ฟังก์ชันตรีโกณมิติ
บทความนี้กล่าวถึงฟังก์ชันตรีโกณมิติ คำว่า “ตรีโกณมิติ” (trigonometry) มาจากภาษากรีก trigonon แปลว่ารูปสามเหลี่ยม และ metron แปลว่าการวัด ส่วนในภาษายุโรปบางภาษายังมีคำว่า goniometry ซึ่งหมายถึงการวัดมุม ฟังก์ชันตรีโกณมิติพื้นฐานมีสี่ฟังก์ชัน คือ ไซน์ โคไซน์ แทนเจนต์ และโคแทนเจนต์
แนวคิดพื้นฐานเกี่ยวกับรูปสามเหลี่ยม
ฟังก์ชันตรีโกณมิติเกี่ยวข้องกับมุมในรูปสามเหลี่ยม ในส่วนนี้จึงทบทวนแนวคิดที่เกี่ยวกับรูปสามเหลี่ยมก่อน
ในรูปเป็นรูปสามเหลี่ยมที่มีจุดยอด A B และ C จึงเป็นรูปสามเหลี่ยม ABC มีด้านสามด้าน คือ AB BC และ AC สังเกตว่าด้านเหล่านี้มีชื่อเป็นตัวอักษรตัวเล็กด้วย การตั้งชื่อนี้มีกฎ คือด้านที่อยู่ตรงข้ามจุดยอด A คือด้าน a ด้านที่อยู่ตรงข้ามจุดยอด B คือด้าน b และด้านที่อยู่ตรงข้ามจุดยอด C คือด้าน c ด้านที่ตั้งชื่อตามจุดยอดจึงเป็นด้านที่อยู่ตรงข้ามเสมอ คือด้านที่ไม่มีจุดยอดนั้นเป็นจุดปลาย
รูปสามเหลี่ยมทุกรูปมีมุมภายในสามมุม ซึ่งมักเขียนแทนด้วยอักษรกรีกแอลฟา α บีตา β และแกมมา γ ผลบวกของมุมภายในทั้งสามมุมเท่ากับ 180 องศาเสมอ โดยทั่วไปมุมที่จุดยอด A คือแอลฟา ที่ B คือบีตา และที่ C คือแกมมา
แม้ฟังก์ชันตรีโกณมิติจะใช้กับรูปสามเหลี่ยมใด ๆ ได้ในบางลักษณะ แต่ส่วนใหญ่จะใช้กับรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก รูปสามเหลี่ยมมุมฉากคือรูปสามเหลี่ยมที่มีมุมหนึ่งเป็นมุมฉาก คือมีขนาด 90 องศา ตัวอย่างเช่น:
ด้านของรูปสามเหลี่ยมมุมฉากมีชื่อเรียกเฉพาะ ด้านที่ยาวที่สุดอยู่ตรงข้ามมุมฉาก เรียกว่าด้านตรงข้ามมุมฉาก (ด้านสีน้ำเงินในรูป) ส่วนด้านที่สั้นกว่าอีกสองด้านเรียกว่าด้านประกอบมุมฉาก (ด้านสีแดง) บทความนี้จะสนใจรูปสามเหลี่ยมชนิดนี้มากที่สุด
ชื่อของด้านประกอบมุมฉาก
มาดูฟังก์ชันตรีโกณมิติฟังก์ชันแรก คือฟังก์ชันไซน์ ฟังก์ชันตรีโกณมิติทุกฟังก์ชันแสดงความสัมพันธ์ระหว่างมุมมุมหนึ่งในรูปสามเหลี่ยมกับอัตราส่วนของความยาวด้านสองด้าน โดยทั่วไปไม่ใช่มุมฉาก แต่เป็นอีกสองมุมที่เหลือ ตัวแปรของฟังก์ชันตรีโกณมิติคือขนาดของมุม และค่าของฟังก์ชันคืออัตราส่วนของความยาวด้านสองด้าน ฟังก์ชันแต่ละฟังก์ชันต่างกันที่ด้านที่ใช้
ฟังก์ชันไซน์ใช้ด้านตรงข้ามมุมและด้านตรงข้ามมุมฉาก รูปต่อไปนี้แสดงว่าด้านประชิดมุมและด้านตรงข้ามมุมของมุมที่กำหนดคือด้านใด
ในรูปนี้พิจารณามุมบีตา คือมุมที่จุดยอด B ด้านสีดำคือด้านตรงข้ามมุมฉาก ซึ่งไม่เปลี่ยน ด้าน c ที่เน้นด้วยสีแดงคือด้านประชิดมุม เพราะอยู่ชิดมุมบีตา ด้าน b ที่เน้นด้วยสีน้ำเงินคือด้านตรงข้ามมุม เพราะอยู่ตรงข้ามมุมบีตา สิ่งสำคัญคือชื่อเหล่านี้ขึ้นอยู่กับมุมเสมอ ถ้ามองรูปจากมุมแกมมา จะได้ดังนี้:
ฟังก์ชันไซน์
ไซน์ของมุมแอลฟาเท่ากับอัตราส่วนของความยาวด้านตรงข้ามมุมต่อความยาวด้านตรงข้ามมุมฉาก หมายความว่าอย่างไร ถ้าหาไซน์ของมุมแอลฟา (เช่น ด้วยเครื่องคิดเลข) จะได้ค่าของผลหาร
ลองใช้กับรูปสามเหลี่ยมนี้และมุมบีตา:
รูปสามเหลี่ยมนี้มีความยาวด้านลงตัวสวยงาม คือ |a| = 5 |b| = 3 และ |c| = 4 ด้านตรงข้ามมุมบีตาคือด้าน b ด้านตรงข้ามมุมฉากคือด้าน a หาผลหาร b/a คือ 3/5 ซึ่งเท่ากับ 0.6 ไซน์ของมุมบีตาจึงเท่ากับ 0.6 มุมบีตามีขนาด 36° 52′ ถ้าป้อนมุมนี้ลงในเครื่องคิดเลขแล้วหาไซน์ จะได้ 0.6 (หลังจากปัดเศษเล็กน้อย) ตรวจสอบผลลัพธ์ได้ด้วยเครื่องคิดเลขค่าของฟังก์ชันไซน์
ประโยชน์ของฟังก์ชันตรีโกณมิติ
ฟังก์ชันตรีโกณมิติมีประโยชน์เมื่อรู้ขนาดของมุมหนึ่งมุมและความยาวของด้านหนึ่งด้าน แล้วต้องการหาความยาวของด้านที่เหลือ
ขั้นแรกเขียนสิ่งที่รู้ เรารู้ขนาดของมุมแอลฟา และรู้ว่าไซน์ของมุมนี้เท่ากับอัตราส่วนของด้านตรงข้ามมุม (คือด้าน a) ต่อด้านตรงข้ามมุมฉาก (ด้าน b) เขียนในรูปคณิตศาสตร์ได้ว่า:
ไซน์ของมุมนี้เรารู้หรือคำนวณได้ ความยาวของด้าน a ก็รู้ สิ่งเดียวที่ไม่รู้คือความยาวของด้าน b จึงพยายามจัดรูปให้ตัวแปรนี้อยู่ข้างเดียว ขั้นแรกคูณทั้งสองข้างของสมการด้วยความยาวของด้าน b จะได้
จากนั้นหารทั้งสองข้างด้วย sin(α) ก็จะได้รูปที่ต้องการ โดยมีความยาวของด้าน b อยู่ทางข้างซ้าย:
ความยาวของด้าน a เท่ากับสาม และไซน์ของสามสิบองศาเท่ากับหนึ่งในสอง แทนค่า:
ด้าน b ยาวหก
ฟังก์ชันโคไซน์
โคไซน์คล้ายกับฟังก์ชันไซน์มาก คำศัพท์ที่ใช้กับฟังก์ชันโคไซน์เหมือนกับในส่วนที่แล้ว จึงไปที่บทนิยามเลย
โคไซน์ของมุมแอลฟาเท่ากับอัตราส่วนของความยาวด้านประชิดมุมต่อความยาวด้านตรงข้ามมุมฉาก ดังนั้นถ้าหาโคไซน์ของมุมแอลฟาด้วยเครื่องคิดเลข จะได้ค่าของผลหาร
รูปต่อไปนี้แสดงความแตกต่างระหว่างไซน์กับโคไซน์ให้เห็นชัด:
ทั้งสองฟังก์ชันใช้ด้านตรงข้ามมุมฉากของรูปสามเหลี่ยม ซึ่งยังเป็นสีดำ ไซน์ใช้ด้านตรงข้ามมุม ซึ่งเมื่อเทียบกับมุมแอลฟาคือด้าน BC สีแดง ส่วนโคไซน์ใช้ด้านประชิดมุม ซึ่งคือด้าน AB สีน้ำเงิน
กลับไปที่ตัวอย่างในหัวข้อที่แล้ว ซึ่งต้องหาความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉากเมื่อรู้ความยาวของด้าน a ทีนี้ลองหาความยาวของด้าน c เมื่อรู้ขนาดของมุมแอลฟาและความยาวของด้านตรงข้ามมุมฉากที่เพิ่งหาได้ในตัวอย่างที่แล้ว: b = 6
เรารู้อะไรบ้าง มุมแอลฟามีขนาด 30 องศา ด้าน b ยาวหก และโคไซน์ให้อัตราส่วนของด้านประชิดมุมต่อด้านตรงข้ามมุมฉาก ด้านประชิดมุมคือด้าน c ซึ่งเป็นด้านที่ต้องการหาความยาว เขียนได้ว่า:
ต้องจัดรูปสมการให้ |c| อยู่ข้างเดียว ทำได้โดยคูณทั้งสองข้างของสมการด้วยความยาวของด้าน b ทางข้างขวาจะเหลือเพียงความยาวของด้าน c:
สลับข้างของสมการ:
ทางข้างขวามีนิพจน์ที่รู้ค่าหรือคำนวณได้ โคไซน์ของสามสิบองศามีค่าประมาณ 0.866 (ดูเครื่องคิดเลขค่าของฟังก์ชันโคไซน์) แทนลงในสมการ:
นี่คือความยาวของด้าน c ดังที่จะเห็นต่อไป โคไซน์ของสามสิบองศาเป็นค่าของมุมพิเศษซึ่งเท่ากับ
ดังนั้นความยาวข้างต้นเขียนให้แม่นยำขึ้นได้เป็น:
แทนเจนต์และโคแทนเจนต์
ยังมีฟังก์ชันตรีโกณมิติอีกสองฟังก์ชัน คือแทนเจนต์และโคแทนเจนต์ ความแตกต่างหลักจากฟังก์ชันตรีโกณมิติก่อนหน้าคือ แทนเจนต์และโคแทนเจนต์ใช้เฉพาะด้านประกอบมุมฉาก ไม่ใช้ด้านตรงข้ามมุมฉาก
แทนเจนต์ของมุมแอลฟาเท่ากับอัตราส่วนของความยาวด้านตรงข้ามมุมต่อความยาวด้านประชิดมุม แทนเจนต์เขียนแทนด้วย tan (ในบางประเทศในยุโรปเขียนว่า tg)
โคแทนเจนต์ของมุมแอลฟาเท่ากับอัตราส่วนของความยาวด้านประชิดมุมต่อความยาวด้านตรงข้ามมุม โคแทนเจนต์มักเขียนแทนด้วย cot หรือ cotan
คำศัพท์เหมือนกับในส่วนก่อนหน้า และวิธีใช้ฟังก์ชันก็เหมือนกัน กลับไปที่ตัวอย่างที่แล้ว ลองหาความยาวของด้าน c โดยรู้เพียงขนาดของมุมแอลฟาและความยาวของด้าน a ซึ่งเท่ากับ a = 3
แทนเจนต์คืออัตราส่วนของด้านตรงข้ามมุมต่อด้านประชิดมุม เขียนในรูปคณิตศาสตร์ได้ดังนี้:
ต้องการหาความยาวของด้าน c จึงต้องจัดรูปสมการนี้ให้ |c| อยู่ข้างเดียว คูณด้วย |c| แล้วหารด้วย tan(α) คล้ายกับตัวอย่างก่อนหน้า
แทนค่าทางข้างขวา โดยแทนเจนต์ของสามสิบองศามีค่าประมาณ 0.5773 (ดูเครื่องคิดเลขค่าของฟังก์ชันแทนเจนต์)
แทนเจนต์ของสามสิบองศามีค่าของมุมพิเศษ คือ:
ดังนั้นการคำนวณข้างต้นทำได้อย่างแม่นยำ:
ค่าของฟังก์ชันตรีโกณมิติของมุมพิเศษ
ไซน์ โคไซน์ แทนเจนต์ และโคแทนเจนต์ของมุมพิเศษบางมุมมีค่าที่ลงตัวสวยงาม ตารางต่อไปนี้สรุปค่าพื้นฐานเหล่านี้:
ลิงก์
แนวคิดที่เกี่ยวข้องในเว็บไซต์นี้:
สารบัญ: ฟังก์ชันตรีโกณมิติ, วงกลมหนึ่งหน่วย, ฟังก์ชันตรีโกณมิติผกผัน, สมบัติของไซน์ โคไซน์ แทนเจนต์ และโคแทนเจนต์, สูตรของฟังก์ชันตรีโกณมิติ, กราฟของฟังก์ชันตรีโกณมิติ, กฎของไซน์และกฎของโคไซน์