การปัดเศษ
การปัดเศษเป็นวิธีทำจำนวนที่ไม่สวยให้เป็นจำนวนที่สวย เช่น จำนวน 98 ซับซ้อนเกินจำเป็น และอาจทำให้ง่ายขึ้นเป็นจำนวนสวย ๆ อย่าง 100
จำนวนที่มีค่าใกล้เคียงกัน
จุดประสงค์ของการปัดเศษคือนำจำนวนที่ถึงจะแม่นยำแต่ซับซ้อนเกินไป มาทำเป็นจำนวนที่มีค่าใกล้เคียงกันและง่ายกว่า ปกติแล้วไม่จำเป็นต้องรู้ว่ารถแล่นด้วยอัตราเร็ว 61.49 km/h รู้แค่ว่าแล่นประมาณหกสิบก็เพียงพอแล้ว การทำจำนวน 61.49 ให้เป็น 60 แบบนี้เรียกว่าการปัดเศษ
หลักการปัดเศษ
ขั้นแรกจะแสดงวิธีปัดเศษให้เป็นจำนวนเต็มสิบ นั่นคือจำนวนที่ได้ต้องหารด้วยสิบลงตัว 57 หารด้วยสิบไม่ลงตัว แต่ 80 หรือ 150 หารด้วยสิบลงตัว จำนวนทุกจำนวนที่หารด้วยสิบลงตัวมีศูนย์อยู่ในหลักหน่วย (เลขโดดตัวสุดท้าย)
ทีนี้คำถามคือจะปัด 57 เป็นจำนวนใด แน่นอนว่าดูจากความใกล้ จำนวนที่หารด้วยสิบลงตัวที่ใกล้ที่สุดคือจำนวนใด โดยหลักแล้วมีสองตัวเลือก คือจำนวนหนึ่งที่น้อยกว่า 57 และจำนวนหนึ่งที่มากกว่า 57 จำนวนแรกที่น้อยกว่า 57 และหารด้วยสิบลงตัวคือ 50 อีกด้านหนึ่งคือ 60
57 อยู่ใกล้ 60 มากกว่า 50 เพราะระยะจาก 57 ถึง 60 คือ 3 (60 − 57) และระยะจาก 50 ถึง 57 คือ 7 (57 − 50) ดังนั้น 57 ปัดเป็นจำนวนเต็มสิบได้ 60 จำนวน 60 เป็นจำนวนที่หารด้วยสิบลงตัวที่อยู่ใกล้ที่สุด
แต่ถ้าต้องปัด 55 เป็นจำนวนเต็มสิบล่ะ จำนวนนี้อยู่ห่างจาก 50 และ 60 เท่ากัน เพราะห่างจากทั้งสองจำนวน 5 ในกรณีนี้ให้ปัดขึ้น คือปัดไปทางจำนวนที่มากกว่า 55 จึงปัดเป็น 60 (บางครั้งก็ใช้วิธีอื่น ส่วนใหญ่ด้วยเหตุผลทางเทคนิค)
หลักเกณฑ์การปัดเศษ
ยังคงพิจารณาการปัดเศษเป็นจำนวนเต็มสิบเช่นเดิม
โดยหลักแล้วปัดเศษได้สองแบบ แบบแรกคือการปัดลง นั่นคือทำให้จำนวนเดิมเล็กลง ปัดลงเมื่อเลขโดดตัวสุดท้ายอยู่ระหว่าง 0 ถึง 4 เช่น 23 ปัดเป็น 20 เพราะเลขโดดตัวสุดท้ายคือสาม และ 54 ปัดเป็น 50 เพราะเลขโดดตัวสุดท้ายคือสี่ ส่วน 80 ปัดเป็น 80 ระวังว่าจะไม่ปัดลงเป็น 70 แน่นอน ถ้าหลักหน่วยเป็นศูนย์ จำนวนจะไม่เปลี่ยน
แบบที่สองคือการปัดขึ้น จำนวนเดิมจะใหญ่ขึ้น ปัดขึ้นเมื่อเลขโดดตัวสุดท้ายอยู่ระหว่าง 5 ถึง 9 ดังนั้น 19 ปัดเป็น 20 ส่วน 56 ปัดเป็น 60 และ 88 ปัดเป็น 90 ถ้าจำนวนลงท้ายด้วย 5 ก็ปัดขึ้นเช่นกัน นั่นคือ 15 ปัดเป็น 20 และ 75 ปัดเป็น 80 เป็นต้น
ถ้าจำนวนลงท้ายด้วย 0, 1, 2, 3 หรือ 4 ให้ปัดลง ถ้าลงท้ายด้วย 5, 6, 7, 8 หรือ 9 ให้ปัดขึ้น
การปัดเศษเป็นหลักต่าง ๆ
ที่ผ่านมาปัดเศษเป็นจำนวนเต็มสิบเสมอ แต่จะเลือกปัดเป็นหลักอื่นก็ได้ หลักในที่นี้หมายถึงหลักสิบ หลักร้อย หลักพัน…
ถ้าปัดเศษจำนวนเป็นหลักร้อย หมายความว่าต้องการให้จำนวนนั้นหารด้วยร้อยลงตัว 1,853 หารด้วยร้อยไม่ลงตัว แต่ 7,200 หารด้วยร้อยลงตัว หลักอื่น ๆ ก็ทำนองเดียวกัน จำนวนเหล่านี้มีลักษณะเด่นคือลงท้ายด้วยศูนย์จำนวนหนึ่งเสมอ จำนวนที่หารด้วยสิบลงตัวลงท้ายด้วยศูนย์อย่างน้อยหนึ่งตัว (อาจมากกว่านั้นได้ แน่นอนว่า 7,200 ก็หารด้วยสิบลงตัว) จำนวนที่หารด้วยร้อยลงตัวลงท้ายด้วยศูนย์สองตัว จำนวนที่หารด้วยพันลงตัวลงท้ายด้วยศูนย์สามตัว เป็นต้น
ถ้าต้องการปัดเศษจำนวนเป็นหลักร้อย จึงหาจำนวนที่หารด้วยร้อยลงตัวที่อยู่ใกล้ที่สุด ดังนั้น 389 ปัดเป็น 400 เพราะจำนวนนี้อยู่ใกล้ 389 มากกว่า 300
หลักเกณฑ์การปัดเศษเป็นหลักต่าง ๆ
วิธีทำแทบจะเหมือนกับการปัดเป็นจำนวนเต็มสิบ เพียงแต่ไม่ได้ดูเลขโดดตัวสุดท้ายของจำนวน แต่ดูเลขโดดตัวแรกที่ต้องกลายเป็นศูนย์
สำหรับหลักสิบคือเลขโดดตัวแรกจากขวา สำหรับหลักร้อยคือตัวที่สองจากขวา สำหรับหลักพันคือตัวที่สามจากขวา…
ลองทำกับจำนวน 6,482 โดยปัดเป็นหลักร้อย จำนวนที่ได้ต้องลงท้ายด้วยศูนย์อย่างน้อยสองตัว จึงดูเลขโดดตัวที่สองจากขวา ซึ่งคือ 8 เลขโดด 8 บอกว่าต้องปัดขึ้น หลักเกณฑ์นี้ไม่เปลี่ยน จึงเพิ่มค่าเลขโดดตัวที่สามจากขวา คือ 4 อีกหนึ่ง และทำเลขโดดสองตัวสุดท้ายให้เป็นศูนย์ ได้ 6,500 ซึ่งเป็นจำนวนที่หารด้วยร้อยลงตัวที่มากกว่า 6,482 และใกล้ที่สุด
ลองปัดจำนวนเดิม 6,482 เป็นหลักพัน ควรได้จำนวนที่เลขโดดสามตัวสุดท้ายเป็นศูนย์ ดูเลขโดดตัวที่สามจากขวา คือ 4 ซึ่งบอกว่าต้องปัดลง ในกรณีนี้ค่าของเลขโดดตัวที่สี่จากขวาไม่เปลี่ยน เพียงเปลี่ยนเลขโดดสามตัวสุดท้ายเป็น 0 จึงได้ 6,000
ทศนิยม
ทศนิยมก็ปัดเศษได้ และขึ้นอยู่กับว่าปัดเป็นหลักใดเช่นกัน เช่น 96.6 ปัดเป็นจำนวนเต็มได้ 97 กับจำนวนที่เล็กลงก็ทำแบบเดียวกัน ให้มีจำนวน 0.327 ถ้าต้องการปัดเป็นทศนิยมสองตำแหน่ง ให้ดูเลขโดดตัวที่สามหลังจุดทศนิยม จะพบว่าเป็นเจ็ด ซึ่งต้องปัดขึ้น จึงปัดเป็น 0.330 สำหรับทศนิยมไม่จำเป็นต้องเขียนศูนย์ต่อท้าย 3.200 เท่ากับ 3.2 ดังนั้นผลลัพธ์จากการปัดข้างต้นจึงเขียนใหม่ได้เป็น 0.33 ถ้าต้องการปัดจำนวนเดิมเป็นทศนิยมหนึ่งตำแหน่ง ผลลัพธ์จะเป็น 0.3
การปัดเศษทีละขั้น
ถ้าต้องปัดเศษจำนวนหนึ่งเป็นหลักใดหลักหนึ่ง ให้ดูเฉพาะหลักที่ต่ำกว่าหนึ่งหลักเท่านั้น ไม่ได้ปัดไล่ไปทีละหลักทุกหลัก ตัวอย่างเช่น จำนวน 746 เมื่อปัดเป็นหลักร้อยจะได้ 700 เพราะดูเลขโดดตัวที่สองจากขวาซึ่งคือ 4 และ 4 ต้องปัดลง
แต่ในทางทฤษฎีอาจปัดเป็นหลักสิบก่อน ซึ่งจะได้ 750 เพราะเลขโดด 6 บอกให้ปัดขึ้น แล้วจึงปัดเป็นหลักร้อย ก็จะได้ 800 ไม่ใช่ 700 เพราะตอนนี้ปัดตามเลขโดด 5 ไม่ใช่ตามเลขโดด 4 แล้ว
วิธีนี้เรียกว่าการปัดเศษทีละขั้น และปกติไม่ใช้ เพราะยืดยาวกว่าและแม่นยำน้อยกว่า