ปฏิทรรศน์เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก
ปฏิทรรศน์เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก (St. Petersburg paradox) รวมเรื่องสถิติ การตัดสินใจ และความน่าจะเป็นเข้าด้วยกัน ที่เมืองเซนต์ปีเตอร์สเบิร์กมีบ่อนคาสิโนแห่งหนึ่งเสนอเกมที่ผู้เล่นได้เงินรางวัลจำนวนหนึ่ง สิ่งที่ต้องหาคือค่าเข้าเล่นเกมนี้ที่ยุติธรรมควรเป็นเท่าใด
กติกาของเกม
เมื่อเข้าเล่นเกม เจ้าหน้าที่จะเริ่มโยนเหรียญ ถ้าการโยนครั้งแรกออกหัว เกมจบและผู้เล่นได้ 1 บาท ถ้าออกก้อย เกมดำเนินต่อไป ในรอบที่สองโยนเหรียญอีกครั้ง ถ้าออกหัว เกมจบและผู้เล่นได้สองเท่าของเงินรางวัลที่อาจได้ในรอบก่อน คือ 2 บาท ถ้าออกก้อยก็ดำเนินต่อไป ถ้ารอบที่สามออกหัวจะได้ 4 บาท ถ้ารอบที่สี่ออกหัวจะได้ 8 บาท
ถ้าเขียนเป็นกรณีทั่วไป เมื่อออกหัวในรอบที่ k ผู้เล่นจะได้ 2k − 1 บาท คำถามตอนนี้คือ ค่าเข้าเล่นเกมนี้ที่ยุติธรรมควรเป็นเท่าใด
ค่าคาดหมาย
ราคาที่ยุติธรรมควรขึ้นอยู่กับค่าคาดหมาย (expected value) เช่น ถ้าโดยเฉลี่ยได้เงินรางวัลหนึ่งร้อยบาท ค่าเข้าเล่นก็ควรเป็นหนึ่งร้อยบาท หรือมากกว่านั้นเล็กน้อยเพื่อให้คาสิโนได้กำไร แล้วค่าคาดหมายของเกมนี้เป็นเท่าใด เขียนความน่าจะเป็นที่จะได้เงินรางวัลแต่ละจำนวนออกมา หลักแรกคือเงินรางวัล หลักที่สองคือโอกาสที่จะได้เงินรางวัลนั้น เช่น โอกาสที่การโยนครั้งแรกออกหัวคือ
แล้วจะหาค่าคาดหมายได้อย่างไร นำจำนวนเงินที่อาจได้คูณกับความน่าจะเป็นที่จะได้เงินจำนวนนั้น แล้วนำทั้งหมดมาบวกกัน จะได้:
ค่าคาดหมายเป็นอนันต์ ในกรณีอุดมคติ ค่าคาดหมายของเงินรางวัลจึงเป็นเงินจำนวนมากอย่างไม่มีที่สิ้นสุด ซึ่งฟังดูไม่เลว ปัญหาคือค่าเข้าเล่นก็ควรเป็นอนันต์ด้วย ซึ่งแน่นอนว่าไม่สมเหตุสมผล
ผู้วิจารณ์ปฏิทรรศน์นี้แย้งว่า เล่นเกมไปเรื่อย ๆ อย่างไม่มีที่สิ้นสุดไม่ได้ และได้เงินมากอย่างไม่มีที่สิ้นสุดก็ไม่ได้ แม้จะ “ลด” จำนวนการโยนเหรียญสูงสุดจากอนันต์เหลือจำนวนจำกัด n ก็จะถึงจำนวนเงินที่ไม่มีใครในโลกมีได้ค่อนข้างเร็ว เช่น หลังโยน 41 ครั้งจะได้ 240 บาท ซึ่งประมาณหนึ่งล้านล้านบาท และเมื่อโยนอีกสิบครั้งจะได้เงินมากขึ้นอีกหนึ่งพันเท่า
ค่าเข้าเล่นที่มีจำกัด
แน่นอนว่าไม่มีใครจ่ายค่าเข้าเล่นเป็นเงินจำนวนอนันต์ แต่ปฏิทรรศน์นี้แสดงได้บางส่วนด้วยเงินจำนวนจำกัด เพราะสำหรับเงินทุกจำนวนที่เป็นจำนวนเต็มบาท จะมีจำนวนการโยนเหรียญสูงสุดที่ทำให้ได้ค่าคาดหมายตามต้องการ เช่น ถ้าต้องการให้ค่าเข้าเล่นเป็นหนึ่งพันบาท ให้จำนวนการโยนเหรียญสูงสุดเป็น 2,000 ครั้ง แล้วคำนวณผลบวกดังนี้:
ค่าคาดหมายจะเป็น 1000 บาท ถ้าต้องการให้ค่าเข้าเล่นเป็น D บาท ให้จำนวนการโยนเหรียญสูงสุดเป็น 2D ครั้ง
แต่แน่นอนว่าไม่มีคนที่มีเหตุผลคนใดจ่ายค่าเข้าเล่นถึงหนึ่งพันบาท ถ้าโอกาสที่จะได้เงินรางวัลมากกว่าหนึ่งพันบาทมีน้อยมาก
แหล่งข้อมูลเพิ่มเติม
สารบัญ: ปัญหามอนตี ฮอลล์, ปฏิทรรศน์วันเกิด, กฎของเบนฟอร์ด, ปฏิทรรศน์คนโกหกเชิงความน่าจะเป็น, ปฏิทรรศน์เนกไท, ปฏิทรรศน์ของซิมป์สัน, ปฏิทรรศน์ผลบวกลวงในการตรวจทางการแพทย์, ปฏิทรรศน์เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก, ลูกเต๋าไม่ถ่ายทอด