การแปรผันตรงและการแปรผกผัน
โจทย์สัดส่วนใช้คิดคำนวณง่าย ๆ เกี่ยวกับการแปรผันตรงและการแปรผกผัน ส่วนใหญ่จะรู้ข้อมูลสามค่าที่เกี่ยวข้องกัน และต้องหาค่าที่สี่ ในโจทย์แบบนี้ต้องแยกการแปรผันตรงและการแปรผกผันให้ดี เพราะวิธีคิดต่างกัน
ที่มา
ไปร้านค้าเพื่อซื้อน้ำอัดลมตุนไว้ ด้วยเงิน 100 บาทซื้อน้ำอัดลมได้ 5 ขวด ถ้ามีเงิน 200 บาทจะซื้อน้ำอัดลมได้กี่ขวด นี่คือตัวอย่างทั่วไปที่แก้ได้ด้วยสัดส่วน
ตอนนี้ใช้เหตุผลง่าย ๆ ได้ กรณีแรกมีเงิน 100 บาท กรณีที่สองมี 200 บาท จึงคาดได้ว่า ถ้ามีเงินมากขึ้นสองเท่า ก็จะซื้อได้มากขึ้นสองเท่า ด้วยเงิน 200 บาทจึงซื้อน้ำอัดลมได้ 2 × 5 = 10 ขวด
วิธีคิด “ยิ่งมาก… ยิ่งมาก” ข้างต้นไม่ได้ใช้ได้เสมอ เพราะอาจมีตัวอย่างต่อไปนี้: ช่างก่อสร้าง 10 คนสร้างบ้านเสร็จในสี่เดือน ช่างก่อสร้าง 20 คนจะสร้างบ้านเสร็จในเวลาเท่าใด ถ้าใช้วิธีคิดข้างต้น คือช่างมากขึ้นสองเท่า เดือนก็มากขึ้นสองเท่า จะได้ว่าช่าง 20 คนสร้างบ้านเสร็จใน 2 × 4 = 8 เดือน
วิธีนี้ผิดแน่นอน เพราะช่างยิ่งมาก ก็ยิ่งใช้เวลาสร้างบ้านน้อยลง จึงต้องคิดกลับกัน คือช่างมากขึ้นสองเท่าจะสร้างบ้านเสร็จในเวลาน้อยลงสองเท่า จึงได้คำตอบที่ถูกต้อง คือช่าง 20 คนสร้างบ้านเสร็จใน 4/2 = 2 เดือน
วิธีคิดสองแบบข้างต้นมีชื่อเรียก คือการแปรผันตรงและการแปรผกผัน
การแปรผันตรง
ถ้า “ยิ่งมาก… ยิ่งมาก” จะเป็นการแปรผันตรง ตัวอย่าง:
- ยิ่งมีเงินมาก ยิ่งซื้อน้ำอัดลม/แตงกวา/สกูตเตอร์ได้มาก
- ยิ่งนักข่าวเขียนบทความมาก ยิ่งได้เงินมาก
- ยิ่งมีคนขุดมาก ยิ่งขุดได้มาก
- ยิ่งปล่อยให้ปั๊มสูบน้ำนาน ยิ่งสูบน้ำได้มาก
ตัวอย่าง: รถยนต์คันหนึ่งใช้น้ำมัน 6 ลิตรต่อระยะทาง 100 กิโลเมตร ถ้าขับไป 250 กิโลเมตร จะใช้น้ำมันกี่ลิตร โจทย์นี้เป็นการแปรผันตรง เพราะยิ่งรถวิ่งไกล ยิ่งใช้น้ำมันมาก
วิธีทำ: ขั้นแรกเขียนสิ่งที่รู้ไว้ โดยใช้ตารางต่อไปนี้ ซึ่งช่วยให้เห็นได้ชัดว่ารู้อะไรและต้องการหาอะไร:
แถวแรกเป็นข้อมูลที่รู้ครบแล้ว แถวที่สองทางขวาเป็นค่าที่ไม่รู้ และทางซ้ายเป็นค่าที่ใช้หาตัวไม่ทราบค่า ในแต่ละหลักต้องเป็นข้อมูลชนิดเดียวกันเสมอ ในกรณีนี้หลักหนึ่งต้องเป็นกิโลเมตรทั้งหมด หรือเป็นลิตรทั้งหมด
มีวิธีช่วยคิดโจทย์นี้อยู่ ขั้นแรกวาดลูกศรจากล่างขึ้นบนไว้ทางขวา ดังนี้:
ถ้าเป็นการแปรผันตรง ให้วาดลูกศรแบบเดียวกันจากล่างขึ้นบนไว้ทางซ้าย:
ขั้นต่อไปสร้างเศษส่วนจากแต่ละหลักตามทิศของลูกศร ตัวเศษคือจำนวนที่ลูกศรเริ่มต้น และตัวส่วนคือจำนวนที่ลูกศรสิ้นสุด แล้วให้เศษส่วนทั้งสองเท่ากัน จากหลักแรก (กิโลเมตร) จะได้เศษส่วน
นี่คือสมการเชิงเส้นธรรมดา ซึ่งแก้ได้ด้วยการแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน คูณทั้งสมการด้วยหก เพื่อกำจัดเศษส่วนทางขวา:
แล้วหาค่า x:
ผลลัพธ์คือ รถยนต์ขับไป 250 กิโลเมตรจะใช้น้ำมัน 15 ลิตร
การแปรผกผัน
ถ้า “ยิ่งมาก … ยิ่งน้อย” จะเป็นการแปรผกผัน ตัวอย่าง:
- ยิ่งมีคนแบ่งพิซซามาก แต่ละคนยิ่งได้ชิ้นเล็ก
- ยิ่งอินเทอร์เน็ตเร็ว ยิ่งดาวน์โหลดภาพยนตร์เสร็จเร็ว
- ยิ่งขับเร็ว ยิ่งถึงจุดหมายเร็ว
- ยิ่งมีคนงานสร้างบ้านมาก บ้านยิ่งเสร็จเร็ว
ตัวอย่าง: คอมพิวเตอร์มีอินเทอร์เน็ตความเร็ว 2 MB ต่อวินาที และดาวน์โหลดวิดีโอคอนเสิร์ตเพลงเด็กได้เสร็จใน 450 วินาที ถ้ามีอินเทอร์เน็ตความเร็ว 6 MB ต่อวินาที จะดาวน์โหลดคอนเสิร์ตเดียวกันเสร็จในเวลาเท่าใด
วิธีทำเหมือนการแปรผันตรง คือเขียนข้อมูลลงในตาราง:
ต่อไปวาดลูกศร ลูกศรทางขวายังคงชี้จากล่างขึ้นบน ไม่มีอะไรเปลี่ยน แต่เนื่องจากเป็นการแปรผกผัน ลูกศรทางซ้ายจะชี้ในทิศตรงข้าม คือจากบนลงล่าง
ขั้นต่อไปเหมือนเดิม สร้างเศษส่วนจากตารางนี้ตามทิศของลูกศรอีกครั้ง จะได้เศษส่วน
คูณสมการด้วย 450:
แล้วหาค่า x:
ด้วยอินเทอร์เน็ตที่เร็วกว่า จะดาวน์โหลดคอนเสิร์ตเสร็จใน 150 วินาที
สังเกตว่าวิธีนี้สอดคล้องกับสามัญสำนึก ในขั้นสุดท้ายนำ 450 หารด้วยสาม ซึ่งเป็นไปตามที่คาดไว้ ความเร็วเพิ่มจาก 2 MB/s เป็น 6 MB/s คือเพิ่มขึ้นสามเท่า จึงคาดได้ว่าเวลาที่ใช้ดาวน์โหลดจะน้อยลงสามเท่า → ซึ่งก็คือเศษส่วน
ตัวอย่าง
ตัวอย่างที่หนึ่ง: ห้องพักในโรงแรมแห่งหนึ่งราคาเจ็ดคืนหนึ่งหมื่นห้าร้อยบาท ถ้าต้องการพักห้องเดียวกันสิบสองคืน จะต้องจ่ายเท่าใด
ขั้นแรกเขียนข้อมูลลงในตาราง:
ตอนนี้ต้องตัดสินใจว่าเป็นการแปรผันตรงหรือการแปรผกผัน ยิ่งพักนานยิ่งจ่ายน้อยหรือไม่ ไม่ใช่ กลับกันต่างหาก ยิ่งพักนานยิ่งจ่ายมาก จึงเป็นการแปรผันตรง วาดลูกศร:
ใช้ลูกศรสร้างเศษส่วน:
แก้สมการ:
ห้องพัก 12 คืนจะราคา 18,000 บาท
ตัวอย่างที่สอง: คนงานชั่วคราว 10 คนเก็บสตรอว์เบอร์รีได้วันละ 50 กิโลกรัม คนงาน 7 คนจะเก็บสตรอว์เบอร์รีได้วันละกี่กิโลกรัม
เขียนข้อมูลลงในตาราง:
เป็นการแปรผันตรงหรือการแปรผกผัน ตัวอย่างนี้มีจุดหลอกอยู่ เพราะต่างจากตัวอย่างก่อน ๆ ตรงที่แถวที่มีตัวไม่ทราบค่ามีจำนวนคนงานน้อยกว่าแถวแรก อย่าสับสน ยังเป็นการแปรผันตรงอยู่ เพราะยิ่งมีคนงานมาก ยิ่งเก็บสตรอว์เบอร์รีได้มาก หรือกลับกัน ยิ่งมีคนงานน้อย ยิ่งเก็บได้น้อย ซึ่งก็เป็นการแปรผันตรงเช่นกัน ลูกศรทั้งสองจึงชี้จากล่างขึ้นบน
สร้างเศษส่วน:
แล้วหาค่า x:
คนงานเจ็ดคนจะเก็บสตรอว์เบอร์รีได้วันละ 35 กิโลกรัม
ตัวอย่างที่สาม: ต้นก้าวยาวเฉลี่ย 80 cm ระหว่างเดินจากโรงเรียนกลับบ้าน เขานับได้ว่าเดินไป 1,300 ก้าว ถ้าก้าวหนึ่งยาวหนึ่งเมตรพอดี เขาจะเดินกี่ก้าว
เริ่มจากตาราง ระวังว่าโจทย์ให้ 80 cm และหนึ่งเมตร แต่ในตารางต้องใช้หน่วยเดียวกัน จึงใช้ 100 cm แทนหนึ่งเมตร หรือจะทำกลับกันโดยเขียน 1 เมตรและ 0.8 เมตรก็ได้
เป็นการแปรผันแบบใด ยิ่งก้าวยาว ยิ่งใช้จำนวนก้าวน้อยในการเดินระยะทางเท่าเดิม จึงเป็นการแปรผกผัน ลูกศรทางซ้ายชี้จากบนลงล่าง ลูกศรทางขวาชี้จากล่างขึ้นบน
เศษส่วนจะเป็นดังนี้:
แยก x ไว้ข้างหนึ่งแล้วหาค่า:
ต้นจะใช้เพียง 1,040 ก้าวในการเดินระยะทางเท่าเดิม
สูตร
จากการคิดข้างต้นจะเห็นว่า วิธีทำเหมือนเดิมเสมอและนำไปสู่สูตรง่าย ๆ ขั้นแรกเขียนตารางเป็นสัญลักษณ์:
จะได้สูตรต่อไปนี้ สำหรับการแปรผันตรง:
และสำหรับการแปรผกผัน: