การหาปริพันธ์โดยการแทนค่า
การหาปริพันธ์โดยการแทนค่า (integration by substitution) หรือการเปลี่ยนตัวแปร เป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพมาก ระหว่างหาปริพันธ์จะแทนส่วนหนึ่งของฟังก์ชันด้วยฟังก์ชันอื่น หาปริพันธ์ แล้วแทนค่ากลับ
สูตรพื้นฐาน
ให้ฟังก์ชัน f มีปฏิยานุพันธ์ F บนช่วง J และให้ฟังก์ชันค่าจริง ϕ หาอนุพันธ์ได้บนช่วง I โดย ϕ(I) ⊆ J จะได้ว่า
จากข้างซ้ายได้ข้างขวามาอย่างไร
ทฤษฎีบทนี้ใช้โดยเลือกการแทนค่า x = ϕ(t) และเปลี่ยนตัวแปรของการหาปริพันธ์ จาก dt เป็น dx อนุพันธ์ของ x เทียบกับ t คือ
ต่อไป จากสมมติฐาน F เป็นปฏิยานุพันธ์ของฟังก์ชัน f จึงแทนปริพันธ์ทั้งหมดด้วยฟังก์ชัน F ได้:
สุดท้ายแทนค่ากลับ โดยเขียน ϕ(t) เดิมแทน x:
จึงได้สมการตอนต้น:
ทฤษฎีบทนี้จะใช้ในลักษณะเดียวกับที่แสดงนี้
ตัวอย่างที่ 1
จงหาปริพันธ์ต่อไปนี้:
เราทราบสูตรปริพันธ์ของ sin x (หรือในที่นี้คือ sin t) แต่ไม่ทราบสูตรของ sin 6t จึงใช้การแทนค่า โดยแทน x = 6t ตามสูตรข้างต้น:
เมื่อ x = ϕ(t) ในกรณีนี้ f = sin และ ϕ(t) = 6t ดังนั้นตามสูตรจะได้ความสัมพันธ์:
เมื่อ x = 6t ปัญหาคือเราต้องการหาปริพันธ์ของ sin 6t ไม่ใช่ปริพันธ์ของ (sin 6t) · (6t)′ จะแก้อย่างไร ลองหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน 6t จะได้:
6 เป็นค่าคงตัว ซึ่งดึงออกไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์ได้:
จากนั้นหารทั้งสมการด้วย 6:
ข้างซ้ายเป็นฟังก์ชันเดิมที่ต้องการหาตั้งแต่ต้นแล้ว เหลือเพียงหาปริพันธ์ข้างขวา ปริพันธ์ของ sin x เท่ากับ −cos x:
และแทน x กลับด้วย 6t:
นี่คือคำตอบ
ตัวอย่างที่ 1 แบบที่ง่ายกว่า
วิธีข้างต้นถูกต้อง แต่โดยทั่วไปมักเขียนการแทนค่าต่างไปเล็กน้อย โจทย์เดิมคือ:
เขียนการแทนค่าในวงเล็บหลังปริพันธ์ดังนี้:
บรรทัดแรกเขียนการแทนค่า คือ x = 6t จากนั้นหาอนุพันธ์ทั้งสองข้าง ข้างซ้ายเทียบกับ x และข้างขวาเทียบกับ t บรรทัดที่สองของหลักแรกจะเป็น dx เสมอ เพราะอนุพันธ์ของ x เท่ากับ 1 เสมอ นิพจน์ dx จึงเพียงบอกว่าหาอนุพันธ์เทียบกับ x
ข้างขวาหาอนุพันธ์เทียบกับ t ตามปกติ ได้ (6t)′ = 6 แล้วเขียน dt ต่อท้าย เพราะหาอนุพันธ์เทียบกับ t ถ้าต้องการให้ง่ายขึ้น อาจเขียน dt ที่จัดให้อยู่ข้างเดียวเพิ่มด้วย:
ขั้นต่อไปคือลงมือแทนค่า จะแทนอะไรด้วยอะไร ต้องการให้มี x แทน 6t นั่นคือการแทนค่าแรก เนื่องจากแทนตัวแปรใหม่ x ในฟังก์ชัน จึงต้องเปลี่ยน dt ด้วย โดยแทน dt ด้วยค่าที่จัดไว้ในบรรทัดที่สาม คือ dx/6
สรุปคือ เขียน x แทน 6t (บรรทัดแรก) และเขียน dx/6 แทน dt (บรรทัดที่สาม) จะได้:
จากนี้ไปทำตามปกติ ดึง 6 ออกไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์:
หาปริพันธ์ของไซน์:
แล้วแทน x กลับด้วยนิพจน์ 6t:
ตัวอย่างที่ 2
จงหาปริพันธ์โดยวิธีแทนค่า:
ปริพันธ์ของแทนเจนต์น่าจะหาได้ในตารางสูตร แต่หาเองก็ได้ ขั้นแรกเขียนแทนเจนต์เป็นผลหาร sin/cos:
เลือกการแทนค่าดังนี้: x = cos t จะได้:
จากนั้นจัดให้ dt อยู่ข้างเดียว:
ตอนนี้แทนค่าในปริพันธ์ได้แล้ว เขียน x แทน cos t และเขียน −dx/sin t แทน dt
ปัญหาเล็กน้อยคือในนิพจน์ยังเหลือตัวแปรของการหาปริพันธ์เดิม t อยู่ในไซน์ แต่โชคดีที่ไซน์ทั้งสองตัดกันได้ เหลือ:
เขียนแยกเล็กน้อยให้ได้นิพจน์ที่สวยขึ้น ย้าย dx ไปไว้หลังเศษส่วน และเขียน 1 ในตัวเศษ ย้ายเครื่องหมายลบไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์:
ปริพันธ์ของ 1/x ทราบแล้ว คือลอการิทึม จะได้:
แล้วแทน x กลับด้วย cos t เดิม
ตัวอย่างที่ 3
จงหาปริพันธ์โดยวิธีแทนค่า:
อาจสับสนที่ตัวถูกหาปริพันธ์มีตัวแปรสองตัว คือ x และ t แต่ไม่เป็นปัญหาเลย เพราะจาก dt ทราบว่าหาปริพันธ์เทียบกับตัวแปร t และ x ทำหน้าที่เป็นค่าคงตัว จึงไม่ต้องกังวล ย้าย x ไปไว้หน้าเครื่องหมายปริพันธ์ได้เลย:
สูตรสำหรับ sin3 มีไม่มาก แต่สำหรับ sin2 มีอยู่บ้าง จึงจัดรูปฟังก์ชันดังนี้:
จากนั้นเขียน sin2 ตามสูตร sin2t = (1 − cos2t) จะได้ปริพันธ์:
ต่อไปแทนค่า ตัวแปร x ถูกใช้ไปแล้ว จึงใช้ตัวแปรอื่น เช่น y และเลือก y = cos t
จัดให้ dt อยู่ข้างเดียว:
และแทนค่าในปริพันธ์:
ไซน์ตัดกันได้อีกครั้ง:
ปริพันธ์นี้แยกเป็นสองปริพันธ์ได้:
ทั้งหมดนี้เป็นค่าจากตารางสูตร:
จากนั้นแทน y กลับด้วย cos t เดิม:
นี่คือคำตอบสุดท้าย
สารบัญ: ปริพันธ์, การหาปริพันธ์ทีละส่วน, การหาปริพันธ์โดยการแทนค่า, ปริพันธ์จำกัดเขต