✖

ปริพันธ์จำกัดเขต

ปริพันธ์จำกัดเขต (definite integral) ใช้วัดขนาดของพื้นที่ของรูปที่กำหนดด้วยฟังก์ชัน

ตัวอย่างนำ

ให้ฟังก์ชัน f(x)=sin⁡(x)+x4 อาจถามว่า พื้นที่ใต้เส้นโค้งของกราฟจากจุด a = 0 ถึงจุด b = 10 มีขนาดเท่าใด นั่นคือสนใจขนาดของพื้นที่ที่ล้อมรอบด้วยแกน X เส้นโค้งที่เป็นกราฟของฟังก์ชัน f และเส้นตรงแนวตั้งที่จุด a และ b รูปต่อไปนี้สรุปทั้งหมด:

กราฟของฟังก์ชัน f(x) = \sin(x) + \frac{x}{4} และพื้นที่ที่แรเงา

ต้องการหาขนาดของพื้นที่ที่แรเงาด้วยสีน้ำเงิน จะหาได้อย่างไร วิธีหนึ่งคือแบ่งพื้นที่สีน้ำเงินทั้งหมดออกเป็นพื้นที่ย่อยหลายส่วน หาพื้นที่ของแต่ละส่วน แล้วนำพื้นที่ย่อยทั้งหมดมาบวกกัน การหาพื้นที่ของส่วนย่อยต้องให้ส่วนย่อยมีรูปร่างที่เหมาะสม เพื่อให้คำนวณพื้นที่ด้วยสูตรได้ ตัวเลือกที่เห็นได้ชัดคือรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า

ขั้นแรกเลือกลำดับเพิ่มของจุด x0 ถึง xn ที่ x0 = a, xn = b ยิ่ง n มาก ผลลัพธ์ยิ่งแม่นยำ เลือกลำดับอย่างง่าย x0 = 0, x1 = 1, x2 = 2, …, x10 = 10 จากจุดที่อยู่ติดกันสร้างช่วง [xi − 1, xi] จะได้เซตของช่วง

D={[0,1],[1,2],[2,3],…,[9,10]}

ให้ช่วงแรกเป็น D1 ช่วงที่สองเป็น D2 และต่อไปเรื่อย ๆ จากนั้นหาค่าต่ำสุดของฟังก์ชัน f ในแต่ละช่วง Di เช่น ใน D1 ฟังก์ชัน f มีค่าต่ำสุดที่ x = 0 และ f(0) = 0 ใน D2 ค่าต่ำสุดอยู่ที่ x = 1 และ f(1)=sin⁡(1)+14≈1.0915 และต่อไปเรื่อย ๆ ตั้งชื่อค่าของฟังก์ชันเหล่านี้ โดยให้ค่าต่ำสุดของฟังก์ชันในช่วง Di เป็น mi ดังนั้น m1 = 0, m2 ≈ 1.0915 เป็นต้น

ต่อไปวาดรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าลงในกราฟ รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ารูปที่ i มีความกว้าง xi − xi − 1 และความสูง mi:

รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าใต้เส้นโค้งของกราฟ

จะเห็นว่าแต่ละช่วงมีรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าหนึ่งรูป ซึ่งอยู่ใต้เส้นโค้งทั้งหมดและสูงที่สุดเท่าที่เป็นไปได้ ความสูงของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าในช่วงที่ i คือ mi ถ้านำพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าเหล่านี้มาบวกกัน จะได้ค่าประมาณของขนาดพื้นที่ใต้เส้นโค้ง ยิ่งวาดรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าใต้เส้นโค้งมาก ค่าประมาณยิ่งแม่นยำ พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ารูปที่ i คำนวณได้จาก si = mi · (xi − xi − 1) ดังนั้นผลบวกของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าทั้งหมดคือ:

s=∑i=110mi⋅(xi−xi−1)

ทำในทางกลับกันก็ได้ คือแทนที่จะใช้ค่าต่ำสุดของฟังก์ชันบนช่วง Di ให้ใช้ค่าสูงสุดของฟังก์ชัน ให้ค่าของฟังก์ชันเหล่านี้เป็น Mi รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าจะเป็นดังนี้:

รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าเหนือเส้นโค้งของกราฟ

อีกครั้งที่แต่ละช่วงมีรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าหนึ่งรูป และมีความสูง Mi เสมอ ด้านบนของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าแตะเส้นโค้งเฉพาะที่จุดสูงสุดสัมพัทธ์ของช่วงนั้น เมื่อนำพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าแต่ละรูปมาบวกกัน จะได้ค่าประมาณอีกค่าหนึ่งของพื้นที่ใต้เส้นโค้ง ซึ่งคำนวณได้จาก

S=∑i=110Mi⋅(xi−xi−1)

อีกครั้งที่ถ้าเพิ่มจำนวนรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า จะได้ค่าประมาณที่แม่นยำขึ้น

ต่อไปนิยามผลบวกล่างและผลบวกบน (lower and upper sum) ให้ s(D, f) เป็นผลบวกล่าง ซึ่งมีค่าเท่ากับ

s(D,f)=∑i=1nmi⋅(xi−xi−1)

เมื่อ f เป็นฟังก์ชันต่อเนื่องบนช่วง [a, b] โดย x0 = a, xn = b และ D คือผลแบ่งกั้นของช่วง [a, b] ออกเป็นช่วงย่อย และ n คือจำนวนช่วงย่อยเหล่านี้ ผลบวกบนแทนด้วย S(D, f) และเท่ากับ:

S(D,f)=∑i=1nMi⋅(xi−xi−1)

เมื่อ f เป็นฟังก์ชัน และ D คือผลแบ่งกั้นของช่วง [a, b] ออกเป็น n ช่วงย่อย

กล่าวอย่างง่าย ยิ่ง D มาก ค่า s(D, f) และ S(D, f) ยิ่งใกล้กัน จนในที่สุดเท่ากันที่อนันต์ ดังนั้นมีจำนวนจริง A เพียงจำนวนเดียวที่ทำให้

s(D,f)≤A≤S(D,f)

สำหรับทุกผลแบ่งกั้น D ที่เป็นไปได้ A คือจำนวนอะไร จำนวน A คือพื้นที่ใต้เส้นโค้งนั่นเอง เพราะเป็นค่าเดียวที่มากกว่าหรือเท่ากับผลบวกของพื้นที่รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าใต้เส้นโค้ง และน้อยกว่าหรือเท่ากับผลบวกของพื้นที่รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า “เหนือเส้นโค้ง”

นิยามของปริพันธ์จำกัดเขต

จากหัวข้อก่อน ทราบว่าสำหรับฟังก์ชันต่อเนื่อง f บนช่วง [a, b] จะได้ s(D, f) ≤ A ≤ S(D, f) สำหรับทุกผลแบ่งกั้น D จำนวน A นี้เรียกว่าปริพันธ์จำกัดเขตของฟังก์ชัน f จาก a ถึง b และเขียนว่า

A=∫abf(x)dx

ทฤษฎีบทหลักมูลของแคลคูลัส (สูตรของนิวตัน–ไลบ์นิซ) บอกว่า:

∫abf(x)dx=F(b)−F(a)

เมื่อ F เป็นปฏิยานุพันธ์ของฟังก์ชัน f ข้างขวาของสมการบางครั้งเขียนดังนี้:

∫abf(x)dx=[F(x)]ab

ความหมายทางเรขาคณิตของปริพันธ์จำกัดเขตคือพื้นที่ใต้เส้นโค้งของฟังก์ชัน f ที่ไม่เป็นลบดังที่กล่าวแล้ว เราเริ่มต้นด้วยฟังก์ชัน f(x)=sin⁡(x)+x4 จึงลองหาพื้นที่บนช่วง [0, 10] โดยหาปริพันธ์จำกัดเขต

∫010sin⁡(x)+x4dx

ขั้นแรกหาปริพันธ์ของฟังก์ชัน f:

∫sin⁡(x)+x4dx=∫sin⁡(x)dx+∫x4dx=−cos⁡(x)+c1+x28+c2=x28−cos⁡(x)+c1+c2

ปฏิยานุพันธ์ F จึงอยู่ในรูป F(x)=x28−cos⁡(x)+c เขียนปริพันธ์จำกัดเขตแยกได้ดังนี้:

∫010sin⁡(x)+x4dx=F(10)−F(0)=1028−cos⁡(10)+c−(028−cos⁡(0)+c)=1008−cos⁡(10)+cos⁡(0)+c−c≈12.5+0.839+1≈14.339

พื้นที่โดยประมาณใต้เส้นโค้งบนช่วง [0, 10] คือ 14.339

สารบัญ: ปริพันธ์, การหาปริพันธ์ทีละส่วน, การหาปริพันธ์โดยการแทนค่า, ปริพันธ์จำกัดเขต