✖

การหาปริพันธ์โดยการแทนค่า

การหาปริพันธ์โดยการแทนค่า (integration by substitution) หรือการเปลี่ยนตัวแปร เป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพมาก ระหว่างหาปริพันธ์จะแทนส่วนหนึ่งของฟังก์ชันด้วยฟังก์ชันอื่น หาปริพันธ์ แล้วแทนค่ากลับ

สูตรพื้นฐาน

ให้ฟังก์ชัน f มีปฏิยานุพันธ์ F บนช่วง J และให้ฟังก์ชันค่าจริง ϕ หาอนุพันธ์ได้บนช่วง I โดย ϕ(I) ⊆ J จะได้ว่า

∫f(ϕ(t))⋅ϕ′(t) dt=F(ϕ(t))

จากข้างซ้ายได้ข้างขวามาอย่างไร

ทฤษฎีบทนี้ใช้โดยเลือกการแทนค่า x = ϕ(t) และเปลี่ยนตัวแปรของการหาปริพันธ์ จาก dt เป็น dx อนุพันธ์ของ x เทียบกับ t คือ dxdt=ϕ′(t) ดังนั้น dx = ϕ′(t) dt จึงเปลี่ยนปริพันธ์ข้างซ้ายโดยแทน ϕ(t) ด้วย x และแทนผลคูณ ϕ′(t) dt ทั้งหมดด้วย dx:

∫f(ϕ(t))⋅ϕ′(t) dt=∫f(x) dx

ต่อไป จากสมมติฐาน F เป็นปฏิยานุพันธ์ของฟังก์ชัน f จึงแทนปริพันธ์ทั้งหมดด้วยฟังก์ชัน F ได้:

∫f(x) dx=F(x)

สุดท้ายแทนค่ากลับ โดยเขียน ϕ(t) เดิมแทน x:

F(x)=F(ϕ(t))

จึงได้สมการตอนต้น:

∫f(ϕ(t))⋅ϕ′(t) dt=…=F(ϕ(t))

ทฤษฎีบทนี้จะใช้ในลักษณะเดียวกับที่แสดงนี้

ตัวอย่างที่ 1

จงหาปริพันธ์ต่อไปนี้:

∫sin⁡6t dt

เราทราบสูตรปริพันธ์ของ sin x (หรือในที่นี้คือ sin t) แต่ไม่ทราบสูตรของ sin 6t จึงใช้การแทนค่า โดยแทน x = 6t ตามสูตรข้างต้น:

∫f(ϕ(t))⋅ϕ′(t) dt=∫f(x) dx

เมื่อ x = ϕ(t) ในกรณีนี้ f = sin และ ϕ(t) = 6t ดังนั้นตามสูตรจะได้ความสัมพันธ์:

∫(sin⁡6t)⋅(6t)′ dt=∫sin⁡x dx

เมื่อ x = 6t ปัญหาคือเราต้องการหาปริพันธ์ของ sin 6t ไม่ใช่ปริพันธ์ของ (sin 6t) · (6t)′ จะแก้อย่างไร ลองหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน 6t จะได้:

∫(sin⁡6t)⋅6 dt=∫sin⁡x dx

6 เป็นค่าคงตัว ซึ่งดึงออกไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์ได้:

6⋅∫(sin⁡6t) dt=∫sin⁡x dx

จากนั้นหารทั้งสมการด้วย 6:

∫(sin⁡6t) dt=16⋅∫sin⁡x dx

ข้างซ้ายเป็นฟังก์ชันเดิมที่ต้องการหาตั้งแต่ต้นแล้ว เหลือเพียงหาปริพันธ์ข้างขวา ปริพันธ์ของ sin x เท่ากับ −cos x:

∫(sin⁡6t) dt=16⋅(−cos⁡x)

และแทน x กลับด้วย 6t:

∫(sin⁡6t) dt=−16⋅cos⁡6t+c

นี่คือคำตอบ

ตัวอย่างที่ 1 แบบที่ง่ายกว่า

วิธีข้างต้นถูกต้อง แต่โดยทั่วไปมักเขียนการแทนค่าต่างไปเล็กน้อย โจทย์เดิมคือ:

∫sin⁡6t dt

เขียนการแทนค่าในวงเล็บหลังปริพันธ์ดังนี้:

∫sin⁡6t dt=[x=6tdx=6dt]

บรรทัดแรกเขียนการแทนค่า คือ x = 6t จากนั้นหาอนุพันธ์ทั้งสองข้าง ข้างซ้ายเทียบกับ x และข้างขวาเทียบกับ t บรรทัดที่สองของหลักแรกจะเป็น dx เสมอ เพราะอนุพันธ์ของ x เท่ากับ 1 เสมอ นิพจน์ dx จึงเพียงบอกว่าหาอนุพันธ์เทียบกับ x

ข้างขวาหาอนุพันธ์เทียบกับ t ตามปกติ ได้ (6t)′ = 6 แล้วเขียน dt ต่อท้าย เพราะหาอนุพันธ์เทียบกับ t ถ้าต้องการให้ง่ายขึ้น อาจเขียน dt ที่จัดให้อยู่ข้างเดียวเพิ่มด้วย:

∫sin⁡6t dt=[x=6tdx=6dtdx6=dt]

ขั้นต่อไปคือลงมือแทนค่า จะแทนอะไรด้วยอะไร ต้องการให้มี x แทน 6t นั่นคือการแทนค่าแรก เนื่องจากแทนตัวแปรใหม่ x ในฟังก์ชัน จึงต้องเปลี่ยน dt ด้วย โดยแทน dt ด้วยค่าที่จัดไว้ในบรรทัดที่สาม คือ dx/6

สรุปคือ เขียน x แทน 6t (บรรทัดแรก) และเขียน dx/6 แทน dt (บรรทัดที่สาม) จะได้:

∫sin⁡6t dt=[x=6tdx=6dt]=∫sin⁡xdx6

จากนี้ไปทำตามปกติ ดึง 6 ออกไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์:

∫sin⁡xdx6=16⋅∫sin⁡xdx

หาปริพันธ์ของไซน์:

16⋅∫sin⁡xdx=16⋅(−cos⁡x)

แล้วแทน x กลับด้วยนิพจน์ 6t:

16⋅(−cos⁡x)=−16⋅cos⁡6t+c

ตัวอย่างที่ 2

จงหาปริพันธ์โดยวิธีแทนค่า:

∫tan⁡t dt

ปริพันธ์ของแทนเจนต์น่าจะหาได้ในตารางสูตร แต่หาเองก็ได้ ขั้นแรกเขียนแทนเจนต์เป็นผลหาร sin/cos:

∫tan⁡t dt=∫sin⁡tcos⁡t dt

เลือกการแทนค่าดังนี้: x = cos t จะได้:

∫sin⁡tcos⁡t dt=[x=cos⁡tdx=−sin⁡t dt]

จากนั้นจัดให้ dt อยู่ข้างเดียว:

dt=−dxsin⁡t

ตอนนี้แทนค่าในปริพันธ์ได้แล้ว เขียน x แทน cos t และเขียน −dx/sin t แทน dt

∫sin⁡tcos⁡t dt=[x=cos⁡tdx=−sin⁡t dt]=∫−sin⁡tx⋅dxsin⁡t

ปัญหาเล็กน้อยคือในนิพจน์ยังเหลือตัวแปรของการหาปริพันธ์เดิม t อยู่ในไซน์ แต่โชคดีที่ไซน์ทั้งสองตัดกันได้ เหลือ:

∫−sin⁡tx⋅dxsin⁡t=∫−dxx

เขียนแยกเล็กน้อยให้ได้นิพจน์ที่สวยขึ้น ย้าย dx ไปไว้หลังเศษส่วน และเขียน 1 ในตัวเศษ ย้ายเครื่องหมายลบไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์:

∫−dxx=−∫1x dx

ปริพันธ์ของ 1/x ทราบแล้ว คือลอการิทึม จะได้:

−∫1x dx=−ln⁡|x|

แล้วแทน x กลับด้วย cos t เดิม

−∫1x dx=−ln⁡|x|=−ln⁡|cos⁡t|+c

ตัวอย่างที่ 3

จงหาปริพันธ์โดยวิธีแทนค่า:

∫x⋅sin3⁡t dt

อาจสับสนที่ตัวถูกหาปริพันธ์มีตัวแปรสองตัว คือ x และ t แต่ไม่เป็นปัญหาเลย เพราะจาก dt ทราบว่าหาปริพันธ์เทียบกับตัวแปร t และ x ทำหน้าที่เป็นค่าคงตัว จึงไม่ต้องกังวล ย้าย x ไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์ได้เลย:

∫x⋅sin3⁡t dt=x⋅∫sin3⁡t dt

สูตรสำหรับ sin3 มีไม่มาก แต่สำหรับ sin2 มีอยู่บ้าง จึงจัดรูปฟังก์ชันดังนี้:

x⋅∫sin3⁡t dt=x⋅∫sin2⁡t⋅sin⁡t dt

จากนั้นเขียน sin2 ตามสูตร sin2t = (1 − cos2t) จะได้ปริพันธ์:

x⋅∫sin2⁡t⋅sin⁡t dt=x⋅∫(1−cos2⁡t)⋅sin⁡t dt

ต่อไปแทนค่า ตัวแปร x ถูกใช้ไปแล้ว จึงใช้ตัวแปรอื่น เช่น y และเลือก y = cos t

x⋅∫(1−cos2⁡t)⋅sin⁡t dt=[y=cos⁡tdy=−sin⁡tdt]

จัดให้ dt อยู่ข้างเดียว:

dt=−dysin⁡t

และแทนค่าในปริพันธ์:

x⋅∫(1−cos2⁡t)⋅sin⁡t dt=[y=cos⁡tdy=−sin⁡tdt]=−x⋅∫(1−y2)⋅sin⁡t⋅dysin⁡t

ไซน์ตัดกันได้อีกครั้ง:

−x⋅∫(1−y2)⋅sin⁡t⋅dysin⁡t=−x⋅∫(1−y2)⋅dy

ปริพันธ์นี้แยกเป็นสองปริพันธ์ได้:

−x⋅∫(1−y2)⋅dy=−x⋅(∫1 dy−∫y2 dy)

ทั้งหมดนี้เป็นค่าจากตารางสูตร:

−x⋅(∫1 dy−∫y2 dy)=−x⋅(y−y33)

จากนั้นแทน y กลับด้วย cos t เดิม:

−x⋅(y−y33)=−x⋅(cos⁡t−cos3⁡t3)+c

นี่คือคำตอบสุดท้าย

สารบัญ: ปริพันธ์, การหาปริพันธ์ทีละส่วน, การหาปริพันธ์โดยการแทนค่า, ปริพันธ์จำกัดเขต