ต่อไปเพียงจัดรูปผลลัพธ์ให้อ่านง่ายขึ้น ขั้นแรกเอาวงเล็บออกโดยคูณสิ่งที่อยู่ในวงเล็บด้วย −1 แล้วดึง ex ออกเป็นตัวร่วม:
ได้คำตอบแล้ว
ปริพันธ์ของลอการิทึม
นี่คือโจทย์คลาสสิกของการหาปริพันธ์ทีละส่วน ลองดูโจทย์ในตำนานนี้:
ที่น่าสนใจคือ แม้ปริพันธ์นี้จะไม่มีผลคูณเลย แต่จะแก้ด้วยการหาปริพันธ์ทีละส่วน โดยเพียงคูณลอการิทึมด้วย 1 ซึ่งไม่ได้เปลี่ยนฟังก์ชันที่หาปริพันธ์ แต่ทำให้มีการคูณ
จะเลือกฟังก์ชัน u และ v′ อย่างไร ยังหาปริพันธ์ของฟังก์ชัน ln x ไม่ได้ (เพราะกำลังหาอยู่) จึงหาอนุพันธ์ของลอการิทึม และหาปริพันธ์ของ 1 จะได้:
อนุพันธ์ของลอการิทึมคือ 1/x:
และปริพันธ์ของ 1 คือ x:
เติมลงในตาราง:
และแทนค่าในสูตร:
หาปริพันธ์ข้างขวา:
จึงได้ผลลัพธ์:
สารบัญ: ปริพันธ์, การหาปริพันธ์ทีละส่วน, การหาปริพันธ์โดยการแทนค่า, ปริพันธ์จำกัดเขต