✖

กฎของเบนฟอร์ด

ในปี 1881 ไซมอน นิวคอมบ์ (Simon Newcomb) นักดาราศาสตร์ชาวอเมริกัน สังเกตเห็นสิ่งแปลกประหลาดในตารางลอการิทึม หน้าแรก ๆ ซึ่งเป็นตัวเลขที่ขึ้นต้นด้วย 1 ถูกจับจนเก่ากว่าหน้าอื่นมาก แต่ทำไมคนจึงเปิดหาตัวเลขที่ขึ้นต้นด้วย 1 บ่อยกว่าตัวเลขที่ขึ้นต้นด้วย 8 หรือ 9 นิวคอมบ์เขียนบทความสั้น ๆ เรื่องนี้ไว้ แต่ไม่มีใครสนใจ

ผ่านไป 57 ปี ในปี 1938 แฟรงก์ เบนฟอร์ด (Frank Benford) นักฟิสิกส์จากบริษัท General Electric สังเกตเห็นสิ่งเดียวกันโดยไม่รู้ผลงานของนิวคอมบ์ และเขาไม่ปล่อยผ่าน เขารวบรวมตัวเลขกว่า 20,000 ตัวจาก 20 สาขาที่แตกต่างกัน ได้แก่ พื้นที่ลุ่มน้ำของแม่น้ำ ค่าคงตัวทางฟิสิกส์ อัตราการตาย ตัวเลขจากบทความในหนังสือพิมพ์ สถิติเบสบอล … ตัวเลขที่ไม่เกี่ยวข้องกันเลย

ตัวเลขขึ้นต้นด้วยเลขโดดได้เก้าตัว ตั้งแต่ 1 ถึง 9 (ปกติไม่ขึ้นต้นด้วยศูนย์) จึงคาดว่าเลขโดดแต่ละตัวจะเป็นเลขตัวแรกบ่อยเท่ากัน คือประมาณ 11% ของกรณีทั้งหมด แต่ไม่เป็นเช่นนั้น เมื่อเบนฟอร์ดนับทั้งหมด พบว่าตัวเลขประมาณ 30% ขึ้นต้นด้วย 1 ยิ่งเลขโดดมีค่ามาก ก็ยิ่งเป็นเลขตัวแรกน้อยลง และตัวเลขที่ขึ้นต้นด้วย 9 มีไม่ถึง 5% ปรากฏการณ์นี้ปัจจุบันเรียกว่ากฎของเบนฟอร์ด (Benford's law) บางครั้งเรียกว่ากฎของนิวคอมบ์–เบนฟอร์ด

ทำไมต้องเป็น 1

ลองนึกถึงหมู่บ้านที่มีประชากร 100 คน และประชากรเพิ่มขึ้นปีละ 10% เมื่อครบแต่ละปี หมู่บ้านจะมีประชากรโดยประมาณ 100, 110, 121, 133, 146, 161, 177, 195, 214 … คน การจะเพิ่มจาก 100 เป็น 200 คน ประชากรต้องเพิ่มขึ้น 100% ซึ่งใช้เวลา 8 ปี หลังจากเจ็ดปีหมู่บ้านมีประชากร 195 คน และในปีที่แปดก็เกิน 200 คนแล้ว

จาก 200 เป็น 300 คน เพิ่มขึ้นเพียง 50% ก็พอ และจาก 800 เป็น 900 คน เพิ่มขึ้นเพียง 12.5% ยิ่งเลขโดดตัวแรกมีค่ามาก หมู่บ้านก็ยิ่งข้ามเลขโดดนั้นไปได้เร็ว ตลอดเส้นทางจาก 100 ถึง 1,000 คน ซึ่งใช้เวลา 25 ปี จำนวนประชากรขึ้นต้นด้วย 1 อยู่ 8 ปี ขึ้นต้นด้วย 2 อยู่ 4 ปี ขึ้นต้นด้วย 3 อยู่ 3 ปี และเลขโดดอื่นเพียงปีหรือสองปี จำนวนประชากรขึ้นต้นด้วย 9 เพียงปีเดียว คือปีที่หมู่บ้านมีประชากร 985 คน และปีถัดไปก็เกินหนึ่งพันคนแล้ว แปดปีจาก 25 ปีคือ 32% ซึ่งใกล้กับ 30% ข้างต้น ตัวเลขที่เพิ่มขึ้นด้วยร้อยละเท่าเดิมจะอยู่ในช่วงที่ขึ้นต้นด้วย 1 นานที่สุด

ที่น่าสนใจคือหน่วยไม่มีผล ถ้าเปลี่ยนความยาวของแม่น้ำจากกิโลเมตรเป็นไมล์ ตัวเลขทุกตัวจะเปลี่ยนไป แต่ถ้าความยาวของแม่น้ำเป็นไปตามกฎของเบนฟอร์ด เมื่อวัดเป็นไมล์ก็ยังเป็นไปตามกฎนี้ สัดส่วนของตัวเลขที่ขึ้นต้นด้วย 1 แทบไม่เปลี่ยน

เลขโดดแต่ละตัวเป็นเลขตัวแรกบ่อยเพียงใด

ตามกฎของเบนฟอร์ด ความน่าจะเป็นที่ตัวเลขขึ้นต้นด้วยเลขโดด d คือ:

P(d)=log10⁡(1+1d)

เมื่อ log10 เป็นลอการิทึมสามัญ ลองหาสำหรับเลข 1 ก่อน คือแทน d = 1:

P(1)=log10⁡(1+11)

บวกในวงเล็บ:

P(1)=log10⁡2≈0.301

ดังนั้นตัวเลขประมาณ 30.1% ขึ้นต้นด้วย 1 ส่วนเลขโดดอื่นได้ผลดังนี้

เลขโดด d P(d)
1 30.1%
2 17.6%
3 12.5%
4 9.7%
5 7.9%
6 6.7%
7 5.8%
8 5.1%
9 4.6%

รวมกันได้ 100% พอดีตามที่ควรเป็น เส้นประในแผนภูมิแสดง 19 ซึ่งเป็นสัดส่วนที่เลขโดดแต่ละตัวจะได้ ถ้าทุกตัวเกิดบ่อยเท่ากัน

ความน่าจะเป็น P ที่เลขโดด d เป็นเลขตัวแรกของตัวเลข

เมื่อมีสูตรแล้วก็ไปต่อได้อีกขั้น กฎนี้ใช้ได้กับเลขสองตัวแรกด้วย เพียงแทน d ในสูตรเดิมด้วยจำนวนสองหลักตั้งแต่ 10 ถึง 99 ดังนั้น 10 และ 11 จะเป็นสองหลักแรกบ่อยกว่า 98 และ 99 มาก:

log10⁡(1+110)≈0.041

log10⁡(1+111)≈0.038

log10⁡(1+198)≈0.0044

log10⁡(1+199)≈0.0044

ตัวเลขขึ้นต้นด้วย 10 ประมาณ 4.1% ของกรณีทั้งหมด และขึ้นต้นด้วย 11 ประมาณ 3.8% ขณะที่ขึ้นต้นด้วย 98 หรือ 99 เพียงประมาณ 0.44% และเป็นเช่นเดียวกันกับความยาวของแม่น้ำทั่วโลก

เมื่อใดกฎนี้ใช้ได้และเมื่อใดใช้ไม่ได้

กฎของเบนฟอร์ดมักใช้ได้กับข้อมูลที่ครอบคลุมหลายอันดับขนาด คือตั้งแต่หลักสิบไปจนถึงหลักล้าน และเกิดจากการเติบโตตามธรรมชาติหรือการวัด แต่ช่วงข้อมูลที่กว้างก็ไม่ได้รับประกันเสมอไป จึงใช้คำว่า “มัก”

กฎนี้ใช้ไม่ได้กับข้อมูลที่มีช่วงจำกัด ความสูงของผู้ใหญ่อยู่ระหว่าง 150 ถึง 200 cm จึงขึ้นต้นด้วย 1 แทบทุกครั้ง กฎนี้ใช้ไม่ได้กับข้อมูลที่มีขีดจำกัดที่กำหนดขึ้นด้วย เช่น จำนวนเงินที่ถอนจากตู้ ATM ซึ่งเป็นพหุคูณของหนึ่งร้อยและมีวงเงินสูงสุด และกฎนี้ไม่เกี่ยวกับรหัสและหมายเลขประจำตัวเลย เช่น หมายเลขโทรศัพท์หรือเลขประจำตัวประชาชน ตัวเลขเหล่านี้ไม่ใช่จำนวนนับหรือค่าที่วัดได้ เป็นเพียงชื่อที่เขียนด้วยตัวเลข

การใช้กฎนี้จับผู้ทุจริต

คนที่แต่งตัวเลขขึ้นเองมักให้เลขโดดทุกตัวมีโอกาสใกล้เคียงกัน ในใบแจ้งหนี้หรือบัญชีที่แต่งขึ้นจึงพบตัวเลขที่ขึ้นต้นด้วย 1 น้อย และพบเลขโดดที่มีค่าสูงมากเกินไป ผู้ตรวจสอบบัญชีและหน่วยงานด้านภาษีจึงใช้กฎนี้เป็นตัวชี้ว่าควรตรวจที่ใด ในการบัญชีนิติเวช (forensic accounting) กฎนี้เป็นเครื่องมือที่ใช้กันทั่วไป

แต่กฎนี้ไม่ใช่หลักฐานของการทุจริต บริษัทที่ขายสินค้าชิ้นหนึ่งราคา 790 บาท จะมีใบแจ้งหนี้ที่ขึ้นต้นด้วย 7 จำนวนมาก ถ้าลูกค้าซื้อทีละชิ้น ทั้งที่ไม่มีใครปลอมแปลงอะไรเลย ความเบี่ยงเบนเพียงบอกว่าควรตรวจดูให้ละเอียดขึ้น

งานวิจัยของแบร์นฮาร์ด เราช์ (Bernhard Rauch) และคณะในปี 2011 นำข้อมูลเศรษฐกิจมหภาคที่ประเทศในสหภาพยุโรปรายงานต่อสำนักงานสถิติยุโรป (Eurostat) ในปี 1999–2009 ตามกฎเรื่องการขาดดุล มาเทียบกับกฎของเบนฟอร์ด ในบรรดาประเทศในยูโรโซน ข้อมูลของกรีซเบี่ยงเบนจากกฎนี้มากที่สุด และในช่วงเวลานั้นก็พบว่ากรีซบิดเบือนข้อมูลการขาดดุลของตนจริง

หลังการเลือกตั้งประธานาธิบดีอิหร่านปี 2009 นักสถิติได้วิเคราะห์จำนวนคะแนนเสียง แต่สำหรับการเลือกตั้ง เลขโดดตัวแรกใช้ไม่ได้ เพราะเขตเลือกตั้งมีขนาดใกล้เคียงกัน จำนวนคะแนนเสียงจึงไม่ครอบคลุมอันดับขนาดมากพอ วอลเตอร์ มีเบน (Walter Mebane) จึงทดสอบเลขโดดตัวที่สองของผลคะแนนจากแต่ละหีบเลือกตั้งตามกฎของเบนฟอร์ด และพบความเบี่ยงเบนในผู้สมัครสามคนจากสี่คน แบร์นด์ เบเบอร์ (Bernd Beber) และอเล็กซานดรา สกัคโค (Alexandra Scacco) ศึกษาเลขโดดตัวสุดท้ายของผลคะแนนในแต่ละจังหวัด ซึ่งควรกระจายอย่างสม่ำเสมอ คือแต่ละตัวประมาณ 10% ของกรณีทั้งหมด แต่พบเลข 7 ถึง 17% และเลข 5 เพียง 4% มีเบนเองย้ำว่าการวิเคราะห์ของเขาไม่ได้พิสูจน์ว่ามีการโกง เพียงแต่สนับสนุนข้อสงสัยนั้น ทั้งสองกรณีไม่ใช่หลักฐานของการทุจริต

ลองตรวจสอบด้วยตัวเองจากข้อมูลของตนเอง เช่น รายการเดินบัญชีธนาคารหรือราคาในใบเสร็จ ถ้าไม่มีข้อมูลอยู่ใกล้มือ ให้ใช้เลขยกกำลังของ 2 ในเลขยกกำลังหนึ่งพันตัวแรก คือ 21 ถึง 21000 มี 301 ตัวที่ขึ้นต้นด้วย 1 และกฎของเบนฟอร์ดก็ทำนายไว้ 301 ตัวเช่นกัน คงไม่มีอะไรตรงกันได้ดีกว่านี้อีกแล้ว

ดูเพิ่มเติม

สารบัญ: ปัญหามอนตี ฮอลล์, ปฏิทรรศน์วันเกิด, กฎของเบนฟอร์ด, ปฏิทรรศน์คนโกหกเชิงความน่าจะเป็น, ปฏิทรรศน์เนกไท, ปฏิทรรศน์ของซิมป์สัน, ปฏิทรรศน์ผลบวกลวงในการตรวจทางการแพทย์, ปฏิทรรศน์เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก, ลูกเต๋าไม่ถ่ายทอด