ปฏิทรรศน์วันเกิด
ในห้องเรียนหรือในงานเลี้ยงต้องมีคนกี่คน จึงจะมีความน่าจะเป็นอย่างน้อย 50% ที่พบสองคนซึ่งมีวันเกิดตรงกัน ไม่สนใจปีเกิด นับเฉพาะวันและเดือน คนส่วนใหญ่รู้สึกว่าคำตอบน่าจะประมาณ 183 คน คือครึ่งปี แต่คำตอบที่ถูกคือ 23 คน
เรื่องนี้เป็นปฏิทรรศน์ (paradox) เพียงเมื่อมองผ่าน ๆ เท่านั้น ไม่มีข้อขัดแย้งใดเลย เพียงแต่สัญชาตญาณพาไปผิดทางโดยสิ้นเชิง
ทำไมจึงน้อยขนาดนี้
เมื่อถูกถามเรื่องวันเกิดตรงกัน ส่วนใหญ่มักนึกถึงตัวเองว่ามีใครเกิดวันเดียวกับเราหรือไม่ แต่คำถามไม่ได้ถามเรื่องนั้น ไม่ได้หาคนที่เกิดตรงกับเรา แต่หาสองคนใดก็ได้ในกลุ่มที่เกิดตรงกัน
ในกลุ่มหนึ่งมีคู่มากกว่าที่คาดไว้มาก ในกลุ่ม 23 คน แต่ละคนจับคู่กับอีก 22 คนได้ จึงได้ 23 × 22 แต่วิธีนี้นับแต่ละคู่สองครั้ง (กัญญากับสมชาย และสมชายกับกัญญา) จำนวนคู่จึงเท่ากับ:
ซึ่งเท่ากับสัมประสิทธิ์ทวินาม
วิธีคำนวณ
สมมติว่าหนึ่งปีมี 365 วัน ไม่นับวันที่ 29 กุมภาพันธ์ และทุกวันมีโอกาสเท่ากัน ในความเป็นจริงจำนวนคนที่เกิดในแต่ละวันของปีต่างกันเล็กน้อย แต่แทบไม่มีผลต่อคำตอบ
การหาโดยตรงว่าเมื่อใดมีอย่างน้อยสองคนเกิดวันเดียวกันนั้นยุ่งยาก เพราะอาจตรงกันสองคน สามคน หรือสองคู่ที่ต่างกัน … จึงอ้อมไปใช้คอมพลีเมนต์ของเหตุการณ์ คือหาความน่าจะเป็นที่ทุกคนเกิดคนละวัน แล้วนำไปลบออกจากหนึ่ง
เริ่มจากสามคน คนแรกเกิดวันใดก็ได้ ซึ่งคือ
ความน่าจะเป็นที่สองคนในสามคนมีวันเกิดตรงกันจึงเท่ากับ 1 − 0.9918 = 0.0082 ซึ่งไม่ถึงหนึ่งเปอร์เซ็นต์
สำหรับ 23 คน วิธีทำเหมือนเดิม เพียงมีเศษส่วนมากขึ้น คนที่ 23 เลือกได้ 365 − 22 = 343 วัน:
ความน่าจะเป็นที่ทุกคนเกิดคนละวันประมาณ 0.4927 นำไปลบออกจากหนึ่ง:
ความน่าจะเป็นที่อย่างน้อยสองคนใน 23 คนมีวันเกิดตรงกันประมาณ 50.7% เมื่อมี 22 คนยังเป็นเพียง 47.6% ดังนั้น 23 จึงเป็นจำนวนคนน้อยที่สุดที่ทำให้โอกาสเกินครึ่งหนึ่ง
ทุกครั้งที่เพิ่มคนอีกหนึ่งคน ความน่าจะเป็นจะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว สำหรับ 10 คนได้ประมาณ 12% สำหรับ 30 คนประมาณ 71% สำหรับ 50 คนประมาณ 97% และสำหรับ 70 คนเกิน 99.9% แล้ว ถ้าในห้องเรียนมีนักเรียนสามสิบคนและไม่มีสองคนใดเกิดวันเดียวกันเลย ก็นับว่าเป็นเรื่องที่ค่อนข้างบังเอิญ
แล้ววันเกิดของเราเองล่ะ
กลับไปที่คำถามที่คนส่วนใหญ่นึกถึงเป็นอย่างแรก ต้องมีคนกี่คน จึงจะมีอย่างน้อยหนึ่งคนที่เกิดวันเดียวกับเรา
กรณีนี้คำนวณต่างออกไป คนแต่ละคนใน n คนเกิดคนละวันกับเราด้วยความน่าจะเป็น
เมื่อ n = 252 จะได้ประมาณ 0.4991 ซึ่งยังไม่พอ เมื่อ n = 253 จะได้ประมาณ 0.5005 จึงต้องมี 253 คน น่าสังเกตว่าจำนวนนี้เท่ากับจำนวนคู่ในกลุ่ม 23 คนพอดี ซึ่งไม่ได้บังเอิญเสียทีเดียว เพราะ 253 คู่คือโอกาส 253 ครั้งที่วันเกิดจะตรงกัน เหมือนกับคน 253 คนที่นำมาเทียบกับเรา แต่การที่ได้ตัวเลขเท่ากันพอดีก็นับว่าบังเอิญอยู่บ้าง อย่างไรก็ตาม คู่ต่าง ๆ มีผลต่อกันเล็กน้อย กลุ่ม 23 คนจึงได้ 50.7% ไม่ใช่ 50.05%
ดูเพิ่มเติม
สารบัญ: ปัญหามอนตี ฮอลล์, ปฏิทรรศน์วันเกิด, กฎของเบนฟอร์ด, ปฏิทรรศน์คนโกหกเชิงความน่าจะเป็น, ปฏิทรรศน์เนกไท, ปฏิทรรศน์ของซิมป์สัน, ปฏิทรรศน์ผลบวกลวงในการตรวจทางการแพทย์, ปฏิทรรศน์เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก, ลูกเต๋าไม่ถ่ายทอด