ปริมาตรของกรวย
กรวยเป็นรูปเรขาคณิตสามมิติที่มีลักษณะเหมือนโคนไอศกรีมหรือกรวยจราจรบนถนน ด้านล่างมีฐานเป็นวงกลม และด้านบนเรียวเข้าหากันจนบรรจบที่จุดเดียว เรียกว่าจุดยอด พูดง่าย ๆ ปริมาตรของกรวยบอกว่าเทน้ำใส่โคนแบบนี้ได้มากเท่าใด
เส้นสีแดงคือรัศมีของฐาน r เส้นสีน้ำเงินคือความสูงของกรวย h ซึ่งเป็นระยะจากจุดยอดถึงฐาน ความสูงตั้งฉากกับฐาน สำหรับกรวยทั่วไปที่ไม่เอียง ความสูงจะตกที่จุดศูนย์กลางของฐานพอดี กรวยแบบนี้เรียกว่ากรวยตรง
สูตรปริมาตรของกรวย
ถ้าต้องการเพียงสูตร ปริมาตร V ของกรวยที่มีรัศมีของฐานเป็น r และสูง h คำนวณได้จาก
ตัวอย่างเช่น กรวยที่มีรัศมีของฐาน r = 3 และสูง h = 10 มีปริมาตร
ถ้าไม่ต้องการให้ผลลัพธ์มีค่าคงตัวพาย ก็แทนด้วยค่าประมาณ 3.14 ได้:
ที่มาของสูตร
สูตรนี้เกือบเหมือนสูตรปริมาตรของทรงกระบอก เพียงแต่มีหนึ่งส่วนสามเพิ่มเข้ามา ปริมาตรของทรงกระบอกที่มีรัศมีของฐานเป็น r และสูง h คือ
ลองนึกถึงทรงกระบอกและกรวยที่มีฐานเดียวกันและสูงเท่ากัน กรวยใส่ลงในทรงกระบอกได้พอดี และจุดยอดของกรวยแตะจุดศูนย์กลางของฐานบนของทรงกระบอก
เห็นได้ทันทีว่ากรวยเล็กกว่า เพราะรอบกรวยยังมีที่ว่างในทรงกระบอกเหลืออยู่มาก แต่เล็กกว่าเท่าใด ลองทดลองดู เติมน้ำให้เต็มกรวยแล้วเทลงในทรงกระบอก ทรงกระบอกจะมีน้ำเพียงหนึ่งส่วนสาม เติมน้ำในกรวยอีกครั้ง ทรงกระบอกจะมีน้ำสองส่วนสาม และน้ำจากกรวยที่สามจะทำให้ทรงกระบอกเต็มถึงขอบ
ทรงกระบอกจุน้ำได้เท่ากับกรวยสามอันพอดี ดังนั้นปริมาตรของกรวยเท่ากับหนึ่งส่วนสามของปริมาตรของทรงกระบอก:
แน่นอนว่าการเทน้ำเป็นเพียงการทดลอง ไม่ใช่การพิสูจน์ จากถังน้ำเราบอกไม่ได้ว่าเป็นหนึ่งส่วนสามพอดีหรือเป็น 0.31 ข้อที่ว่าเป็นหนึ่งส่วนสามพอดีจริง ๆ นั้นพิสูจน์ได้ด้วยปริพันธ์จำกัดเขต แต่เป็นเนื้อหาระดับมหาวิทยาลัย
นอกจากนี้ หนึ่งส่วนสามแบบเดียวกันยังใช้กับพีระมิดด้วย ปริมาตรของพีระมิดเท่ากับหนึ่งส่วนสามของปริมาตรของปริซึมที่มีฐานเดียวกันและสูงเท่ากัน
ตัวอย่าง: กองทราย
ที่ไซต์ก่อสร้างมีกองทรายรูปกรวย สูง 1.5 เมตร และกว้างที่พื้น 4 เมตร กองนี้มีทรายกี่ลูกบาศก์เมตร
ระวังกับดักในโจทย์ 4 เมตรคือความกว้างของกอง นั่นคือเส้นผ่านศูนย์กลางของฐาน ไม่ใช่รัศมี รัศมีเท่ากับครึ่งหนึ่งของเส้นผ่านศูนย์กลาง ดังนั้น r = 2 เมตร ความสูงคือ h = 1.5 เมตร แทนค่าในสูตร:
ยกกำลังสองของ 2:
หนึ่งส่วนสามคูณ 1.5 ได้ 0.5 จึงทำให้การคำนวณง่ายขึ้น:
สุดท้ายแทนค่าประมาณของพาย:
กองนี้มีทรายประมาณ 6.28 ลูกบาศก์เมตร ถ้าจะขนออกด้วยรถเข็นปูนซึ่งจุได้ประมาณ 80 ลิตร ต้องขนประมาณแปดสิบเที่ยว เพราะหนึ่งลูกบาศก์เมตรเท่ากับหนึ่งพันลิตร ดังนั้น
เมื่อไม่ทราบความสูง
บางครั้งเราไม่ทราบความสูงของกรวย แต่ทราบความยาวของสูงเอียง l ซึ่งเป็นระยะจากจุดยอดถึงขอบของฐาน ความสูง รัศมี และสูงเอียงประกอบกันเป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ซึ่งในรูปแสดงด้วยสีเขียว
สูงเอียง l เป็นด้านตรงข้ามมุมฉากของรูปสามเหลี่ยมนี้ ส่วนความสูง h และรัศมี r เป็นด้านประกอบมุมฉาก ตามทฤษฎีบทพีทาโกรัส จึงได้ว่า
จากสมการนี้เขียนความสูงได้เป็น:
ตัวอย่าง: โคนไอศกรีมมีเส้นผ่านศูนย์กลางด้านบน 5 cm และด้านข้างยาว 6.5 cm ใส่ไอศกรีมข้างในได้เท่าใด
เส้นผ่านศูนย์กลางยาว 5 cm ดังนั้นรัศมีคือ r = 2.5 cm สูงเอียงของโคนคือ l = 6.5 cm ขั้นแรกหาความสูง:
ยกกำลังสอง:
แล้วหารากที่สอง:
โคนสูง 6 cm ตอนนี้เพียงแทนค่าในสูตรปริมาตรของกรวย:
โคนจุไอศกรีมได้ประมาณ 39 ลูกบาศก์เซนติเมตร หรือไม่ถึง 40 มิลลิลิตร ส่วนไอศกรีมก้อนที่โผล่พ้นโคนขึ้นมานั้นต้องนับเพิ่มต่างหาก ซึ่งคำนวณได้เป็นครึ่งหนึ่งของปริมาตรของทรงกลม
เครื่องคิดเลข
ใส่รัศมีของฐานและความสูง หน่วยของแต่ละช่องเปลี่ยนได้ เครื่องคิดเลขใช้ค่าพายที่แม่นยำ ผลลัพธ์จึงมากกว่า 94.2 เล็กน้อย
ดูเพิ่มเติม
สารบัญ: ปริมาตรของทรงกลม, ปริมาตรของทรงกระบอก, ปริมาตรของกรวย, ปริมาตรของทรงลูกบาศก์, ปริมาตรของทรงสี่เหลี่ยมมุมฉาก, ปริมาตรของปริซึม, ปริมาตรของพีระมิด